Andrzej Panufnik

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Andrzej Panufnik
Ilustracja
Andrzej Panufnik, początek lat 90.
Data i miejsce urodzenia 24 września 1914
Warszawa
Data i miejsce śmierci 27 października 1991
Twickenham, Londyn
Zawód muzyk, kompozytor, dyrygent
Strona internetowa

Andrzej Panufnik (ur. 24 września 1914 w Warszawie, zm. 27 października 1991 w Londynie) – polski kompozytor i dyrygent, który wiele lat życia spędził na emigracji w Wielkiej Brytanii.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo i czas edukacji[edytuj | edytuj kod]

Andrzej Panufnik urodził się w Warszawie jako drugie dziecko znanego lutnika Tomasza i Matildy Thones – skrzypaczki pochodzenia angielskiego. Od najmłodszych lat wykazywał duże zainteresowanie muzyką i kompozycją, pierwsze lekcje fortepianu odbył dzięki swojej babci. Pomimo początkowych sprzeciwów ojca rozpoczął studia w Konserwatorium Warszawskim w klasie perkusji (po niezdanym egzaminie do klasy fortepianu), lecz szybko zmienił specjalizację na kompozycję i teorię muzyki.

Po skończeniu studiów z wyróżnieniem i w krótszym od przewidzianego czasie (1932-1936) kontynuował swoją muzyczną edukację u Feliksa Weingartnera (dyrygentura, 1938–1939) w Wiedeńskiej Akademii Muzycznej. Później spędził parę miesięcy w Paryżu i Londynie, gdzie studiował prywatnie i skomponował swoją pierwszą symfonię. W Londynie spotkał się ponownie z Weingartnerem, zmuszonym wcześniej podczas Anschlussu Austrii do opuszczenia kraju. Dyrygent ten namawiał go do zostania w Anglii z powodu zawieruchy politycznej, jednakże Panufnik zdecydował się na powrót do Polski.

Okres wojenny[edytuj | edytuj kod]

Podczas okupacji Warszawy przez Niemców w czasie II wojny światowej Panufnik zarobkował razem z innym wielkim polskim kompozytorem i swoim przyjacielem Witoldem Lutosławskim w duecie fortepianowym, grając w kawiarniach stolicy. W tym czasie koncerty Polaków i inne większe zgromadzenia ludności były zabronione przez okupanta. Pomimo wojny nie zaprzestał komponowania – powstały wtedy pieśni podziemia (m.in. Warszawskie dzieci, ciesząca się dużą popularnością), Uwertura tragiczna. Na czas powstania warszawskiego wraz z matką opuścił stolicę, zostawiając tam wszystkie swoje partytury. Po powrocie w 1945 okazało się, że jego nuty pomimo przetrwania wojny, posłużyły nowym lokatorom jako opał w piecu.

Socrealizm w powojennej Polsce[edytuj | edytuj kod]

Po wojnie Panufnik przeniósł się do Krakowa, gdzie zajął się komponowaniem muzyki filmowej dla Wytwórni Filmów Wojskowych. W większości były to filmy propagandowe. Niedługo później został głównym dyrygentem Filharmonii Krakowskiej. Równocześnie starał się zrekonstruować utwory utracone podczas wojny, zaczynając od Uwertury tragicznej, którą jeszcze świeżo miał w pamięci. W dalszej kolejności odtworzył Trio fortepianowe, Polskie pieśni ludowe oraz pierwszą symfonię, jednakże problemy, na które natrafił podczas pracy z tą ostatnią, spowodowały, iż postanowił skoncentrować się nad nowymi kompozycjami.

W latach 1946-1947 Panufnik był dyrektorem odradzającej się po wojnie Filharmonii Warszawskiej. Jednakże z powodu biurokratycznych problemów w zapewnieniu muzykom odpowiednich warunków (np. mieszkaniowych) w proteście zrezygnował. Równocześnie często koncertował, także zagranicą, prowadząc m.in. Filharmoników Berlińskich.

W tym czasie powstał także Krąg kwintowy na fortepian (opublikowany jako Dwanaście miniatur), Nokturn na orkiestrę (zainspirowany nocnym niebem Londynu i rzeką Tamizą) oraz Sinfonia Rustica, której - pamiętając o wcześniejszych utraconych dwóch utworach - nie chciał nazwać nr 3.

