Cerkiew św. Marii Magdaleny w Białymstoku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Cerkiew Świętej Marii Magdaleny
cerkiew filialna
rejestr zabytków
Distinctive emblem for cultural property.svg A-199 z 20.10.1966.
Ilustracja
Państwo  Polska
Województwo  podlaskie
Miejscowość POL Białystok formal COA.svg Białystok
Wyznanie prawosławne
Kościół Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny
Diecezja białostocko-gdańska
Wezwanie św. Marii Magdaleny
Wspomnienie liturgiczne 29 czerwca/12 lipca;
22 lipca/4 sierpnia
Położenie na mapie Białegostoku
Mapa lokalizacyjna Białegostoku
Cerkiew Świętej Marii Magdaleny
Cerkiew Świętej Marii Magdaleny
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa lokalizacyjna województwa podlaskiego
Cerkiew Świętej Marii Magdaleny
Cerkiew Świętej Marii Magdaleny
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Cerkiew Świętej Marii Magdaleny
Cerkiew Świętej Marii Magdaleny
Ziemia53°07′47,7″N 23°08′54,2″E/53,129917 23,148389

Cerkiew pod wezwaniem św. Marii Magdaleny w Białymstokuprawosławna cerkiew filialna. Należy do parafii katedralnej św. Mikołaja w Białymstoku, w dekanacie Białystok diecezji białostocko-gdańskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Użytkowana również przez białostocką parafię wojskową Świętych Piotra i Pawła.

Jedna z najstarszych zachowanych do dnia dzisiejszego budowli sakralnych Białegostoku.

Położenie[edytuj]

Na skutek gwałtownej rozbudowy Białegostoku w wiekach XIX i XX, cerkiew aktualnie leży w centrum miasta na terenie parku Centralnego, u zbiegu ulic Krakowskiej, Grunwaldzkiej i Konstantego Kalinowskiego, w obrębie osiedla Centrum. Otaczający ją cmentarz już nie istnieje, a pamiątkami po nim jest kilka kamieni nagrobnych ustawionych po wewnętrznej stronie ogrodzenia okalającego budowlę. W jej pobliżu powstał budynek Opery i Filharmonii Podlaskiej.

Historia[edytuj]

Cerkiew św. Marii Magdaleny Białystok.JPG
Cerkiew od frontu

Świątynia ufundowana została przez Jana Klemensa Branickiego w 1758 jako katolicka kaplica przydrożna pod wezwaniem św. Marii Magdaleny[1]. Wyświęcona została przez księdza Ignacego Massalskiego, późniejszego biskupa wileńskiego[2]. Kaplica należała do altarii św. Rocha, którą hetman Branicki ufundował w 1750. Świątynia została wzniesiona w stylu barokowym w formie rotundy na wysokim wzgórzu, które w XVIII w. położone było poza obrębem miasta.

W związku z przepełnieniem istniejących cmentarzy, prawdopodobnie w 1807 przy kaplicy powstał nowy cmentarz katolicki, wówczas nazywany parafialnym[1]. Według przypuszczeń księdza Tadeusza Krahela w 1814 wydzielono na cmentarzu część unicką i prawosławną[1].

Trudna do ustalenia jest data przejęcia kaplicy przez Cerkiew prawosławną. Białostocki historyk Piotr Chomik uważa, że z pewnością nie był to rok 1865 jak pisał ksiądz Jan Kurczewski. Już w 1860 bowiem z inicjatywy prawosławnej (pierwotnie greckokatolickiej aż do skasowania unii brzeskiej przez władze rosyjskie w 1839) parafii św. Mikołaja przeprowadzany był remont i rozbudowa kaplicy[1]. Kaplica wyświęcona została w obrządku prawosławnym 25 lipca 1861 przez ówczesnego proboszcza cerkwi św. Mikołaja Jana Sitkiewicza[1]. Do następnej przebudowy doszło w 1865, a w 1891 świątynię ogrodzono.

W latach 1957–1958 toczył się proces przez Sądem Powiatowym w Białymstoku pomiędzy Cerkwią prawosławną a Kościołem rzymskokatolickim o prawo własności do cmentarza i kaplicy. Wyrok przyznawał 2/3 cmentarza oraz świątynię katolikom. Obie strony złożyły odwołanie, jednak do sprawy nie doszło ze względu na przejęcie przez miasto spornej nieruchomości z zamiarem urządzenia na niej parku miejskiego. W 1964 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej wydało ostateczną decyzję, w której poinformowano Cerkiew, że może ona wydzierżawić od miasta kaplicę i teren wokół niej. Sprawę uregulowano prawnie dopiero w 1991, przekazując część wzgórza (409 m²) Polskiemu Autokefalicznemu Kościołowi Prawosławnemu (decyzję zatwierdzono w 2006)[1].

W 1995 powstała wojskowa parafia Świętych Piotra i Pawła, dla której cerkiew św. Marii Magdaleny stała się świątynią parafialną.

Cerkiew wpisano do rejestru zabytków 20 października 1966 pod nr A-199[3].

Przypisy

  1. a b c d e f P. Chomik, Kaplica pw. św. Marii Magdaleny w Białymstoku w: M. Karczewska, M. Karczewski, Cmentarz wielowyznaniowy na wzgórzu Św. Marii Magdaleny w Białymstoku. Historia miejsca, Białystok-Poznań 2012, s. 27–31.
  2. J. Tołłoczko, Ł. Włoch, Charakterystyka architektoniczna kaplicy pw. św. Marii Magdaleny w: M. Karczewska, M. Karczewski, Cmentarz wielowyznaniowy na wzgórzu Św. Marii Magdaleny w Białymstoku. Historia miejsca, Białystok-Poznań 2012, s. 33.
  3. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie. 31 marca 2017; 5 miesięcy temu.

Bibliografia[edytuj]

  • A. Dobroński, Białystok: historia miasta, Białystok 2001.
  • J. Glinka, Kaplica i cmentarz pod wezwaniem św. Marii Magdaleny w Białymstoku, „Rubierz” 1992, nr 1, s. 21–27.
  • A. Sztachelska-Kokoczka, Jeszcze raz o kaplicy św. Marii Magdaleny w Białymstoku, „Białostocczyzna” nr 4/28, s. 69.