Dereń świdwa

Dereń świdwa
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	astropodobne
Rząd	dereniowce
Rodzina	dereniowate
Rodzaj	dereń
Gatunek	dereń świdwa
	Nazwa systematyczna
	Cornus sanguinea L.; Sp. Pl.: 117 (1753)
Synonimy
	Swida sanguinea (Opiz, 1852); Thelycrania sanguinea (Fourr., 1868);
	Swida sanguinea (Opiz, 1852); Thelycrania sanguinea (Fourr., 1868);
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Hasło w Wikisłowniku

Dereń świdwa (Cornus sanguinea L.) – gatunek rośliny wieloletniej z rodziny dereniowatych. Występuje w całej Europie sięgając na wschodzie po Ural, Kaukaz i Azję Mniejszą w Azji^[3]. W Polsce jest gatunkiem dość pospolitym, rzadziej występuje tylko na północnym zachodzie i północnym wschodzie^[4]. Bywa uprawiany jako roślina ozdobna.

Morfologia

Pokrój: Krzew, niekiedy małe drzewo do 6 m, rzadko do 10 m wysokości. Przewisające pędy łatwo się ukorzeniają, natomiast korzenie tworzą odrosty. Pędy są nagie, zielone do brunatno- a nawet krwistoczerwonych w miejscach nasłonecznionych^[5] oraz w stanie bezlistnym^[6].
Liście: Naprzeciwległe, pojedyncze i całobrzegie. Blaszki szerokojajowate, o długości od 4 do 8 cm, obustronnie zielone^[5], mniej lub bardziej owłosione z obu stron (włoski pojedyncze i dwuramienne)^[5]^[6]. Nerwy boczne łukowate w liczbie 3–4, rzadziej 5 par^[5].
Kwiaty: Skupione w płaskich podbaldachach powstających na szczytach pędów. Kwiaty obupłciowe, 4–krotne. Działki kielicha trójkątne. Płatki korony mają 4–7 mm długości^[6], są białe, szybko odpadają. Cztery pręciki otaczają krótszą od nich szyjkę słupka. Zalążnia jest dolna (zrośnięta z dnem kwiatowym), dwukomorowa. Dookoła nasady szyjki słupka znajduje się dysk miodnikowy^[5].
Owoce: Granatowe lub granatowoczarne, biało kropkowane, kulistawe pestkowce o średnicy 6 mm, z jedną pestką, zwykle dwunasienną. Szypuły owocostanu czerwone^[5].

Biologia i ekologia

Nanofanerofit^[6]. W Europie Środkowej kwitnie w maju i czerwcu, owoce dojrzewają we wrześniu^[5]. Zasiedla rozmaite siedliska – zarówno wilgotne (w tym brzegi wód) jak i nasłonecznione zbocza na glebach wapiennych. Rośnie na skrajach lasów i w zaroślach^[5]. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla klasy (Cl.) Rhamno-Prunetea oraz zespołu (Ass.) Rhamno-Cornetum sanguinei^[7]. Liczba chromosomów 2n = 22^[5].

Zmienność

Podgatunki

W obrębie gatunku wyróżnia się cztery podgatunki i mieszańca między nimi^[3]:

C. sanguinea subsp. australis (C.A.Mey.) Jáv. – występuje w południowo-wschodniej Europie od Kaukazu i Grecji po Polskę na północy^[3]; rośliny z przylegającymi, dwuramiennymi włoskami^[5];
C. sanguinea subsp. cilicica (Wangerin) D.F.Chamb. – tylko w Turcji i Syrii^[3];
C. sanguinea nothosubsp. czerniaewii Grosset
C. sanguinea subsp. hungarica (Kárpáti) Soó – Europa Środkowa od Niemiec po Ukrainę, na południu po Włochy i Bułgarię^[3]; ma włoski zarówno dwuramienne i przylegające, jak i pojedyncze i odstające^[5];
C. sanguinea subsp. sanguinea – podgatunek nominatywny występujący niemal w całym zasięgu gatunku (tylko na południowym jego skraju ustępuje zupełnie subsp. australis i subsp. cilicica)^[3]; ma włoski pojedyncze, odstające^[5].

