Jan Jerzy Przebendowski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Jan Jerzy Przebendowski
Ilustracja
Herb
Kuna
Rodzina Przebendowscy herbu Kuna
Data urodzenia 1 listopada 1638
Data śmierci 24 lutego 1729
Ojciec Piotr Przebendowski
Matka Katarzyna z Krokowskich
Odznaczenia
Order Orła Białego

Jan Jerzy Przebendowski herbu Kuna (ur. 1 listopada 1638 roku, zm. 24 lutego 1729 roku[1]) – generał-major wojsk koronnych w 1728 roku[2], podskarbi wielki koronny od 1703 roku, generał wielkopolski, wojewoda malborski 1697-1703, od 1693 kasztelan chełmiński, starosta mirachowski, pokrzywiński, pucki i grabowski, starosta kiszporski w latach 1697-1703[3], reichsgraf, pułkownik, senator.

Poseł powiatu puckiego na sejm koronacyjny 1676 roku[4]. Jako senator wziął udział w sejmach: 1696, 1697 (I), 1698 i 1699 roku[5].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Pochodził ze średniozamożnej szlachty ewangelickiej z Prus Królewskich. Syn Piotra Przebendowskiego i Katarzyny z Krokowskich. Kształcił się w kolegium jezuickim w Starych Szkotach pod Gdańskiem i tam przeszedł na katolicyzm. Młodość spędził na dworze króla Jana Kazimierza. Wstąpił do służby wojskowej, walczył m.in. pod Chocimiem i Stawiszkami, doszedłszy do stopnia pułkownika. Podróżował w misjach dyplomatycznych do Saksonii, Brandenburgii i Francji. Był aktywny w życiu politycznym Prus Królewskich, skąd od 1668 r. był wielokrotnie wybierany posłem na sejm. Od Jana III Sobieskiego otrzymał w 1677 r. starostwo mirachowskie. Począwszy od 1690 r. stał się jednym z bliższych współpracowników Jana III, od którego otrzymał w 1693 kasztelanię chełmińską.

W okresie interregnum po śmierci Jana III Sobieskiego był kolejno stronnikiem Jakuba Sobieskiego i Franciszka Ludwika de Conti. Po zerwanym sejmie konwokacyjnym 1696 roku przystąpił 28 września 1696 roku do konfederacji generalnej[6]. W późniejszym okresie, po pojawieniu się kandydatury saskiej, działał na rzecz Augusta Wettina. Współpracował wówczas z saskim wysłannikiem, pułkownikiem Jakubem Henrykiem hrabią Flemming, którego córkę pojął za żonę. Rola Przebendowskiego w elekcji Augusta II była ogromna; został on też głównym doradcą i współpracownikiem nowego monarchy. W ocenie znacznej części współczesnych Przebendowskiemu był w swoich działaniach bezkompromisowy i wręcz cyniczny. W 1697 roku podpisał elekcję Augusta II[7], podpisał także jego pacta conventa[8].

August II Mocny, po objęciu tronu polskiego, obdarowywał Przebendowskiego kolejnymi stanowiskami. W 1697 roku zostaje wojewodą malborskim, w 1703 podskarbim wielkim koronnym, w 1711 roku – hrabią Rzeszy (Reichsgraf). Odpowiada w znacznym stopniu za politykę wewnętrzną króla. Był autorem reform monetarnej (1703) i skarbowej (1710), podejmował działania na rzecz pobudzenia handlu oraz zintensyfikowania pracy chłopów.

W 1701 a następnie 1704 r. posłował do Berlina, najpierw starając się o pożyczkę, a następnie zabiegając o sojusz z Fryderykiem I, który nie był tym jednak zainteresowany. Podobnym fiaskiem zakończyła się saska misja, której przewodził wpływowy polityk i dyplomata Jakub Henryk Flemming. W styczniu 1702 roku podpisał akt pacyfikacji Wielkiego Księstwa Litewskiego[9]. Był członkiem konfederacji sandomierskiej 1704 roku[10]. W 1706 po zrzeczeniu się korony przez Augusta II nie uznał wyboru Stanisława Leszczyńskiego, udając się tym samym na emigrację. Po klęsce Szwedów pod Połtawą wkroczył ponownie wraz z Augustem II w granice Rzeczypospolitej. Był uczestnikiem Walnej Rady Warszawskiej 1710 roku[11], gdzie postulował reformy podatkowe. W 1713 wszedł w skład saskiego Tajnego Gabinetu. Brał także udział w sejmie niemym w 1717 r. W 1727 zawarł umowę handlową z cesarzem rzymsko-niemieckim zapewniającą wolny tranzyt towarów między Śląskiem, a Ukrainą.