W 1949 roku Prezydent RP Bolesław Bierut odznaczył go Orderem Sztandaru Pracy I klasy[1].

Panufnik został wiceprezesem nowo powstałego Związku Kompozytorów Polskich (ZKP), co dało mu możliwość spotkania z takimi kompozytorami jak Zoltán Kodály, Benjamin Frankel czy Alan Bush. Jednak z powodu politycznego charakteru tego stanowiska, miał poczucie uwikłania. Ponadto nowe polskie władze coraz silniej ingerowały w wyznaczanie kierunków i granic sztuki. Podstawową i jedyną metodą dozwolonej twórczości artystycznej był wówczas socrealizm. Panufnik nie był członkiem partii i z władzą się nie identyfikował, więc zwrócił się do historycznej muzyki polskiej. Na podstawie tego materiału powstała wtedy Suita staropolska na orkiestrę smyczkową (1950).

Początkowo krytyka jego kompozycji, jako zbyt formalistycznych i nieprzystających do socrealizmu, odnosiła się do Nokturnu. Później także jego Sinfonia Rustica została zakazana, choć gremium, które o tym zadecydowało, wcześniej nagrodziło ten utwór w Konkursie kompozytorskim im. Fryderyka Chopina w Warszawie. Równocześnie Panufnik zdobywał coraz większe uznanie za granicą, za co komunistyczne władze uhonorowały go odznaczeniami państwowymi.

W 1950 Panufnik był członkiem polskiej delegacji w Związku Radzieckim, która miała poznać radzieckie metody dydaktyczne. Podczas tej wizyty spotkał się on m.in. z Dmitrijem Szostakowiczem i Aramem Chaczaturianem. Podczas jednej z rozmów z pomniejszymi kompozytorami naciskano na Panufnika, aby zdradził nad czym pracuje, wtedy niezobowiązująco wspomniał o pomyśle napisania Symfonii pokoju. Po powrocie kompozytor został przeniesiony w spokojne otoczenie, aby napisać swój utwór. Powstała wtedy trzyczęściowa symfonia zakończona słowami poety, a zarazem jego przyjaciela Jarosława Iwaszkiewicza. Koncepcja pokoju przyjęta przez Panufnika raczej nie była zgodna z oczekiwaniami władz i spotkała się z ich chłodną reakcją.

Podczas pisania Symfonii pokoju spotkał Irlandkę Marie Elizabeth O’Mahoney (zwaną również Scarlett ze względu na podobieństwo – zarówno charakteru, jak i wyglądu – do Scarlet O’Hary z powieści Margaret Mitchell Przeminęło z wiatrem). Pomimo tego, że spędzała właśnie miesiąc miodowy ze swoim trzecim mężem, bardzo wówczas popularnym pisarzem Adolfem Rudnickim, rozpoczęła romans z Panufnikiem[2]. Wkrótce potem okazało się, że jest ona epileptyczką. Mówiło się też, że była związana z brytyjskim wywiadem[3]. Nie zważając na różne przeciwności pobrali się w 1951 roku, a niedługo później urodziła się im córka – Oonagh. Teraz kompozytor musiał utrzymać rodzinę, więc zajął się komponowaniem muzyki filmowej. W jednym z filmów wykorzystał ponownie polską muzykę dawną, a następnie użył stworzony tam materiał w utworze Concerto in modo antico.

W 1952 Panufnik skomponował Uwerturę heroiczną opartą na pomyśle z 1939 roku, zainspirowany zmaganiem Polski z nazistowskim najazdem. Nie zdradzając jego znaczenia, zgłosił swój utwór w 1952 roku do przedolimpijskiego konkursu muzycznego w Helsinkach i wygrał go. Równocześnie w kraju utwór został odebrany jako zbyt formalistyczny. W 1952 r. otrzymał nagrodę państwową II stopnia[4].

