Klon jawor
![]() | |
Systematyka[1][2] | |
Domena | |
---|---|
Królestwo | |
Podkrólestwo | |
Nadgromada | |
Gromada | |
Podgromada | |
Nadklasa | |
Klasa | |
Nadrząd | |
Rząd | |
Rodzina | |
Rodzaj | |
Gatunek |
klon jawor |
Nazwa systematyczna | |
Acer pseudoplatanus L. Sp.Pl.2, 1753 | |
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3] | |
![]() | |
Zasięg | |
![]() |
Klon jawor, jawor, klon jaworowy (Acer pseudoplatanus L.) – gatunek drzewa z rodziny mydleńcowatych (Sapindaceae). Występuje naturalnie w środkowej Europie i północnym Kaukazie, poza tym zawleczony.
Zasięg geograficzny
[edytuj | edytuj kod]Występuje dziko na kontynentach[4]:
- Azja: Turcja, Gruzja, Rosja (Kaukaz Północny)
- Europa: Albania, Austria, Belgia, Bułgaria, Czechy, Francja, Grecja, Hiszpania, Holandia, Mołdawia, Niemcy, Polska, Portugalia, Rumunia, Słowacja, Szwajcaria, Ukraina, Węgry, Włochy.
Ponadto introdukowany na inne obszary Europy i Azji, także do Australii, Nowej Zelandii, Ameryki Południowej i na Wyspy Kanaryjskie.
W Polsce występuje głównie w lasach górskich, wyżynnych i mieszanych na pogórzu. Na nizinach zwykle w sztucznych nasadzeniach jako drzewo parkowe i alejowe, rozprzestrzenia się z nasadzeń. Rzadki już tylko w północno-wschodniej części kraju[5].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Pokrój
- Dorasta do 35-40 m wysokości (wyjątkowo niespełna 42 m[6]). Korona szeroka, wysoko osadzona. Osiąga wiek do 500 lat.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cd/Acer_pseudoplatanus_005.jpg/220px-Acer_pseudoplatanus_005.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/54/Acer_pseudoplatanus%2803%29.jpg/220px-Acer_pseudoplatanus%2803%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/44/Acer_pseudoplatanus5_ies.jpg/220px-Acer_pseudoplatanus5_ies.jpg)
- Pień
- Pień prosty, kora szara, początkowo gładka, potem żłobiona i łuszcząca się. Pędy jednoroczne mają gładką i zieloną korę, starsze gałęzie czerwonawą z korkowymi brodawkami. Drewno białe, ciężkie, nie paczące się.
- Pędy
- W stanie bezlistnym: pąki nakrzyżległe, boczne mniejsze od wierzchołkowych, szpiczasto-jajowate, odstające. Łuski zielone, wąsko, brązowo obrzeżone. Blizny po naprzeciwległych liściach nie stykają się ze sobą. Rdzeń kremowy. Kora ciemnoszara, gładka.
- Liście
- Liście z wierzchu są ciemnozielone i matowe, a od spodu szarozielone (jesienią jasnożółte), delikatnie owłosione na większych nerwach; u niektórych odmian liście purpurowe lub żółtawe. Są nakrzyżległe, zwykle pięcioklapowe, długoogonkowe, okrągławe, sztywne, u nasady sercowate, z 5 nerwami. Osiągają długość 8–16 cm. Klapy są głęboko wycięte, nieregularnie i grubo piłkowane, spiczaste, u nasady nieco zwężone. Trzy przednie klapy liści są mniej więcej jednakowej wielkości, natomiast obie tylne są wyraźnie mniejsze. Ogonki rynienkowate, nie zawierają przewodów mlecznych.
- Kwiaty
- Żółtawozielone, zebrane w zwisające wiechy przypominające grona. Kwitnie w maju, po rozwinięciu liści.
- Owoce
- Kuliste orzeszki, skrzydełka rozwarte pod kątem ostrym. Dojrzewają we wrześniu i październiku.
Ekologia
[edytuj | edytuj kod]Jawor rośnie na wyżynach, 500–1500 m n.p.m. Lubi glebę wilgotną i głęboką (szczególnie mady). Razem z bukiem i jodłą stanowi ważny składnik lasów regla dolnego, pospolity w Sudetach, Karpatach, na południu i zachodzie kraju; gdzie indziej sadzony. Gatunek charakterystyczny dla lasów ze związku Tilio platyphylli-Acerion pseudoplatani[7].
Zastosowanie
[edytuj | edytuj kod]- Drewno twarde, wytrzymałe (trwalsze niż drewno klonu pospolitego) ma zastosowanie w budowie instrumentów muzycznych, m.in. instrumentów skrzypcowych, niektórych części fortepianów i pianin (głównie strojnic)[8], wyrobu rękojeści narzędzi, przyborów kuchennych i w przemyśle meblarskim[9].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-02-03] (ang.).
- ↑ Acer pseudoplatanus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- ↑ Acer pseudoplatanus. [w:] Germplasm Resources Information Network - (GRIN) [on-line]. USDA, ARS, National Genetic Resources Program. National Germplasm Resources Laboratory. Beltsville, Maryland. [dostęp 2008-03-31]. (ang.).
- ↑ Adam Zając, Maria (red.) Zając: Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001. ISBN 83-915161-1-3.
- ↑ Sycamore maple in the forêt domaniale de Ribeauvillé, Ribeauvillé. www.monumentaltrees.com. [dostęp 2015-09-20].
- ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
- ↑ Wyjątkowy urok instrumentów z drewna. www.penny.pl. [dostęp 2018-09-24].
- ↑ Klon jawor (Acer pseudoplatanus). www.ogrod-powsin.pl. [dostęp 2018-09-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-09-25)].
- BioLib: 3609
- EoL: 583073
- EUNIS: 150803
- FloraWeb: 15
- GBIF: 3189870
- identyfikator iNaturalist: 119791
- IPNI: 781462-1
- ITIS: 28756
- NCBI: 4026
- Plant Finder: 275368
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-2616276
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:781462-1
- Tela Botanica: 210
- identyfikator Tropicos: 200008
- USDA PLANTS: ACPS
- CoL: 94HF