Jakub Sobieski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Jakub Sobieski
Portrait of Polish nobleman Jakub Sobieszyn.jpg
Data i miejsce urodzenia 5 maja 1590
Żółkiew
Data i miejsce śmierci 13 czerwca 1646
Żółkiew
Marszałek Sejmu
Okres urzędowania od 24 stycznia 1623
do 5 marca 1623
Poprzednik Jan Drucki-Sokoliński
Następca Jan Łowicki
Okres urzędowania od 27 stycznia 1626
do 10 marca 1626
Poprzednik Jan Drucki-Sokoliński
Następca Marcin Żegocki
Okres urzędowania od 27 czerwca 1628
do 18 lipca 1628
Poprzednik Aleksander Chalecki
Następca Maciej Maniecki
Okres urzędowania od 24 września 1632
do 15 listopada 1632
Poprzednik Krzysztof Radziwiłł
Następca Mikołaj Ostroróg
Rodzina
Janina
Janina
Rodzina Sobiescy herbu Janina
Rodzice Marek Sobieski
Jadwiga Snopkowska
Małżeństwo Marianna Wiśniowiecka

Zofia Teofila Daniłowiczówna

Dzieci z Zofią Teofilą Daniłowicz:
Marek Sobieski
Jan III Sobieski
Katarzyna Sobieska
Anna Rozalia Sobieska

Jakub Sobieski herbu Janina (ur. 5 maja 1590 w Żółkwi, zm. 13 czerwca 1646 tamże) – polski magnat, poseł, pamiętnikarz, działacz polityczny, dowódca wojskowy, ojciec Jana III Sobieskiego, króla Polski. Czterokrotny marszałek Sejmu, senator i wojewoda bełski oraz ruski, u schyłku życia kasztelan krakowski, starosta krasnostawski[1].

Syn kasztelana i wojewody Marka Sobieskiego i Jadwigi Snopkowskiej. Dwukrotnie żonaty: z Marianną Wiśniowiecką – dwie córki z tego związku zmarły w dzieciństwie, a po jej śmierci z Zofią Teofilą Daniłowiczówną – mieli razem siódemkę dzieci, z których jednakże tylko trójka dożyła dorosłości.

Wzrost potęgi[edytuj | edytuj kod]

W młodości odbył podróż po Europie, m.in. w 1611 r. przebywał w Lyonie. Po powrocie do Polski jego pozycja znacząco wzrosła. Od 1617 był dworzaninem królewskim, krajczym wielkim koronnym od 1628 roku, podczaszym od 1636 roku, wojewodą bełskim od 1638 roku, wojewodą ruskim od 1641 roku, kasztelanem krakowskim od 1646 roku. Był starostą miast: Trembowla, Krasnystaw, Jaworów, Stryj, Kałusz, Bar, Tuchola i Gniew. Posiadane starostwa przynosiły mu znaczne dochody, co znacząco podniosło pozycję rodu Sobieskich. Wybrany jako poseł na siedem sejmów między 1623 a 1632 rokiem, jako marszałek sejmu prowadził obrady sejmu w Warszawie od 24 stycznia do 5 marca 1623 oraz od 27 stycznia do 10 marca 1626 roku, a także sejmu nadzwyczajnego w Warszawie od 27 czerwca do 18 lipca 1628 oraz sejmu elekcyjnego w Warszawie, który trwał od 24 września do 15 listopada 1632 roku. Jako marszałek Sejmu z 1626 r. witał Zygmunta III tradycyjną oracją, w której oddając hołd zasługom króla, wywodził wyższość wolnej elekcji i wolności szlacheckich nad rządami siły i despotyzmem. "Zawstydziła w tej mierze Rzeczpospolita nasza te narody, którym dziedziczni rozkazują monarchowie" - mówił wówczas. Był elektorem Władysława IV Wazy z województwa ruskiego w 1632 roku[2].