Wiosną 1953 roku wyjechał z zespołem „Mazowsze” do Chin. Podczas pobytu w Chinach dowiedział się, że jego córka Oonagh utopiła się w czasie ataku padaczki kąpiącej ją Scarlett. Jakiś czas po powrocie do Warszawy poproszono go, by napisał list adresowany do zachodnich muzyków, aby skłonić ich do poparcia polskiego ruchu pokoju. Panufnik odebrał to jako nawoływanie do szpiegowania dla Moskwy i uznał, że przepełniło to czarę jego goryczy. W 1954 r. Panufnik nie był już w stanie pogodzić swego przywiązania do ojczyzny z pogardą dla muzycznej i ideologicznej polityki rządu. Postanowił wyemigrować do Wielkiej Brytanii, buntując się przeciw warunkom, w jakich polscy kompozytorzy musieli pracować.

Scarlett, której ojciec żył w Wielkiej Brytanii, łatwo uzyskała zgodę na wyjazd do Londynu i poprosiła polskich przyjaciół na emigracji o pomoc w przygotowaniu ucieczki męża. Panufnik wykorzystał wyjazd do Szwajcarii w roli dyrygenta. Pomimo stałej obserwacji przez polskie służby udało mu się pod osłoną nocy dojechać do lotniska w Zurychu. Taką wersję kompozytor podał po latach w swojej Autobiografii, wyraźnie różną od materiałów MSW)[5]. Na wiele innych rozbieżności pomiędzy jego wspomnieniami z lat spędzonych w powojennej Polsce a faktami wskazuje Magdalena Grochowska, dając wyraźnie do zrozumienia, iż Panufnik wybielał swoją przeszłość chcąc zasłużyć na miano ofiary komunizmu[6]. Z tego rodzaju zarzutami polemizuje Jakub Ekier[7].

Po przylocie do Londynu uzyskał azyl polityczny, wywołując tym międzynarodowe napięcia. Polski rząd uznał go za zdrajcę i w efekcie zakazał publikacji i wykonywania wszystkich jego dzieł. Pomimo iż przed wylotem był uznawany przez środowisko muzyczne oraz władze za jednego z najwybitniejszych kompozytorów i dyrygentów, po swoim wyjeździe stał się persona non grata aż do roku 1977.

Emigracja[edytuj | edytuj kod]

Panufnik przybył do Wielkiej Brytanii właściwie bez środków do życia i początkowo utrzymywał się z okazjonalnych występów dyrygenckich. Nieoceniona okazała się pomoc zaprzyjaźnionych kompozytorów jak Ralph Vaughan Williams czy Arthur Benjamin. Panufnik był niezwykle wzruszony ich zawodową solidarnością. Jego przyjaciel, pianista Witold Małcużyński, pomógł mu znaleźć finansowy patronat. Pojawiły się też rozbieżności małżeńskie – Scarlett oczekiwała życia towarzyskiego i rozrywek, natomiast Panufnik potrzebował spokoju, aby móc komponować.

Podczas wizyty w USA uczestniczył w wykonaniu swojej Symfonii pokoju dyrygowanej przez Leopolda Stokowskiego. Wydarzenie to skłoniło go do przekomponowania tego napisanego według niego pod przymusem utworu. Odrzucił m.in. części chóralne i zmienił tytuł na Sinfonia elegiaca. Wykonanie tego utworu pod dyrekcją Leopolda Stokowskiego okazało się niemałym sukcesem.

W latach 1957-1959 jego sytuacja finansowa uległa poprawie, gdyż został głównym dyrygentem Orkiestry Symfonicznej w Birmingham. Jednakże przygotowanie i poprowadzenie pięćdziesięciu koncertów rocznie utrudniało znacząco działalność kompozytorską.

W 1957 r. Panufnik zakochał się w Winsome Ward. Rok później zdiagnozowano u niej chorobę nowotworową pogrążając ponownie kompozytora w rozpaczy. Powstały wtedy jego Koncert fortepianowy i Sinfonia sacra. Poznał też Camillę Jessel, wówczas dwudziestoletnią, którą zatrudnił do w prowadzenia korespondencji. Okazało się, że Panufnik nie odpowiadał wcześniej na wiele propozycji dyrygenckich i zamówień kompozytorskich. Dzięki temu wsparciu kompozytor mógł poświęcić więcej czasu na tworzenie. W 1963 r. Panufnik skończył nową wersję Sinfonia sacra i wygrał nią konkurs w Monako na najlepszy utwór orkiestrowy.

