Cerkiew św. Marii Magdaleny w Białymstoku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Cerkiew św. Marii Magdaleny
Distinctive emblem for cultural property.svg A-199 z dnia 20.10.1966[1]
cerkiew filialna
Ilustracja
Państwo  Polska
Województwo  podlaskie
Miejscowość POL Białystok formal COA.svg Białystok
Adres ul. Konstantego Kalinowskiego 11
Wyznanie prawosławne
Kościół Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny
Diecezja białostocko-gdańska
Wezwanie św. Marii Magdaleny
Wspomnienie liturgiczne 29 czerwca/12 lipca;
22 lipca/4 sierpnia
Położenie na mapie Białegostoku
Mapa konturowa Białegostoku, w centrum znajduje się punkt z opisem „Cerkiew św. Marii Magdaleny”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po prawej nieco u góry znajduje się punkt z opisem „Cerkiew św. Marii Magdaleny”
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa konturowa województwa podlaskiego, blisko centrum na prawo znajduje się punkt z opisem „Cerkiew św. Marii Magdaleny”
Ziemia53°07′47,7″N 23°08′54,2″E/53,129917 23,148389

Cerkiew pod wezwaniem św. Marii Magdalenyprawosławna cerkiew filialna w Białymstoku. Należy do parafii katedralnej św. Mikołaja w Białymstoku, w dekanacie Białystok diecezji białostocko-gdańskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Była również użytkowana przez białostocką parafię wojskową Świętych Piotra i Pawła.

Jedna z najstarszych zachowanych do dnia dzisiejszego budowli sakralnych Białegostoku.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Na skutek gwałtownej rozbudowy Białegostoku w wiekach XIX i XX, cerkiew aktualnie leży w centrum miasta na terenie parku Centralnego, u zbiegu ulic Krakowskiej, Grunwaldzkiej i Konstantego Kalinowskiego, w obrębie osiedla Centrum. Otaczający ją cmentarz już nie istnieje, a pamiątkami po nim jest kilka kamieni nagrobnych ustawionych po wewnętrznej stronie ogrodzenia okalającego budowlę. W jej pobliżu powstał budynek Opery i Filharmonii Podlaskiej.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Stok wzgórza Św. Marii Magdaleny od strony północnej (od ul. K. Kalinowskiego)
Fasada frontowa kaplicy pw. św. Marii Magdaleny

Świątynia ufundowana została przez Jana Klemensa Branickiego w 1758 jako katolicka kaplica przydrożna pod wezwaniem św. Marii Magdaleny[2]. Wyświęcona została przez księdza Ignacego Massalskiego, późniejszego biskupa wileńskiego[3]. Kaplica należała do altarii św. Rocha, którą hetman Branicki ufundował w 1750. Świątynia została wzniesiona w stylu barokowym w formie rotundy na wysokim wzgórzu, które w XVIII w. położone było poza obrębem miasta.

W związku z przepełnieniem istniejących cmentarzy, prawdopodobnie w 1807 przy kaplicy powstał nowy cmentarz katolicki, wówczas nazywany parafialnym[2]. Według przypuszczeń księdza Tadeusza Krahela w 1814 wydzielono na cmentarzu część unicką i prawosławną[2].

Trudna do ustalenia jest data przejęcia kaplicy przez Cerkiew prawosławną. Białostocki historyk Piotr Chomik uważa, że z pewnością nie był to rok 1865 jak pisał ksiądz Jan Kurczewski. Już w 1860 bowiem z inicjatywy prawosławnej (pierwotnie greckokatolickiej aż do skasowania unii brzeskiej przez władze rosyjskie w 1839) parafii św. Mikołaja przeprowadzany był remont i rozbudowa kaplicy[2]. Kaplica wyświęcona została w obrządku prawosławnym 25 lipca 1861 przez ówczesnego proboszcza cerkwi św. Mikołaja Jana Sitkiewicza[2]. Do następnej przebudowy doszło w 1865, a w 1891 świątynię ogrodzono.