Po ślubie z Zofią Daniłowiczówną jego bogactwo wzrosło, ponieważ Zofia wniosła dziedzictwo rodziny Żółkiewskich i część dóbr rodziny Daniłowiczów.

Wyprawy wojenne[edytuj | edytuj kod]

Był bardzo rozważny w swoich radach, był więc szanowaną osobą. Członek wielu komisji, często występował jako mediator lub jako obrońca osieroconych dzieci. W polityce przeważnie popierał plany króla, ale zawsze był obrońcą praw szlachty i tolerancji religijnej.

Brał udział w wyprawie królewicza Władysława na Moskwę w 1617 r., zostając ranny przy nieudanym jej szturmie. Następnie uczestniczył w wyprawie chocimskiej w 1621 r. W kolejnych latach brał udział w prawie wszystkich wojnach Rzeczypospolitej, walcząc z Rosjanami, Turkami, Tatarami, Szwedami i Kozakami.

Sobieski kształcił się w Krakowie i Paryżu. Nauki początkowe pobierał prawdopodobnie w domu rodzinnym, dalszym jego wykształceniem kierował poeta Szymon Szymonowic i zapewne z jego inicjatywy został Sobieski uczniem Akademii Zamojskiej. Następnie 8 stycznia 1604 podjął studia w Akademii. Krakowskiej, ale już w listopadzie 1605 był ponownie studentem w Zamościu, gdzie pozostał do końca 1606 r. Na dalsze stadia wyjechał wiosną 1607 do Paryża, gdzie pozostał cztery lata. Przez pierwsze dwa lata był - w wyniku polecenia Szymonowica - prywatnym uczniem humanisty i filologa I. Casaubona, dwa następne - studiował w College Royal, m.in. pod kierunkiem F. Morela i G. Crithona. Zajmował się lekturą dzieł autorów starożytnych i nowożytnych, poetów, prawników i historyków. Ważną częścią jego edukacji była nauka języków obcych (francuskiego, włoskiego i hiszpańskiego), poznawanie kultury i zwyczajów francuskich. Uczestniczył w życiu towarzyskim, bywał na dworze królewskim, przyjmowany przez Henryka IV, był świadkiem jego morderstwa, pogrzebu oraz koronacji nowego króla - Ludwika XIII. Z Paryża odbywał wycieczki po okolicach, przebywał także w Anglii, Niderlandach i zachodnich Niemczech. W lutym 1611 wyruszył w dłuższą podróż do Hiszpanii, Portugalii, południowej Francji, Sabaudii, Włoch (w Rzymie spędził zimę i wiosnę 1612) i Austrii. W czasie swoich podróży przyjmowany był przez króla Anglii Jakuba I Stuarta, namiestnika Niderlandów Maurycego Orańskiego, króla hiszpańskiego Filipa III, papieża Pawła V i cesarza Macieja I, poznaj wielu uczonych, polityków, arystokratów, wodzów. Sobieski prowadził diariusz podróży; notował w nim na bieżąco wydarzenia, opisy zwiedzanych miejsc i wrażenia. Był słynnym oratorem i parlamentarzystą. Uczestnik wypraw wojennych na Rosję w latach 1617-1618 (tzw. Dymitriad), był członkiem rady wojennej króla Władysława IV. Brał udział w negocjacjach z Rosją w Dywilnie w 1618 roku. Brał udział w ekspedycji chocimskiej przeciw Imperium osmańskim w 1621 roku oraz ekspedycji przeciw Abazemu Paszy w 1633 roku. Negocjował również z Szwedami w rozejm w Sztumskiej Wsi w 1635 roku.

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

Pod sam koniec życia, w 1646 r. otrzymał nominację na najwyższy senatorski urząd świecki w Rzeczypospolitej – kasztelanię krakowską. Kasztelan-nominat zmarł jednak wkrótce potem. Jego śmierć w Żółkwi na atak serca (13 czerwca 1646 r.) poprzedził konflikt z Władysławem IV na tle planowanej przez króla wojny z Turcją.

