Bes (bóg egipski)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Bes
bóg wesela, tańców i rodziny, opiekun kobiet rodzących i dzieci
Ilustracja
Stela późnoptolemejska z wyobrażeniem Besa (I wiek p.n.e.)
Występowanie mitologia egipska
Atrybuty korona z piór, lwia skóra na ramionach, nóż w ręku
Teren kultu starożytny Egipt
Rodzina
Żona Beset

Bes – w mitologii egipskiej bóg wesela, tańców i rodziny, opiekun kobiet rodzących i dzieci; w starożytnym Egipcie popularne bóstwo domowe odstraszające złośliwe demony.

Przypuszczalnie był bóstwem obcego[1], afrykańskiego pochodzenia (najpewniej nubijskim)[2]. Miał towarzyszyć sprowadzonej z powrotem bogini Hathor, która w gniewie uciekła do Nubii[3]. Etymologia jego imienia nie jest znana[4], ale jego rdzeń () kojarzony jest z płomieniem[5][a].

Charakter i postać[edytuj | edytuj kod]

Miał postać krzywonogiego, garbatego, brzuchatego i brodatego karła o niekształtnych kończynach i zwierzęcych uszach, pucołowatym obliczu, ze zwisającym językiem, spłaszczonym nosem, krzaczastymi brwiami i ogonem lamparta. Nosił koronę z liści lub strusich piór i lwią skórę okrywającą ramiona; w czasach XVIII dynastii wyobrażany też jako skrzydlaty. Często przedstawiany z nożem jako symbolem obrony; atrybutem jego był sa – symbol opieki[1][5]. Sam jego groteskowy wygląd miał odstraszać bestie, węże i owady, a także odpędzać uroki – zgodnie z zasadą, że śmiech nie dopuszcza zła[6]. W drobnej plastyce nierzadko spotykane są jego wyobrażenia ityfaliczne.

W ikonografii często przedstawiano go grającego na flecie lub bijącego w bębenek jako bóstwo muzyki, tańca i radości[7], mające też związek z piciem i pijaństwem. Tańcem i grą uśmierzał gniew bogini Hathor i jako tancerza wyobrażano go w sztuce od okresu amarneńskiego[8]. W sposób naturalny był patronem karłów na dworze faraońskim[5]. Uchodził też za patrona mistycznej inicjacji, Strażnika Bramy, ponieważ imię jego oznacza „rozpoczynać”, „wprowadzać”[9]. Za jego małżonkę w czasach ptolemejskich uważana była bogini Beset.

Kult[edytuj | edytuj kod]

Amulet fajansowy (z czasów XVIII dynastii)

Jego kult wprowadzony w okresie Nowego Państwa, znacznie rozwinął się w Okresie Późnym, a w czasach rzymskich Bes stał się jednym z głównych bogów egipskich, mając nawet swą wyrocznię w Abydos[10], słynną z tłumaczenia snów [4]. Obok bogini Toeris należał wtedy do najpopularniejszych bóstw ludowych czczonych w małych kapliczkach przydomowych. Według ówczesnych wierzeń czuwał nad Egipcjanami w życiu codziennym oddalając rozmaite zagrożenia, a położnice chroniąc (wspólnie z boginią Tawaret) przed powikłaniami. Czuwał nad snem, odpędzając złe demony[1], dlatego jego apotropaiczne podobizny zawieszano nad łóżkami, także dekorowano nimi sprzęty domowe – głównie łoża, podgłówki i siedzenia (zwłaszcza dla kobiet). Miał też chronić kobiety przed zazdrosnymi rywalkami[8]. Był ponadto opiekunem czynności toaletowych, stąd jego przedstawienia umieszczano na odpowiednich przedmiotach (rękojeściach zwierciadeł, przyborach i szkatułkach kosmetycznych)[5][7].

Pokraczna postać była częstym motywem amuletów oraz tatuaży u egipskich tancerek, akrobatek i muzykantek. Amuletami często zabezpieczano dzieci przed działaniem zła i ukąszeniami gadów[9].

Jego wizerunki zachowały się w świątyniach Hathor w File, Denderze, na wyspie Biga koło Asuanu, w Świątyni Pogrzebowej królowej Hatszepsut w Dolinie Królów w Deir el-Bahari.

W czasach wczesnochrześcijańskich uważano go za złośliwego demona straszącego w opuszczonych świątyniach[4].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Istnieje pogląd, że Bes stanowił połączenie szeregu pierwotnych bóstw o różnych imionach i o nieuchwytnych dziś cechach charakterystycznych (F. Daumas: Od Narmera do Kleopatry, dz. cyt., s. 240).
Bes i Beset na steli wapiennej z Okresu Późnego (VII-IV w. p.n.e.)
Brązowa statuetka uskrzydlonego Besa panteistycznego (Okres Późny)
Płaskorzeźba filaru świątyni w Denderze z okresu grecko-rzymskiego
Rzeźba marmurowa z okresu rzymskiego (I w. n.e.)
Fajansowe naczynko toaletowe (VII-VI w. p.n.e.)
Terakotowy ryton w postaci Besa ityfalicznego (okres ptolemejski)

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Rachet 2001 ↓, s. 60.
  2. Daumas 1973 ↓, s. 228, 240.
  3. Daumas 1973 ↓, s. 236.
  4. a b c Demony… 1996 ↓, s. 73.
  5. a b c d Russo Pavan 2002 ↓, s. 46.
  6. Daumas 1973 ↓, s. 240.
  7. a b Rachet 2001 ↓, s. 61.
  8. a b Galeria… 2007 ↓, s. 76.
  9. a b Russo Pavan 2002 ↓, s. 47.
  10. Daumas 1973 ↓, s. 450.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Guy Rachet: Słownik cywilizacji egipskiej. Katowice: Wydawnictwo „Książnica”, 2001. ISBN 83-7132-592-4.
  • François Daumas: Od Narmera do Kleopatry. Cywilizacja starożytnego Egiptu. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1973.
  • Bogowie, demony, herosi. Leksykon. Kraków: Instytut Wydawniczy „Znak”, 1995. ISBN 83-7006-597-X.
  • Ada Russo Pavan: Tajemna wiedza Egiptu. Łódź: Wydawnictwo „Ravi”, 2002. ISBN 83-7229-038-5.
  • Galeria Sztuki Starożytnej: Egipt – Bliski Wschód. Przewodnik. Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 2007. ISBN 978-83-7100-944-0.