Po śmierci Winsome Ward w 1963 r. Panufnik i Jessel zbliżyli się do siebie i pobrali się w listopadzie 1963 r. Przeprowadzili się wówczas do domu niedaleko Tamizy w Twickenham (Greater London). Jego prace powstawały na zamówienie takich sław jak Leopold Stokowski (Universal Prayer), Yehudi Menuhin (Koncert skrzypcowy), czy Mstisław Rostropowicz (Koncert wiolonczelowy) oraz orkiestr z Londynu, Bostonu i Monte Carlo. Panufnik nie wrócił do Polski aż do 1990 w 1991 r. został odznaczony przez królową Elżbietę II tytułem szlacheckim. Zmarł w Twickenham.

Doktor honoris causa Uniwersytetu Muzycznego Fryderyka Chopina w Warszawie[8]

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Panufnik miał ze swoją drugą żoną Camillą dwoje dzieci – córkę Roxannę (ur. 24 kwietnia 1968 w Londynie) i syna Jeremy’ego (Jema) (ur. 1969). Roxanna, tak jak i ojciec, została kompozytorką. Jeremy natomiast jest didżejem, zajmuje się także animacją. W 2009 roku powstał polski film dokumentalny Krzysztofa Rzączyńskiego Tata zza żelaznej kurtyny, w którym narratorem jest Jeremy.

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Część rękopisów i wczesnych kompozycji zaginęła w powstaniu warszawskim w 1944. Kompozytor zrekonstruował część z nich w roku 1945.

W utworach Panufnika znajdziemy nie tylko układy symetryczne, które są, jak trafnie zauważa Beata Bolesławska-Lewandowska, najistotniejszą cechą jego kompozytorskiego stylu, lecz także formy geometryczne: elipsa, spirala, mandrola[9]. Struktury przejrzyste, uporządkowane, dokładnie rozpisane i zilustrowane wykresami w partyturach[10].

Utwory orkiestrowe[edytuj | edytuj kod]

  • Symfonie
    • Symfonia (1939, zaginiona 1944, zrekonstruowana 1945, następnie zniszczona przez kompozytora)
    • Symfonia (1941, zaginiona 1944)
    • Symfonia nr 1 Sinfonia Rustica (1948, zmieniona 1955)
    • Symfonia nr 2 Sinfonia Elegaica (1957, zmieniona 1966, poprawiona wersja wcześniejszej Symfonii Pokoju)
    • Symfonia nr 3 Sinfonia Sacra (1963)
    • Symfonia nr 4 Sinfonia Concertante, na flet, harfę i małą orkiestrę smyczkową (1973)
    • Symfonia nr 5 Sinfonia di Sfere (1974-1975)
    • Symfonia nr 6 Sinfonia Mistica (1977)
    • Symfonia nr 7 Metasinfonia, na organy solo, kotły i orkiestrę smyczkową (1978)
    • Symfonia nr 8 Sinfonia Votiva (1981, zmieniona 1984)
    • Symfonia nr 9 Sinfonia di Speranza (1986, zmieniona 1990)
    • Symfonia nr 10 (1988, zmieniona 1990)
  • Wariacje symfoniczne (1935-1936, zaginione 1944)
  • Allegro symfoniczne (1936, zaginione 1944)
  • Obrazek symfoniczny (1936, zaginiony 1944)
  • Mała uwertura (około 1937, zaginiona 1944)
  • Uwertura tragiczna (1942, zaginione 1944, zrekonstruowana 1945, zmieniona 1955)
  • Divertimento na smyczki (na podstawie triów Feliksa Janiewicza, 1947, zmienione 1955)
  • Kołysanka, na 29 instrumentów smyczkowych i 2 harfy (1947, zmieniona 1955)
  • Nokturn (1947, zmieniony 1955)
  • Suita staropolska, oparta na XVI i XVII w. polskich dziełach muzycznych (1950, zmieniona 1955)
  • Uwertura Bohaterska (1952, zmieniona 1969)
  • Rapsodia (1956)
  • Polonia, suita orkiestrowa (1959)
  • Autumn Music, na orkiestrę kameralną bez skrzypiec (1962, zmieniona 1965)
  • Landscape, interludium na orkiestrę smyczkową (1962, poprawione 1965)
  • Jagiellonian Triptych, na orkiestrę smyczkową (oparte na wczesnych polskich pracach, 1966)
  • Katyń Epitaph (1967, poprawiony 1969)
  • Concerto Festivo, bez dyrygenta (1979)
  • Concertino, na kotły, perkusję oraz orkiestrę smyczkową (1979-1980)
  • Paean, na zespół dęty (1980)
  • Arbor Cosmica, 12 ewokacji na 12 instrumentów smyczkowych (lub orkiestrę smyczkową) (1983-1984)
  • Harmony, na orkiestrę kameralną (1989)