10 sierpnia w Paryżu, gdzie wiadomość o śmierci ojca zastała synów Jana i Marka, odbyła się msza żałobna z udziałem wielu znaczących ludzi we Francji, celebrowana przez samego legata papieskiego. Oprócz aktu kurtuazji według synów, świadczyło to też o pozycji i prestiżu, jakim cieszył się zmarły. W opinii siedemnastowiecznego angielskiego biografisty był "osobą wybitną zarówno dzięki swym umiejętnościom w sprawach państwowych, jak też odwadze i zdolnościom dowódczym w polu"[3].

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

Spuścizna pisarska Jakuba Sobieskiego jest dosyć obszerna. Należą do niej mowy, diariusze z wypraw wojennych (wyprawa chocimska, moskiewska, rokowań ze Szwedami w 1629 roku) oraz instrukcje Sobieskiego dla synów, których wysłał na studia do Krakowa w 1639 i do Francji w 1645 roku. Te ostatnie stanowią znakomite odzwierciedlenie ówczesnego programu wychowania magnackich dzieci. Po ekspedycji chocimskiej w 1621 roku napisał Commentariorum chotinensis belli libri tres (Pamiętnik wojny chocimskiej), który opublikował w 1646 roku w Gdańsku. Dzieła tego użył Wacław Potocki pisząc poemat Transakcja wojny chocimskiej. Jest autorem instrukcji napisanej na podróż jego syna do Krakowa (1640) i Francji (1645), która mieściła w sobie zasady najlepszego kształcenia.

Jakub Sobieski jest również autorem Diariusza sejmu koronacyjnego w Krakowie w 1633 roku, który opublikowany został w 2008 r. w Wydawnictwie Uniwersytetu Opolskiego w opracowaniu Włodzimierza Kaczorowskiego.