Odmiany uprawne

Dereń świdwa 'Compressa' – krzew dorastający do 1 metra wysokości. Liście małe, mocno pomarszczone, koloru ciemnozielonego. Roślina nie kwitnie, jesienią przebarwia się na kolor ciemnorubinowy. Ze względu na małą ekspansywność oraz zwarty pokrój jest polecany do małych ogrodów o ograniczonej przestrzeni a także jako element rabat czy skalniaków. Forma szczepiona tworzy kulistą formę bez potrzeby cięcia^[8].

Zastosowanie

Sadzony jako roślina ozdobna. Zazwyczaj używany jest do rekultywacji skarp, wysypisk i nieużytków, gdyż ma małe wymagania, a za pomocą odrostów korzeniowych szybko się rozrasta^[9].
Drewno wykorzystywane było w tokarstwie, wyrabiano z niego m.in. cybuchy, laski, biczyska^[5].
Młode pędy wykorzystywano w plecionkarstwie^[5].
Owoce są jadalne, ale dopiero gdy całkowicie dojrzeją^[9].
Dawnej nasiona wykorzystywano do produkcji palnego oleju^[5].

Uprawa

Może być z powodzeniem uprawiany zarówno na suchej, jak i wilgotnej glebie. Rozmnażany z nasion, przy czym najlepsze wyniki uzyskuje się wydobywając nasiona z owocni od razu po zbiorze i sadząc je przed zimą (najpóźniej do pierwszej połowy października). Bardzo dobrze ukorzeniają się też sadzonki zielne pozyskiwane w czerwcu^[10].

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-02-28] (ang.).
↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g Cornus sanguinea L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2025-11-16] .
↑ Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce, AdamA. Zając (red.) i inni, Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 173, ISBN 83-915161-1-3, OCLC 831024957 .
↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ ^j ^k ^l ^m ⁿ ^o WłodzimierzW. Seneta WłodzimierzW., JakubJ. Dolatowski JakubJ., Dendrologia, wyd. VI, Warszawa: PWN, 2025, s. 631, ISBN 978-83-01-23974-9 .
↑ ^a ^b ^c ^d Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 1998, s. 327. ISBN 83-01-14342-8.
↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006, s. 141. ISBN 83-01-14439-4.
↑ Dereń świdwa 'Compressa'. www.drzewa.com.pl. [dostęp 2022-08-17]. (pol.).
↑ ^a ^b Joachim Mayer, Heinz-Werner Schwegler: Wielki atlas drzew i krzewów. Oficyna Wyd. „Delta W-Z”. ISBN 978-83-7175-627-6.
↑ JerzyJ. Hrynkiewicz-Sudnik JerzyJ., BolesławB. Sękowski BolesławB., MieczysławM. Wilczkiewicz MieczysławM., Rozmnażanie drzew i krzewów liściastych, wyd. 3 popr. i uzup, Warszawa: Wydaw. Naukowe PWN, 2001, s. 467, ISBN 978-83-01-13434-1 .

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-02-28] (ang.).

[powo-3] ↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g Cornus sanguinea L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2025-11-16] .

[zajac-4] Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce, AdamA. Zając (red.) i inni, Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 173, ISBN 83-915161-1-3, OCLC 831024957 .

[dendrologia-5] ↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ ^j ^k ^l ^m ⁿ ^o WłodzimierzW. Seneta WłodzimierzW., JakubJ. Dolatowski JakubJ., Dendrologia, wyd. VI, Warszawa: PWN, 2025, s. 631, ISBN 978-83-01-23974-9 .

[klucz-6] Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 1998, s. 327. ISBN 83-01-14342-8.

[7] Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006, s. 141. ISBN 83-01-14439-4.

[K-8] Dereń świdwa 'Compressa'. www.drzewa.com.pl. [dostęp 2022-08-17]. (pol.).

[A-9] Joachim Mayer, Heinz-Werner Schwegler: Wielki atlas drzew i krzewów. Oficyna Wyd. „Delta W-Z”. ISBN 978-83-7175-627-6.

[10] JerzyJ. Hrynkiewicz-Sudnik JerzyJ., BolesławB. Sękowski BolesławB., MieczysławM. Wilczkiewicz MieczysławM., Rozmnażanie drzew i krzewów liściastych, wyd. 3 popr. i uzup, Warszawa: Wydaw. Naukowe PWN, 2001, s. 467, ISBN 978-83-01-13434-1 .

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]