Brzoza ojcowska
 Nasadzone brzozy ojcowskie obok Igły Deotymy w Ojcowskim PN | |||
| Systematyka[1][2] | |||
| Domena | |||
|---|---|---|---|
| Królestwo | |||
| Podkrólestwo | |||
| Nadgromada | |||
| Gromada | |||
| Podgromada | |||
| Nadklasa | |||
| Klasa | |||
| Nadrząd | |||
| Rząd | |||
| Rodzina | |||
| Rodzaj | |||
| Gatunek | |||
| Odmiana |
brzoza ojcowska | ||
| Nazwa systematyczna | |||
| Betula pendula var. oycowiensis (Besser) Dippel Prim. Fl. Galiciae Austriac. 2: 289 1809[3] | |||
| Synonimy | |||
| |||
Brzoza ojcowska (Betula pendula var. oycowiensis (Besser) Dippel) – takson o problematycznym statusie. Uznawany jest za odmianę brzozy brodawkowatej (Betula pendula)[3], formę[4][5], albo synonimizowany jest z brzozą brodawkowatą[6]. W Polsce rośliny te uznawane były zwykle za mieszańca brzozy brodawkowatej (Betula pendula) z brzozą Szafera (Betula szaferi)[5]. Dowody molekularne wskazują jednak na to, że okazy tu zaliczane mieszczą się w kręgu zmienności brzozy brodawkowatej[5], stąd odmawia się tych okazom odrębnej rangi taksonomicznej[6].
Brzozy te występują na nielicznych stanowiskach w Polsce i krajach przyległych w Europie Środkowej.
Rozmieszczenie geograficzne
[edytuj | edytuj kod]Najstarsze znane stanowisko brzozy ojcowskiej, gdzie została ona znaleziona w 1805 r. przez Bessera i skąd została opisana w cztery lata później, znajduje się w osadzie Hamernia w Dolinie Prądnika. Dopiero jednak w 1948 r. przeprowadzono inwentaryzację okazów tego taksonu w jego locus classicus: na terenie Hamerni i sąsiedniej osady Swawola znaleziono wówczas łącznie 30 osobników[7]. Podobną liczbę podała stamtąd w 1952 r. Jentys-Szaferowa[8]. Szczegółowa inwentaryzacja tego stanowiska w 1965 r. wykazała 39 osobników, a w 20 lat później – jedynie 6[7].
W międzyczasie odkryto drugie stanowisko brzozy ojcowskiej, zlokalizowane również na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, w Dolinie Kobylańskiej. W 1952 r. J. Małecki i J. Jentys-Szaferowa znaleźli tam 5 osobników, z czego tylko jeden drzewiasty wysokości 8 m. W 1966 r. A. Korczyk zinwentaryzował tam 35 osobników w kilku skupieniach, nie licząc siewek. W 1985 r. doliczono się tam łącznie 116 osobników, z których najwyższy sięgał ok. 15 m[7].
W 1957 r. stanowisko brzozy ojcowskiej, liczące jedynie dwa okazy, zostało okryte w Tarnawie Dolnej, na wschodnim krańcu Beskidu Małego. W 1985 r. nie znaleziono tam już jednak żadnego osobnika[7].
Według danych z 2006 r. w Polsce brzoza ojcowska występuje na 5 stanowiskach: Chojnik w Sudetach, Dolina Kobylańska i Hamernia na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, Czerwona Góra koło Opatowa na Wyżynie Sandomierskiej oraz Skiełek w Beskidzie Wyspowym. Poza Polską brzoza ta stwierdzana była w Siedmiogrodzie, na Słowacji, Ukrainie, Danii, Szwecji[9] i w Rosji[5], przy czym wszędzie na pojedynczych, bardzo rozproszonych stanowiskach[9][5].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]
- Pokrój
- Krzew lub niskie (do 15 m wysokości) drzewo[10]. Korona gęsta, gałęzie cienkie i powyginane[11]. Pień o zwykle białej korze[11][10]. Gałęzie o krótkopędach dłuższych (szczególnie tych zakończonych kotką żeńską) niż u innych brzóz[11].
- Liście
- Drobne[5], długości 1,5–4 cm. Zebrane na krótkopędach po 3–7[5]. Blaszki romboidalne[10], ostro piłkowane podwójnie lub potrójnie[11][10], klinowato zbiegające wzdłuż ogonka[10]. Ogonki liściowe do 2,3 cm długości, często czerwono nabiegłe[10].
- Kwiaty
- Kwiatostany (kotki) męskie zawiązują się już w drugim roku życia. Kotki żeńskie na pędach bocznych dwa razy dłuższych od nich. Szyszki kwiatostanu o połowę krótsze od kotki[11].
- Owoce
- Wsparte łuskami o klapach bocznych szerszych od środkowej, wykrojonych. Orzeszki szersze niż u brzozy brodawkowatej, ze skrzydełkami szerszymi od orzeszka[10].
