Jan Jerzy Przebendowski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jan Jerzy Przebendowski
Ilustracja
Rodzina Przebendowscy
Data urodzenia 1 listopada 1638
Data śmierci 24 lutego 1729
Ojciec Piotr Przebendowski
Matka Katarzyna z Krokowskich
Odznaczenia
Order Orła Białego

Jan Jerzy Przebendowski herbu Kuna (ur. 1 listopada 1638 roku, zm. 24 lutego 1729 roku) – generał-major wojsk koronnych w 1728 roku[1], podskarbi wielki koronny od 1703 roku, generał wielkopolski, wojewoda malborski 1697-1703, kasztelan chełmiński, starosta mirachowski, pokrzywiński, pucki i grabowski, starosta kiszporski w latach 1697-1703[2], reichsgraf, pułkownik, senator.

Pochodził ze średniozamożnej szlachty ewangelickiej z Prus Królewskich. Syn Piotra Przebendowskiego i Katarzyny z Krokowskich. Kształcił się w kolegium jezuickim w Starych Szkotach pod Gdańskiem i tam przeszedł na katolicyzm. Młodość spędził na dworze króla Jana Kazimierza. Wstąpił do służby wojskowej, walczył m.in. pod Chocimiem i Stawiszkami, doszedłszy do stopnia pułkownika. Podróżował w misjach dyplomatycznych do Saksonii, Brandenburgii i Francji. Był aktywny w życiu politycznym Prus Królewskich, skąd od 1668 r. był wielokrotnie wybierany posłem na sejm. Od Jana III Sobieskiego otrzymał w 1677 r. starostwo mirachowskie. Począwszy od 1690 r. stał się jednym z bliższych współpracowników Jana III, od którego otrzymał w 1693 kasztelanię chełmińską.

W okresie interregnum po śmierci Jana III Sobieskiego był kolejno stronnikiem Jakuba Sobieskiego i Franciszka Ludwika de Conti. W późniejszym okresie, po pojawieniu się kandydatury saskiej, działał na rzecz Augusta Wettina. Współpracował wówczas z saskim wysłannikiem, pułkownikiem Jakubem Henrykiem hrabią Flemming, z którym był zresztą spokrewniony. Rola Przebendowskiego w elekcji Augusta II była ogromna; został on też głównym doradcą i współpracownikiem nowego monarchy. W ocenie znacznej części współczesnych Przebendowskiemu był w swoich działaniach bezkompromisowy i wręcz cyniczny. W 1697 roku podpisał elekcję Augusta II[3].

August II Mocny, po objęciu tronu polskiego, obdarowywał Przebendowskiego kolejnymi stanowiskami. W 1697 roku zostaje wojewodą malborskim, w 1703 podskarbim wielkim koronnym, w 1711 roku – hrabią Rzeszy (Reichsgraf). Odpowiada w znacznym stopniu za politykę wewnętrzną króla. Był autorem reform monetarnej (1703) i skarbowej (1710), podejmował działania na rzecz pobudzenia handlu oraz zintensyfikowania pracy chłopów.

W 1701 a następnie 1704 r. posłował do Berlina, najpierw starając się o pożyczkę, a następnie zabiegając o sojusz z Fryderykiem I, który nie był tym jednak zainteresowany. Podobnym fiaskiem zakończyła się saska misja, której przewodził wpływowy polityk i dyplomata Jakub Henryk Flemming. Był członkiem konfederacji sandomierskiej 1704 roku[4]. W 1706 po zrzeczeniu się korony przez Augusta II nie uznał wyboru Stanisława Leszczyńskiego, udając się tym samym na emigrację. Po klęsce Szwedów pod Połtawą wkroczył ponownie wraz z Augustem II w granice Rzeczypospolitej. Uczestniczył w Radzie Walnej Warszawskiej, gdzie postulował reformy podatkowe. W 1713 wszedł w skład saskiego Tajnego Gabinetu. Brał także udział w sejmie niemym w 1717 r. W 1727 zawarł umowę handlową z cesarzem rzymsko-niemieckim zapewniającą wolny tranzyt towarów między Śląskiem, a Ukrainą.

Posiadacz licznych dóbr w Prusach Książęcych oraz na terenie Rzeczypospolitej. Dobrodziej Ostrowa Wielkopolskiego (wyjednał u króla ponowne nadanie praw miejskich w 1713 r. i przywileje, wydobył miasto z upadku po wojnach XVII wieku) i dóbr przygodzickich. Należał do Czerwonego Bractwa – pierwszej polskiej loży masońskiej.

Pozostawił kilkoro nieślubnych dzieci wyniesionych do godności szlacheckich dzięki wsparciu królewskiemu.

Zmarł w swoim majątku w Przygodzicach k. Ostrowa Wielkopolskiego. Pochowany został w stolicy w kościele reformackim przy ulicy Senatorskiej w Warszawie.

Odznaczony Orderem Orła Białego[5].

Bibliografia[edytuj]

  • Historia Dyplomacji Polskiej, tom II 1572-1795 pod red. Zbigniewa Wójcika, PWN Warszawa 1982, s. 351-352.
  • Listy Jana Jerzego Przebendowskiego podskarbiego wielkiego koronnego do Adama Mikołaja Sieniawskiego wojewody bełskiego i hetmana wielkiego koronnego z lat 1704-1725, oprac. Adam Perłakowski, Księgarnia Akademicka, Kraków 2007.
  • Listy Jana Jerzego Przebendowskiego podskarbiego wielkiego koronnego do Jana Szembeka podkanclerzego i kanclerza wielkiego koronnego z lat 1711-1728, oprac. Adam Perłakowski, Księgarnia Akademicka, Kraków 2010.

Przypisy

  1. Tomasz Ciesielski, Generałowie wojska koronnego w latach 1717-1763, w: Organizacja armii w nowożytnej Europie: struktura - urzędy - prawo - finanse, Zabrze 2011, s. 467.
  2. Paweł Czaplewski, Senatorowie świeccy, podskarbiowie i starostowie Prus Królewskich: 1454-1772, , Toruń 1921, s. 109.
  3. Elektorów poczet, którzy niegdyś głosowali na elektorów Jana Kazimierza roku 1648, Jana III. roku 1674, Augusta II. roku 1697, i Stanisława Augusta roku 1764, najjaśniejszych Królów Polskich, Wielkich Książąt Litewskich, i.t.d. / ułożył i wydał Oswald Zaprzaniec z Siemuszowej Pietruski, Lwów 1845, s. 288.
  4. Actum In Castro Sandomiriensi Sabbatho Ante Festvm Sanctorum Viti et Modesti martyrum proximo, Anno Domini millesimo sptingentesimo quarto, [b.n.s.].
  5. Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705-2008, 2008, s. 142.