Cerkiew św. Marii Magdaleny w Białymstoku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Cerkiew Świętej Marii Magdaleny
Distinctive emblem for cultural property.svg A-199 z dnia 20.10.1966.
cerkiew filialna
Ilustracja
Państwo  Polska
Województwo  podlaskie
Miejscowość POL Białystok formal COA.svg Białystok
Wyznanie prawosławne
Kościół Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny
Diecezja białostocko-gdańska
Wezwanie św. Marii Magdaleny
Wspomnienie liturgiczne 29 czerwca/12 lipca;
22 lipca/4 sierpnia
Położenie na mapie Białegostoku
Mapa lokalizacyjna Białegostoku
Cerkiew Świętej Marii Magdaleny
Cerkiew Świętej Marii Magdaleny
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa lokalizacyjna województwa podlaskiego
Cerkiew Świętej Marii Magdaleny
Cerkiew Świętej Marii Magdaleny
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Cerkiew Świętej Marii Magdaleny
Cerkiew Świętej Marii Magdaleny
Ziemia53°07′47,7″N 23°08′54,2″E/53,129917 23,148389

Cerkiew pod wezwaniem św. Marii Magdalenyprawosławna cerkiew filialna w Białymstoku. Należy do parafii katedralnej św. Mikołaja w Białymstoku, w dekanacie Białystok diecezji białostocko-gdańskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Użytkowana również przez białostocką parafię wojskową Świętych Piotra i Pawła.

Jedna z najstarszych zachowanych do dnia dzisiejszego budowli sakralnych Białegostoku.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Na skutek gwałtownej rozbudowy Białegostoku w wiekach XIX i XX, cerkiew aktualnie leży w centrum miasta na terenie parku Centralnego, u zbiegu ulic Krakowskiej, Grunwaldzkiej i Konstantego Kalinowskiego, w obrębie osiedla Centrum. Otaczający ją cmentarz już nie istnieje, a pamiątkami po nim jest kilka kamieni nagrobnych ustawionych po wewnętrznej stronie ogrodzenia okalającego budowlę. W jej pobliżu powstał budynek Opery i Filharmonii Podlaskiej.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Stok wzgórza Św. Marii Magdaleny od strony północnej (od ul. K. Kalinowskiego)
Fasada frontowa kaplicy pw. św. Marii Magdaleny

Świątynia ufundowana została przez Jana Klemensa Branickiego w 1758 jako katolicka kaplica przydrożna pod wezwaniem św. Marii Magdaleny[1]. Wyświęcona została przez księdza Ignacego Massalskiego, późniejszego biskupa wileńskiego[2]. Kaplica należała do altarii św. Rocha, którą hetman Branicki ufundował w 1750. Świątynia została wzniesiona w stylu barokowym w formie rotundy na wysokim wzgórzu, które w XVIII w. położone było poza obrębem miasta.

W związku z przepełnieniem istniejących cmentarzy, prawdopodobnie w 1807 przy kaplicy powstał nowy cmentarz katolicki, wówczas nazywany parafialnym[1]. Według przypuszczeń księdza Tadeusza Krahela w 1814 wydzielono na cmentarzu część unicką i prawosławną[1].

Trudna do ustalenia jest data przejęcia kaplicy przez Cerkiew prawosławną. Białostocki historyk Piotr Chomik uważa, że z pewnością nie był to rok 1865 jak pisał ksiądz Jan Kurczewski. Już w 1860 bowiem z inicjatywy prawosławnej (pierwotnie greckokatolickiej aż do skasowania unii brzeskiej przez władze rosyjskie w 1839) parafii św. Mikołaja przeprowadzany był remont i rozbudowa kaplicy[1]. Kaplica wyświęcona została w obrządku prawosławnym 25 lipca 1861 przez ówczesnego proboszcza cerkwi św. Mikołaja Jana Sitkiewicza[1]. Do następnej przebudowy doszło w 1865, a w 1891 świątynię ogrodzono.