W latach 1970–1973 w pobliżu kaplicy władze miejskie realizowały szeroko zakrojony projekt rewitalizacyjny, wpisujący się w program przygotowań do Dożynek Centralnych (1973 r.). Polegał on na wkopaniu we wschodnie zbocze wzgórza amfiteatru o pokaźnych rozmiarach. Budowa obiektu i towarzyszącej mu infrastruktury doprowadziła do zniszczenia wielu grobów. Argumentem przemawiającym, zdaniem władz, za takim rozwiązaniem, była skrajna dewastacja i zapomnienie nekropolii. W 1970 r. ze zrujnowanego grobowca anonimowego rosyjskiego oficera artylerii wydobyto lufy czterech armat, które zostały przekazane Muzeum Wojska w Białymstoku. Eksponowane są one obecnie w jednostce Podlaskiego Oddziału Straży Granicznej przy ulicy gen. Józefa Bema 100[4].

W latach 1957–1958 toczył się proces przed Sądem Powiatowym w Białymstoku pomiędzy Cerkwią prawosławną a Kościołem rzymskokatolickim o prawo własności do cmentarza i kaplicy. Wyrok przyznawał 2/3 cmentarza oraz świątynię katolikom. Obie strony złożyły odwołanie, jednak do sprawy nie doszło ze względu na przejęcie przez miasto spornej nieruchomości z zamiarem urządzenia na niej parku miejskiego. W 1964 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej wydało ostateczną decyzję, w której poinformowano Cerkiew, że może ona wydzierżawić od miasta kaplicę i teren wokół niej. Sprawę uregulowano prawnie dopiero w 1991, przekazując część wzgórza (409 m²) Polskiemu Autokefalicznemu Kościołowi Prawosławnemu (decyzję zatwierdzono w 2006)[2].

Teren cmentarza na wzgórzu św. Marii Magdaleny był od 2002 r. obiektem badań archeologicznych, które szczególnie nabrały na intensywności w 2006 r. w związku z likwidacją starego amfiteatru i budową gmachu Opery i Filharmonii Podlaskiej[4][5][6].

W 1995 powstała wojskowa parafia Świętych Piotra i Pawła, dla której cerkiew św. Marii Magdaleny stała się świątynią parafialną (funkcję tę pełniła do października 2020 r.[7]).

Cerkiew wpisano do rejestru zabytków 20 października 1966 pod nr A-199[1].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie. 2020-09-30.
  2. a b c d e f P. Chomik, Kaplica pw. św. Marii Magdaleny w Białymstoku w: M. Karczewska, M. Karczewski, Cmentarz wielowyznaniowy na wzgórzu Św. Marii Magdaleny w Białymstoku. Historia miejsca, Białystok–Poznań 2012, ss. 27–31.
  3. J. Tołłoczko, Ł. Włoch, Charakterystyka architektoniczna kaplicy pw. św. Marii Magdaleny w: M. Karczewska, M. Karczewski, Cmentarz wielowyznaniowy na wzgórzu Św. Marii Magdaleny w Białymstoku. Historia miejsca, Białystok–Poznań 2012, s. 33.
  4. a b M. Karczewska, M. Karczewski, Cmentarz wielowyznaniowy na wzgórzu Św. Marii Magdaleny w Białymstoku. Historia miejsca, Białystok–Poznań 2012, ISBN 978-83-63400-45-3.
  5. K. Rusin, Cmentarz na wzgórzu św. Marii Magdaleny w Białymstoku – źródła archeologiczne, „Podlaskie Zeszyty Archeologiczne”, z. 3, 2007, ss. 139–151, ISSN 1895-4243.
  6. B. Borowska-Strugińska, A. Andrzejewski, Wyniki nadzoru archeologicznego przy budowie opery w Białymstoku, „Podlaskie Zeszyty Archeologiczne”, z. 3, 2007, ss. 153–177, ISSN 1895-4243.
  7. ks. Rafał Pagór: Małe poświęcenie wojskowej cerkwi w Białymstoku. orthodox.pl, 8 listopada 2020. [dostęp 2020-11-09].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Dobroński A.Cz., Białystok: historia miasta, Białystok 2001.
  • Glinka J., Kaplica i cmentarz pod wezwaniem św. Marii Magdaleny w Białymstoku, „Rubierz”, 1992, nr 1, ss. 21–27.
  • Karczewska M., Karczewski M., Cmentarz wielowyznaniowy na wzgórzu Św. Marii Magdaleny w Białymstoku. Historia miejsca, Białystok 2012.
  • Sztachelska-Kokoczka A., Jeszcze raz o kaplicy św. Marii Magdaleny w Białymstoku, „Białostocczyzna”, 1992, nr 4/28, s. 69.