Historia i systematyka
[edytuj | edytuj kod]Po raz pierwszy brzoza ta opisana została w 1809 r. przez polskiego botanika Willibalda Bessera jako gatunek Betula oycoviensis. W 1860 r. niemiecki botanik Schur opisał te brzozy z Siedmiogrodu. W 1920 roku odnalazła ją ponownie w Polsce Janina Jentys-Szaferowa, która ogłosiła wyniki badań nad nią w roku 1928 w Roczniku Polskiego Towarzystwa Dendrologicznego i w 1953 r. w Ochronie Przyrody (rocznik XXI)[12]. Takson uznany został za mieszańca brzozy brodawkowatej Betula pendula z brzozą Szafera Betula szaferi. Potwierdzano to m.in. eksperymentalnie oraz analizami biochemicznymi[13].
Współcześnie w bazach i publikacjach taksonomicznych kwestionowana jest odrębność taksonomiczna tej brzozy[6]. Brzoza Szafera i brzoza ojcowska uznawane są za synonimy brzozy brodawkowatej, pierwszy za formę słabo rosnącą, drugi za odmianę lub formę[4][14].
Biologia i ekologia
[edytuj | edytuj kod]Fanerofit[11]. Zakwita i owocuje już w młodym wieku – 3–4 lat[13]. Kwitnienie następuje w kwietniu i maju[11][10]. Kwitnienie i owocowanie jest bardzo obfite[5].
Rośnie w lasach mieszanych i liściastych na siedliskach kwaśnych buczyn i ubogich grądów; na kwaśnych glebach gliniastych i kamienistych. Jest rośliną wybitnie światłolubną – szybko ginie zacieniona[13], stąd spotykana na stokach o wystawie południowej lub zachodniej oraz na skrajach lasu, nierzadko też poza lasami[10]. Dobrze znosi warunki miejskie[13].
Liczba chromosomów 2n = 28[11][15].
Ochrona
[edytuj | edytuj kod]Takson skrajnie rzadki i nieliczny (w 2006 wszystkich osobników w całej Polsce było około 250)[9]. W Polsce podlega ścisłej ochronie gatunkowej nieprzerwanie od 1946 roku[16][17][9]. W Polsce uznawany za endemit cenny dla nauki. Zagrożony wyginięciem, gdyż jako gatunek światłolubny jest zagłuszany przez inne drzewa[9].
Kategorie zagrożenia:
- Kategoria zagrożenia w Polsce według Czerwonej listy roślin i grzybów Polski[18]: V (narażony na wyginięcie)
- Kategoria zagrożenia w Polsce według Polskiej czerwonej księgi roślin (2001): VU (vulnerable, narażony); 2014: EN (zagrożony)[13].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-03-03] (ang.).
- ↑ a b The Plant List. [dostęp 2017-02-02].
- ↑ a b L. Stritch, K. Shaw, S. Roy, B. Wilson, Betula pendula, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [dostęp 2021-03-13] (ang.).
- ↑ a b c d e f g h Włodzimierz Seneta, Jakub Dolatowski, Dendrologia, wyd. VI, Warszawa: PWN, 2025, s. 462, ISBN 978-83-01-23974-9.
- ↑ a b c Betula oycowiensis Besser, [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2025-10-25].
- ↑ a b c d Jerzy Staszkiewicz, Jan J. Wójcicki, Ostatnie dwadzieścia lat w historii brzozy ojcowskiej [Betula x oycoviensis Besser (pro spec.)] w okolicach Krakowa, „Chrońmy przyrodę ojczystą”, XLII (4), 1986, s. 30-37.
- ↑ Janina Jentys-Szaferowa, Studia nad brzozą ojcowską (Betula oycoviensis Bess.), „Ochrona Przyrody”, 21, 1952, s. 34-57.
- ↑ a b c d e Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wyd., 2006. ISBN 978-83-7073-444-2.
- ↑ a b c d e f g h i Maria Gostyńska-Jakuszewska, Betulaceae, Brzozowate, [w:] Adam Jasiewicz (red.), Flora Polski. Rośliny naczyniowe, t. III, Kraków: PAN, 1992, s. 11-12, ISBN 83-85444-06-8.
- ↑ a b c d e f g h Lucjan Rutkowski, Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej, wyd. drugie, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2014, s. 98–100, ISBN 978-83-01-14342-8.
- ↑ Brzoza ojcowska (Betula oycoviensis Bess.) na górze Skiełek w Beskidzie Wyspowym. [dostęp 2010-03-04].
- ↑ a b c d e Zarzycki K., Kaźmierczakowa R., Mirek Z.: Polska Czerwona Księga Roślin. Paprotniki i rośliny kwiatowe. Wyd. III. uaktualnione i rozszerzone.. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody PAN, 2014, s. 89-90. ISBN 978-83-61191-72-8.
- ↑ Ashburner, K. & McAllister, H.A. (2013). The genus Betula: a taxonomic revision of birches: 1-431. Royal Botanic Gardens, Kew.
- ↑ Staszkiewicz J. 2008. Brzoza ojcowska. s. 112-113. W: Czerwona Księga Karpat Polskich, Kraków 2008. ISBN 978-83-89648-71-6
- ↑ Dz. U. z 1946 r. Nr 70, poz. 384 – Rozporządzenie Ministra Oświaty z dnia 29 sierpnia 1946 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Rolnictwa i Reform Rolnych i z Ministrem Leśnictwa w sprawie wprowadzenia gatunkowej ochrony roślin
- ↑ Dz. U. z 2014 r. poz. 1409 – Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin
- ↑ Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg (red.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, 2006. ISBN 83-89648-38-5.