Koncerty[edytuj | edytuj kod]

  • Koncert Gotycki (Concerto in modo antico), na trąbkę solo, dwie harfy, klawesyn i orkiestrę smyczkową (1951, oparty na wcześniejszych pracach, poprawiony 1955)
  • Koncert fortepianowy (1962, zmieniony 1970, rekomponowany 1972, pierwsza część Intrada dodana w 1982)
  • Hommage à Chopin, na flet i małą orkiestrę smyczkową (1966 aranż utworu wokalnego z 1949)
  • Koncert na skrzypce i orkiestrę (1971)
  • Koncert fagotowy (1985) dedykowany pamięci ks. Jerzego Popiełuszki (ang. BASSOON CONCERTO for bassoon and small orchestra (1985) )[11]
  • Koncert wiolonczelowy (1991)

Muzyka wokalna[edytuj | edytuj kod]

  • Psalm, na solistę, chór i orkiestrę (1936, utwór dyplomowy, zaginiony 1944)
  • Pięć pieśni ludowych, na sopran lub chór sopranów, 2 flety, 2 klarnety i klarnet basowy (1940, zaginione 1944, zrekonstruowane 1945, anonimowy polski tekst)
  • Cztery pieśni podziemnego ruchu oporu, na głos lub głosy unisono i fortepian (1943-44, polski tekst Stanisława Ryszarda Dobrowolskiego)
  • Hommage à Chopin, wokaliza na sopran i fortepian, oryginalnie nazwana Suita Polska (1949, poprawiona 1955)
  • Symphony of Peace, na chór i orkiestrę (1951, polski tekst Jarosława Iwaszkiewicza)
  • Song to the Virgin Mary, na chór a cappella lub sześć głosów solo (1964, zmieniona 1969, anonimowy łaciński tekst)
  • Universal Prayer, kantata na 4 głosy solowe, 3 harfy, organy i chór mieszany (1968-69 angielski tekst Alexandra Pope’a)
  • Invocation for Peace, kantata na głosy dziecięce, 2 trąbki i 2 puzony (lub instrumenty smyczkowe i dęte drewniane) (1972)
  • Winter Solstice, na sopran, baryton, chór, 3 trąbki, 3 puzony, kotły i dzwonki (1972, angielski tekst Camilla Jessel)
  • Love Song, na mezzosopran i harfę lub fortepian (1976, istnieje także wersja z orkiestrą smyczkową dodaną w 1991, angielski tekst Sir Philipa Sidneya)
  • Dreamscapes, na mezzosopran i fortepian (1977, bez słów)
  • Prayer to the Virgin of Skempe (Modlitwa do Matki Boskiej Skępskiej), na głos solowy lub chór unisono i organy (1990, polski tekst Jerzego Peterkiewicza)

Balety[edytuj | edytuj kod]

Muzyka Andrzeja Panufnika była często wykorzystywana do podkładu tanecznego. Dwie partytury baletowe były przygotowane przez samego kompozytora jako adaptacje istniejących utworów.

  • Cain and Abel (1968, adaptacja Sinfonia Sacra i Uwertury tragicznej oraz nowy materiał muzyczny)
  • Miss Julie (1970, adaptacja Nokturnu, Rapsodii, Autumn Music i Polonia oraz nowy materiał muzyczny)

Muzyka kameralna[edytuj | edytuj kod]