W latach 1970–1973 w pobliżu kaplicy władze miejskie realizowały szeroko zakrojony projekt rewitalizacyjny, wpisujący się w program przygotowań do Dożynek Centralnych (1973 r.). Polegał on na wkopaniu we wschodnie zbocze wzgórza amfiteatru o pokaźnych rozmiarach. Budowa obiektu i towarzyszącej mu infrastruktury doprowadziła do zniszczenia wielu grobów. Argumentem przemawiającym, zdaniem władz, za takim rozwiązaniem, była skrajna dewastacja i zapomnienie nekropolii. W 1970 r. ze zrujnowanego grobowca anonimowego rosyjskiego oficera artylerii wydobyto lufy czterech armat, które zostały przekazane Muzeum Wojska w Białymstoku. Eksponowane są one obecnie w jednostce Podlaskiego Oddziału Straży Granicznej przy ul. gen. J. Bema 100[3].

W latach 1957–1958 toczył się proces przez Sądem Powiatowym w Białymstoku pomiędzy Cerkwią prawosławną a Kościołem rzymskokatolickim o prawo własności do cmentarza i kaplicy. Wyrok przyznawał 2/3 cmentarza oraz świątynię katolikom. Obie strony złożyły odwołanie, jednak do sprawy nie doszło ze względu na przejęcie przez miasto spornej nieruchomości z zamiarem urządzenia na niej parku miejskiego. W 1964 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej wydało ostateczną decyzję, w której poinformowano Cerkiew, że może ona wydzierżawić od miasta kaplicę i teren wokół niej. Sprawę uregulowano prawnie dopiero w 1991, przekazując część wzgórza (409 m²) Polskiemu Autokefalicznemu Kościołowi Prawosławnemu (decyzję zatwierdzono w 2006)[1].

Teren cmentarza na wzgórzu św. Marii Magdaleny był od 2002 r. obiektem badań archeologicznych, które szczególnie nabrały na intensywności w 2006 r. w związku z likwidacją starego amfiteatru i budową gmachu Opery i Filharmonii Podlaskiej[3][4][5].

W 1995 powstała wojskowa parafia Świętych Piotra i Pawła, dla której cerkiew św. Marii Magdaleny stała się świątynią parafialną.

Cerkiew wpisano do rejestru zabytków 20 października 1966 pod nr A-199[6].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f P. Chomik, Kaplica pw. św. Marii Magdaleny w Białymstoku w: M. Karczewska, M. Karczewski, Cmentarz wielowyznaniowy na wzgórzu Św. Marii Magdaleny w Białymstoku. Historia miejsca, Białystok-Poznań 2012, s. 27–31.
  2. J. Tołłoczko, Ł. Włoch, Charakterystyka architektoniczna kaplicy pw. św. Marii Magdaleny w: M. Karczewska, M. Karczewski, Cmentarz wielowyznaniowy na wzgórzu Św. Marii Magdaleny w Białymstoku. Historia miejsca, Białystok-Poznań 2012, s. 33.
  3. a b M. Karczewska, M. Karczewski, Cmentarz wielowyznaniowy na wzgórzu Św. Marii Magdaleny w Białymstoku. Historia miejsca, Białystok–Poznań 2012, ISBN 978-83-63400-45-3.
  4. K. Rusin, Cmentarz na wzgórzu św. Marii Magdaleny w Białymstoku – źródła archeologiczne, „Podlaskie Zeszyty Archeologiczne”, z. 3, 2007, s. 139–151, ISSN 1895-4243.
  5. B. Borowska-Strugińska, A. Andrzejewski, Wyniki nadzoru archeologicznego przy budowie opery w Białymstoku, „Podlaskie Zeszyty Archeologiczne”, z. 3, 2007, s. 153–177, ISSN 1895-4243.
  6. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie. 31 grudnia 2017; 8 miesięcy temu.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Dobroński A.Cz., Białystok: historia miasta, Białystok 2001.
  • Glinka J., Kaplica i cmentarz pod wezwaniem św. Marii Magdaleny w Białymstoku, „Rubierz”, 1992, nr 1, s. 21–27.
  • Karczewska M., Karczewski M., Cmentarz wielowyznaniowy na wzgórzu Św. Marii Magdaleny w Białymstoku. Historia miejsca, Białystok 2012.
  • Sztachelska-Kokoczka A., Jeszcze raz o kaplicy św. Marii Magdaleny w Białymstoku, „Białostocczyzna”, 1992, nr 4/28, s. 69.