Do rangi dzieła urosła też instrukcja, którą wypisał w 1640 r. Pawłowi Orchowskiemu, opiekunowi jego synów w trakcie ich podróży na studia do Krakowa. Jakub Sobieski wyjaśnia w niej, dlaczego należy zdobywać wiedzę i które z dziedzin nauki należy pogłębiać, wypisując dalej listę języków obcych i umiejętności do nauczenia oraz sposobów, w jaki synowie mają je przyswoić, a także wskazówki dotyczące utrzymywania higieny osobistej, ćwiczenia pobożności i relaksu w czasie wolnym. Jakub Sobieski polecał zdobycie przez synów gruntownej znajomości języków: łacińskiego i niemieckiego. Polecał również przyswajanie francuskiego, włoskiego oraz rozpoczęcie nauki tureckiego. Oprócz nauki słownictwa i zasad gramatyki ojciec nakazywał też konwersację w językach obcych, tłumacząc, że "milczeniem żaden się żadnego języka nie nauczył". Kwintesencją instrukcji stał się jej punkt siódmy: "Głupimi szlachcie starożytnej w jakiejkolwiek u ojczyzny swojej ekspektacyjej szpetnie zgoła być. Nauka wszędzie człowieka zdobi, i na wojnie, i u dworu, i doma, i w Rzeczypospolitej widzimy to, że ludzie więcej sobie ważą chudego pachołka uczonego aniżeli pana wielkiego a błazna, co go sobie więc palcem pokazują"[4]. Instrukcja uznawana jest za wyraz ideału wychowawczemu, któremu hołdował Jakub Sobieski. Stał on w opozycji współczesnych tendencji sarmackich w oświacie oraz wychowaniu i nawiązywał do najlepszych wzorców renesansowych, co wystawia Sobieskiemu opinię niezwykle światłego i wyprzedzającego pod tym względem większość szlachty człowieka. Interesujące ze względu na trafne obserwacje i porównania jest dzieło Dwie podróże ... odbyte po krajach europejskich odbyte w latach 1607-1613 i 1638. Wyjazd Sobieskiego wiosną 1607 roku do Paryża miał cele edukacyjne. W wyniku polecenia Szymona Szymonowica pozostawał on przez dwa lata prywatnym uczniem humanisty i filologa Izaaka Casaubona. Kolejne dwa lata studiował w College Royal pod kierunkiem F. Morela i G. Crithona. Zajmował się tam lekturą dzieł autorów starożytnych i nowożytnych, poetów, prawników i historyków. Uczył się też języków obcych (francuski, włoski i hiszpański). Czteroletni pobyt w Paryżu spowodował też poznanie kultury i zwyczajów francuskich co zaowocowało bujnym życiem towarzyskim na dworze królewskim. Jakub był świadkiem morderstwa króla Henryka IV, jego pogrzebu oraz świadkiem koronacji nowego władcy Ludwika XIII. Z Paryża podejmował też wycieczki po Francji. Udał się też do Niderlandów, gdzie był przyjmowany przez namiestnika Maurycego Orańskiego. Podczas pobytu w Anglii przyjmowany był z kolei przez Jakuba I Stuarta. W lutym 1611 rok wyruszył do Hiszpanii i Portugalii, gdzie spotkał się z królem Filipem III. Następnie zwiedził południową Francję i Włochy, gdzie w Rzymie przyjął go Paweł V. Ostatnim etapem europejskiej peregrynacji Jakuba był Wiedeń, gdzie podejmowany był przez cesarza Macieja. Pierwszą niedokładną edycje dzieła Jakuba Sobieskiego wydał Edward Raczyński w 1833 roku. Część pamiętnika powtórzył dwukrotnie na podstawie wcześniejszego wydania dotyczącą lat 1613 i 1638 wydał Aleksander Krasushar. Ostatnim i zarazem najpoprawniejszym wydaniem jest edycja w Bibliotece Narodowej dokonana przez prof. Józefa Długosza. Źródło to doczekało się również dwóch przekładów. Obydwa zostały dokonane na podstawie pierwszej edycji Edwarda Raczyńskiego. Pierwszy francuski został dokonany przez Leonarda Chodźko. Drugi – fragmenty przełożone na język hiszpański dokonany został przez Feliksa Różańskiego. Został on następnie przedrukowany w zbiorze relacji o krajach Półwyspu Iberyjskiego w XVI i XVII wieku

Potomstwo[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Suffragia Woiewodztw y Ziem Koronnych, y W. X. Litewskiego, Zgodnie ná Naiásnieyssego Władisława Zygmunta ... roku 1632 ... Woiewodztwo Krákowskie., [b.n.s.]
  2. Suffragia Woiewodztw y Ziem Koronnych, y W. X. Litewskiego, Zgodnie ná Naiásnieyssego Władisława Zygmunta ... roku 1632 ... Woiewodztwo Krákowskie., [b.n.s.]
  3. Scanderbeg Redivivus. An Historical Account of the Life and Actions of the Most Victorious Prince John III of Poland...,, London 1684 [cytat za:] Zbigniew Wójcik, Jan Sobieski, Warszawa 1983, s. 30).
  4. Zbigniew Wójcik, Jan Sobieski, Warszawa 1983, s. 34-35.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza strona XVIII wiecznej, rękopiśmiennej kopii "Diariusza ekspedycji wojennej przeciw Turkom pod Chocimiem roku 1621" autorstwa Jakuba Sobieskiego. Miejsce przechowywania: AGAD, Warszawa

Wydania i przekłady dzieł Jakuba Sobieskiego[edytuj | edytuj kod]

