Koronacja na Króla Polski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Koronacja Jana II Kazimierza

Koronacja na Króla Polski – uroczysta ceremonia, podczas której dochodziło do nałożenia polskiej korony koronacyjnej (Korony Chrobrego), na głowę nowego króla polskiego. Koronacji króla towarzyszyła co do zasady koronacja królowej.

Miejsce koronacji[edytuj | edytuj kod]

Pierwsi królowie Polski, począwszy od Bolesława Chrobrego w roku 1025, koronowali się w katedrze w Gnieźnie. Podobnie było po wznowieniu godności królewskiej przez Przemysła II w 1295 roku. Od koronacji Władysława Łokietka w 1320 roku obrzęd miał miejsce w katedrze wawelskiej w Krakowie, stolicy Królestwa. Mimo, że w kolegiacie św. Jana w Warszawie odbyły się dwie koronacje: Stanisława Leszczyńskiego w 1705 roku i Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1764 roku to Kraków aż do czasów rozbiorów nigdy nie utracił formalnego prawa bycia miejscem koronacji polskich władców.

Przebieg koronacji[edytuj | edytuj kod]

Polski ceremoniał koronacyjny przewidywał czterodniowe uroczystości. Piątek i sobota były dniami czynności poprzedzających obrzęd koronacji. Dniem, w którym koronowano króla była niedziela. W poniedziałek nowy król ukazywał się mieszkańcom miasta koronacyjnego i odbierał hołd. Koronacja była obrzędem religijnym.

 Osobny artykuł: Polskie insygnia koronacyjne.

Piątek[edytuj | edytuj kod]

W piątek odprawiano ponowny, uroczysty pogrzeb poprzedniego władcy. Nowy król oddawał hołd poprzednikowi i symbolicznie zajmował jego miejsce.

Sobota[edytuj | edytuj kod]

Król-elekt przygotowywał się do koronacji poprzez post, spowiedź i pieszą pielgrzymkę. W Krakowie jej trasa wiodła z Wawelu do kościoła św. Michała Archanioła i św. Stanisława Biskupa – sanktuarium męczeństwa św. Stanisława. W Warszawie z kolegiaty św. Jana do kościoła Świętego Krzyża. Król-elekt przebywał tą drogę w otoczeniu dostojników duchownych i świeckich, a pochodowy towarzyszów tłum poddanych. W sobotę król-elekt rozdawał również jałmużny.

Niedziela[edytuj | edytuj kod]

Przed koronacją[edytuj | edytuj kod]

Rankiem prymas symbolicznie budził nowego władcę w jego sypialni. Następnie monarchę ubierano w szaty koronacyjne podobne do biskupich i w orszaku udawał on się do katedry.

Trasa przemarszu wysłana była kobiercowym chodnikiem zwanym mostem. Na czele orszaku szedł marszałek wielki z opuszczoną w dół laską, co symbolizowało, że monarcha nie objął jeszcze godności królewskiej. Za nim szli dostojnicy państwowi według hierarchii niosąc insygnia koronacyjne – koronę na srebrnej tacy kasztelan krakowski, berło i jabłko – dwaj wojewodowie, Szczerbiec – miecznik krakowski, zwiniętą chorągiew Królestwa – chorąży wielki koronny (zwinięcie chorągwi symbolizowało brak pełni władzy króla przed koronacją).

Po wejściu do katedry król-elekt zasiadał na środku kościoła naprzeciwko prymasa, a dostojnicy składali insygnia koronacyjne na ołtarzu. Następnie jeden z biskupów wygłaszał kazanie w języku polskim.

Koronacja[edytuj | edytuj kod]

Obrzędy koronacji rozpoczynała przysięga składana przez króla w pozycji klęczącej. Prymas w języku łacińskim pytał się go czy zamierza służyć wierze, otaczać opieką Kościół, rządzić sprawiedliwie i bronić Królestwa. Następnie prymas pytał się obecnych na uroczystości czy chcą służyć królowi. Odpowiadano przez aklamację w języku polskim radzi, radzi, radzi.

Następnie prymas w otoczeniu dwóch biskupów dokonywał pomazania klęczącego przed ołtarzem króla, namaszczając świętymi olejami jego głowę, piersi, plecy i ramiona. Następnie podawał mu miecz, którym król ciął trzykrotnie powietrze czyniąc znak krzyża.

Następnie prymas w otoczeniu dwóch biskupów nakładał na głowę króla koronę oraz wręczał mu berło i jabłko.

Po koronacji odprawiana była msza święta, podczas której król składał ofiarę z chleba i wina oraz całował podany mu przez arcybiskupa relikwiarz Krzyża Świętego.

Po zakończeniu mszy świętej prymas prowadził króla do tronu, wypowiadając słowa stań i dzierż odtąd to miejsce. Następnie przekazywał mu pocałunku pokoju i intonował hymn dziękczynny Te Deum laudamus. Po odśpiewaniu Te Deum król dokonywał pasowania na rycerzy i jeśli był żonaty według odrębnego ceremoniału koronowano królową.