Posiadacz licznych dóbr w Prusach Książęcych oraz na terenie Rzeczypospolitej. Za 160 tys. złotych odkupił od Jakuba Sobieskiego dobra rzucewsko-wejherowskie, które potem przeszły w ręce jego stryjecznego brata. Dobrodziej Ostrowa Wielkopolskiego (wyjednał u króla ponowne nadanie praw miejskich w 1713 r. i przywileje, wydobył miasto z upadku po wojnach XVII wieku) i dóbr przygodzickich. Należał do Czerwonego Bractwa – pierwszej polskiej loży masońskiej.

Pozostawił kilkoro nieślubnych dzieci wyniesionych do godności szlacheckich dzięki wsparciu królewskiemu.

Zmarł w swoim majątku w Przygodzicach k. Ostrowa Wielkopolskiego. Pochowany został w stolicy w kościele reformackim przy ulicy Senatorskiej w Warszawie.

Odznaczony Orderem Orła Białego[12].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. niekiedy podawana jest data przed 4 maja 1729 roku
  2. Tomasz Ciesielski, Generałowie wojska koronnego w latach 1717-1763, w: Organizacja armii w nowożytnej Europie: struktura - urzędy - prawo - finanse, Zabrze 2011, s. 467.
  3. Paweł Czaplewski, Senatorowie świeccy, podskarbiowie i starostowie Prus Królewskich: 1454-1772, , Toruń 1921, s. 109.
  4. Krystyn Matwijowski, Pierwsze sejmy z czasów Jana III Sobieskiego, Wrocław 1976, s. 247.
  5. Leszek Andrzej Wierzbicki, Senatorowie koronni na sejmach Rzeczypospolitej, Warszawa 2017, s. 131.
  6. Konfederacya Generalna Ordinvm Regni & Magni Dvcatus Lithvaniæ Po niedoszłey Konwokacyey głowney Warszawskiey umowiona Roku Pańskiego 1696. dnia 29 Miesiąca Sierpnia, [1696], [b.n.s.]
  7. Elektorów poczet, którzy niegdyś głosowali na elektorów Jana Kazimierza roku 1648, Jana III. roku 1674, Augusta II. roku 1697, i Stanisława Augusta roku 1764, najjaśniejszych Królów Polskich, Wielkich Książąt Litewskich, i.t.d. / ułożył i wydał Oswald Zaprzaniec z Siemuszowej Pietruski, Lwów 1845, s. 288.
  8. Actum in Curia Regia Varsaviensi, 1697 feriâ secundâ post festum Sanctae Margarethae Virginis [...] proximâ anno [...] 1697, s. 19.
  9. Diariusz Sejmu Walnego Warszawskiego 1701-1702, Warszawa 1962, s. 305.
  10. Actum In Castro Sandomiriensi Sabbatho Ante Festvm Sanctorum Viti et Modesti martyrum proximo, Anno Domini millesimo sptingentesimo quarto, [b.n.s.].
  11. Volumina Legum, t. VI, Petersburg 1860, s. 99.
  12. Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705-2008, 2008, s. 142.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Historia Dyplomacji Polskiej, tom II 1572-1795 pod red. Zbigniewa Wójcika, PWN Warszawa 1982, s. 351-352.
  • Listy Jana Jerzego Przebendowskiego podskarbiego wielkiego koronnego do Adama Mikołaja Sieniawskiego wojewody bełskiego i hetmana wielkiego koronnego z lat 1704-1725, oprac. Adam Perłakowski, Księgarnia Akademicka, Kraków 2007.
  • Listy Jana Jerzego Przebendowskiego podskarbiego wielkiego koronnego do Jana Szembeka podkanclerzego i kanclerza wielkiego koronnego z lat 1711-1728, oprac. Adam Perłakowski, Księgarnia Akademicka, Kraków 2010.