  • Suita klasyczna, na kwartet smyczkowy (1933, zaginiona 1944)
  • Trio fortepianowe (1934, zaginione 1944, zrekonstruowane 1945, poprawione 1977)
  • Quintetto Accademico, na flet, obój, klarnet, waltornię i fagot (1953, zmienione 1956, zagubione a następnie znalezione w 1994)
  • Triangles, na 3 flety i 3 wiolonczele (1972)
  • String Quartet No. 1 (1976)
  • String Quartet No. 2 Messages (1980)
  • Song to the Virgin Mary, na sekstet smyczkowy (1987 opracowanie utworu wokalnego z 1964)
  • String Sextet Train of Thoughts (1987)
  • String Quartet No. 3 Wycinanki („Paper Cuts”) (1990)

Muzyka instrumentalna[edytuj | edytuj kod]

  • Wariacje, na fortepian (1933, zaginione 1944)
  • Twelve Miniature Studies, na fortepian, początkowo zatytułowane Krąg kwintowy (1947, zmienione 1955 i 1964)
  • Reflections, na fortepian (1968)
  • Pentasonata, na fortepian (1984)

Utwory dla młodych wykonawców[edytuj | edytuj kod]

  • Two Lyric Pieces (1963)
  • Thames Pageant, kantata dla młodych instrumentalistów i śpiewaków (1969, angielski test Camilli Jessel)
  • A Procession for Peace (1982-3)

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 lipca 1949 r. w sprawie nadania Orderu „Sztandar Pracy”, M.P. z 1950 r. Nr 6, poz. 58
  2. W swoich wspomnieniach Scarlett m.in. pominęła istnienie owego męża. Zob. Scarlett Panufnik Out of the City of Fear, London 1956
  3. Ruch Muzyczny - Ucieczka z państwa grozy, www.ruchmuzyczny.art.pl [dostęp 2017-11-21] (pol.).
  4. Dziennik Polski, rok VIII, nr 176, (2639), s. 2.
  5. Ruch Muzyczny - Ucieczka z państwa grozy, www.ruchmuzyczny.art.pl [dostęp 2017-11-21] (pol.).
  6. M. Grochowska Przynęta i obroża Andrzeja Panufnika. „Gazeta Wyborcza” 25 X 3014. http://wyborcza.pl/magazyn/1,141465,16854218,Przyneta_i_obroza_Andrzeja_Panufnika.html
  7. Jakub Ekier. Druga pokuta sir Andrzeja. „„Ruch Muzyczny””. 7/2015. 
  8. Doktorzy honoris causa UMFC
  9. B. Bolesławska, Panufnik. Kraków 2001, PWM, s. 368
  10. Ruch Muzyczny - Obcy, www.ruchmuzyczny.art.pl [dostęp 2017-11-21] (pol.).
  11. Andrzej Panufnik: Panufnik, Andrzej: Bassoon Concerto (1985) 20' for bassoon and small orchestra (uwagi kompozytora) (ang.). Boosey & Hawkes [1]. [dostęp 6 marca 2009].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Andrzej Panufnik, Composing Myself, London: Methuen, 1987, ISBN 0-413-58880-7, OCLC 909598814.
    • Recenzja książki prostująca szereg informacji: D. Gwizdalanka Andrzeja Panufnika życiorys własny, „Ruch Muzyczny” 1988 nr 12, 13, 14, 15, 16 i 17.
    • Sprostowanie dalszych nieścisłości: Magdalena Grochowska Przynęta i obroża Andrzeja Panufnika, „Gazeta Wyborcza” 25 X 2014
  • Andrzej Panufnik Panufnik o sobie, Warszawa: Niezależna Oficyna Wydawnicza 1990. ​ISBN 83-7054-004-8
  • Andrzej Panufnik Autobiografia, Warszawa: Marginesy 2014
  • Bernard Jacobson (1996). A Polish Renaissance. London: Phaidon. ​ISBN 0-7148-3251-0​.
  • Beata Bolesławska Panufnik. Kraków: PWM 2001. ​ISBN 83-224-0768-8
  • Ewa Siemdaj, Andrzej Panufnik.Twórczość symfoniczna, Kraków: Akademia Muzyczna w Krakowie, 2003, ISBN 83-87182-37-0, OCLC 830515519.
  • Beata Bolesławska-Lewandowska, Panufnik. Architekt emocji (Zbiór wywiadów o kompozytorze), Kraków PWM 2014, ​ISBN 978-83-224-0972-5
  • Andrzej Panufnik w serwisie Culture.pl

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]