  • Dwie podróże Jakuba Sobieskiego, ojca króla Jana III, odbyte po krajach europejskich w latach 1607-1613 i 1638, wyd. E. Raczyński, Poznań 1833.
  • Resztki rękopisu J. Sobieskiego, ojca króla Jana III, obejmującego podróże odbyte w latach 1613 i 1638, wyd. A. Kraushar, Warszawa 1903.
  • Jakub Sobieski, Peregrynacja po Europie (1607-1613). Droga do Baden [1638), oprac. J. Długosz, Wrocław 1991.
  • J. Sobieski, Journal d’un voyage fait en Allemagne et en France au commencement du XVII siecle, w: La Pologne historique, literaire, monumentale et illustree, Paris 1846.
  • Viajes de extranjeros por Espana y Portugal en los singlos XV, XVI y XVII. Colection de Javier Liske, traducios del original y anotados posr Geliks Różański, Madrid 1879, s.233-267.
  • Viajes de extranjeros por Espana y Portugal, recoplicon, traducion, prolog y notas por. J. Garcia – Mercedal, Madrid 1959, t.2, 323-334.

Opracowania (według autorów)[edytuj | edytuj kod]

  • Z. Anusik [rec.] - Jakub Sobieski, Peregrynacja po Europie (1607-1613). Droga do Baden [1638), oprac. J. Długosz, Wrocław 1991- „Przegląd Historyczny” 83 (1992), s. 761-773.
  • H. Barycz, Podróże polskie do Neapolu w wiekach XV - XVIII, „Przegląd Współczesny” (1938), t. 67, s. 20-45.
  • S. Ciesielska – Borowska, Podróże Polski do Hiszpanii i Portugalii w wieku XVII, „Sprawozdania Polskiej Akademii Umiejętności” 1952, nr 7/10, s. 4 57-461.
  • W. Czapliński, Władysław i jego czasy, wyd. 2 Warszawa 1976.
  • J. Dackiewicz, Sobiescy w zamkach nad Loarą, Lublin 1974.
  • J. Długosz, Jakub Sobieski 1590-1646. Parlamentarzysta, polityk i pamiętnikarz, Warszawa 1989.
  • J. Długosz, Sobieski Jakub, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 39, Warszawa 2002, s. 483-490.
  • J. Długosz, Wstęp, w: Jakub Sobieski, Peregrynacja po Europie (1607-1613). Droga do Baden [1638), oprac. J. Długosz, Wrocław 1991, s. 5-40.
  • J. Dużyk [rec.] - Jakub Sobieski, Peregrynacja po Europie (1607-1613). Droga do Baden [1638), oprac. J. Długosz, Wrocław 1991 - „Ruch Literacki” (1992), z. 5 s. 582-583.
  • H. Dziechcińska [rec.] - Jakub Sobieski, Peregrynacja po Europie (1607-1613). Droga do Baden (1638), oprac. J. Długosz, Wrocław 1991 - „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 37 (1993), s. 134-136.
  • H. Dziechcińska, Les deux relations que fit Jacques Sobieski de ses voyages en Europe, sut lefond des ecrits de voayge de son epoque, w: Fillogia e letterarua nei paesi slavi. Studi in onore di Santi Graciotti, Roma 1969, s. 161-170.
  • H. Dziechcińska, O staropolskich dziennikach podróży, Warszawa 1991.
  • Europa świat w początkach epoki nowożytnej, cz. 1: Społeczeństwo, kultura, ekspansja, pod red. A. Mączaka, Warszawa 1991.
  • S.J. Gąsiorowski, Badania polskie nad sztuką starożytną. Relacje podróżników – kolekcjonerstwo – badania naukowe, Kraków 1948.
  • E.J. Głębicka [rec.] – H. Dziechcińska, O staropolskich dziennikach podróży, Warszawa 1991 – „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 37 (1993), s. 132-134.
  • J. Kallenbach, Czasy i ludzie, Warszawa 1905.
  • A. Kaushar, Wstęp, w: Resztki rękopisu J. Sobieskiego, ojca króla Jana III, obejmującego podróże odbyte w latach 1613 i 1638, wyd. A. Kraushar, Warszawa 1903.
  • T. Korzon [rec.] - Resztki rękopisu J. Sobieskiego, ojca króla Jana III, obejmującego podróże odbyte w latach 1613 i 1638, wyd. A. Kraushar, Warszawa 1903, - „Kwartalnik Historyczny” (1903), s. 655-656.
  • L. Kubala, Droga króla Władysława IV do Baden i kongres w Niklosburgu opisany przez Jakuba Sobieskiego, „Przewodnik Naukowy i Literacki” (1878), s. 49-78.
  • K. Krupiński, Przodkowie Jana III Sobieskiego, „Mówią Wieki” 18 (1976), s. 14-16.
  • M. Lepecki, Pan Jakobus Sobieski, Warszawa 1970.
  • G. Makowiecka, Po drogach polsko – hiszpańskich, Kraków 1984.
  • A. Mączak, Odkrywanie Europy. Podróże w czasach renesansu i baroku, Gdańsk 1998.
  • A. Mączak, Peregrynacje, wojaże i turystyka, Warszawa 1984.
  • A. Mączak, Rządzący i rządzeni. Władza i społeczeństwo w Europie wczesno-nowożytnej, Warszawa 1986.
  • A. Mączak, Życie codzienne w podróżach po Europie w XVI i XVII wieku, Warszawa 1978, wyd. 2 popr. Warszawa 1980.
  • R. Mielnicki, Poglądy polityczne w dziejopisarstwie polskim XVII wieku, „Przegląd Historyczny” (1913), s.35-66, 164-186, 257-293.
  • E. Opaliński [rec.] - Jakub Sobieski, Peregrynacja po Europie (1607-1613). Droga do Baden [1638), oprac. J. Długosz, Wrocław 1991- „Acta Poloniae Historica” 66 (1992), s. 199-200.
  • L. Podhorodecki, Sobiescy herbu Janina, wyd.2 Warszawa 1984.
  • Z. Pietrzyk, Przyczynek do studiów zagranicznych Mikołaja Ostroroga i Jakuba Sobieskiego, „Odrodzenie i reformacja w Polsce 42 (1998), s.142-144.
  • B. M. Puchalska, Obraz dworów zachodnioeuropejskich w polskiej literaturze pamiętnikarskiej XVI i XVII wieku, Białystok 2000.
  • E. Raczyński, Wiadomość krótka o życiu i pismach Jakuba Sobieskiego, w: Dwie podróże Jakuba Sobieskiego, ojca króla Jana III, odbyte po krajach europejskich w latach 1607-1613 i 1638, wyd. E. Raczyński, Poznań 1833.
  • [rec.] - Dwie podróże Jakuba Sobieskiego, ojca króla Jana III, odbyte po krajach europejskich w latach 1607-1613 i 1638, wyd. E. Raczyński, Poznań 1833 – „Pamiętnik Naukowy” 1837, t. 3.
  • Sobieski Jakub, w: Literatura polska. Zarys encyklopedyczny, t. 2, wyd. 3 Warszawa 1985, s. 382.
  • Sobieski Jakub, w: Nowy Korbut, t. 3: Piśmiennictwo staropolskie, Warszawa 1965, s. 258-260.
  • Z. Trawicka, Pozasejmowa działalność Jakuba Sobieskiego, „Sobótka” 35 (1980), z.2, s.171-179.
  • Z. Trawicka, Studia Jakuba Sobieskiego, „Odrodzenie i reformacja w Polsce, 14 (1969), s. 176-181.
  • W. Tygielski, Sobieski Jakub, w: Słownik historyków polskich, Warszawa 1994, s. 482-483.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Poprzednik
Konstanty Wiśniowiecki
POL województwo ruskie IRP COA.svg wojewoda ruski
1641 - 1646
POL województwo ruskie IRP COA.svg Następca
Jeremi Wiśniowiecki