Po koronacji[edytuj | edytuj kod]

Po wyjściu z katedry formowano taki sam orszak w jakim król udawał się do niej z tą różnicą, że marszałek wielki niósł laskę podniesioną do góry, a chorąży wielki rozwiniętą chorągiew Królestwa. Podskarbi rozrzucał wśród tłumów poddanych złote i srebrne monety wybite z okazji koronacji.

Następnie król wydawał na zamku ucztę dla dostojników i gości. Król ucztował pod baldachimem przy osobnym stole, a goście przy stołach rozstawionych w sali głównej i sąsiednich komnatach.

Poniedziałek[edytuj | edytuj kod]

W poniedziałek król jechał konno na rynek główny miasta. Towarzyszyli mu możni i goście. Na podwyższeniu ukazywał się poddanym w płaszczu i koronie oraz przyjmował hołd od władz miasta i mieszczan. Nadawał również odznaczenia.

Inne[edytuj | edytuj kod]

Od czasu wstąpienia na tron króla Stefana Batorego koronację poprzedzał sejm koronacyjny, zwoływany w miejscu koronacji.

Uroczystościom towarzyszyły zabawy zarówno gości jak i mieszkańców miasta. Urządzano festyny, turnieje rycerskie czy pokazy sztucznych ogni[1].

Lista koronacji królów i królowych polskich[edytuj | edytuj kod]

Lp. Imię Portret Data koronacji Miejsce koronacji Osoba koronująca Informacje dodatkowe
1. Bolesław I Chrobry Chrobry1.jpg 18 kwietnia 1025 Gniezno – katedra metropolitarna arcybiskup gnieźnieński Hipolit
Oda Miśnieńska Brak pewności co do koronacji Ody na królową
2. Mieszko II Lambert Mieszko II.jpg 25 grudnia 1025 Gniezno – katedra metropolitarna arcybiskup gnieźnieński Hipolit Źródła niemieckie podają, że Mieszko II Lambert zrzekł się korony w 1032 roku. W polskich źródłach do śmierci był tytułowany królem.
Rycheza Lotaryńska Rycheza-Matejko.jpg
3. Bolesław II Szczodry Smialy.jpg 25 grudnia 1076 Gniezno – katedra metropolitarna arcybiskup gnieźnieński Bogumił
Wyszesława Światosławówna Koronacja Wyszesławy niepewna
4. Przemysł II Jan Matejko, Przemysł II.jpg 26 czerwca 1295 Gniezno – katedra metropolitarna arcybiskup gnieźnieński Jakub Świnka
Małgorzata Brandenburska
5. Wacław II Czeski Jan Matejko, Wacław II Czeski.jpg sierpień/wrzesień 1300[potrzebny przypis] Gniezno – katedra metropolitarna arcybiskup gnieźnieński Jakub Świnka
6. Ryksa Elżbieta Rejčka.jpg 26 maja 1303 Praga – katedra na Hradczanach biskup wrocławski Henryk z Wierzbna żona Wacława II
7. Władysław I Łokietek Lokietek.jpg 20 stycznia 1320 Kraków – katedra wawelska arcybiskup gnieźnieński Janisław
Jadwiga Bolesławówna
8. Kazimierz III Wielki CasimirtheGreat.jpg 25 kwietnia 1333 Kraków – katedra wawelska arcybiskup gnieźnieński Janisław
Aldona Anna Giedyminówna Anna lithuania.jpeg żona Kazimierza Wielkiego
9. Adelajda Heska 29 września 1341 Poznań – katedra arcybiskup gnieźnieński Janisław żona Kazimierza Wielkiego
10. Jadwiga żagańska żona Kazimierza Wielkiego, koronacja niepewna
11. Ludwik Węgierski Wegierski.jpg 17 listopada 1370 Kraków – katedra wawelska arcybiskup gnieźnieński Jarosław Bogoria żona Ludwika Węgierskiego Elżbieta Bośniaczka nie została koronowana
12. Jadwiga Andegaweńska Jadwiga by Bacciarelli.jpg 16 października 1384[2] Kraków – katedra wawelska arcybiskup gnieźnieński Bodzanta Koronowana na Króla Polski
13. Władysław II Jagiełło Jogaila Jagiełło.jpg 4 marca 1386 Kraków – katedra wawelska arcybiskup gnieźnieński Bodzanta
14. Anna Cylejska Annacelje.png 25 lutego 1403 Kraków – katedra wawelska arcybiskup gnieźnieński Mikołaj Kurowski żona Władysława Jagiełły
15. Elżbieta Granowska Elżbieta z Pileckich Granowska.PNG 19 listopada 1417 Kraków – katedra wawelska arcybiskup lwowski Jan Rzeszowski żona Władysława Jagiełły
16. Zofia Holszańska Zofia Holszańska.jpg 5 marca 1424 Kraków – katedra wawelska prymas Wojciech Jastrzębiec żona Władysława Jagiełły
17. Władysław III Warneńczyk Bacciarelli - Władysław III.jpeg 25 lipca 1434 Kraków – katedra wawelska prymas Wojciech Jastrzębiec
18. Kazimierz IV Jagiellończyk Casimir IV Jagiellon.PNG 25 czerwca 1447 Kraków – katedra wawelska arcybiskup gnieźnieński Wincenty Kot
19. Elżbieta Rakuszanka Elżbieta Rakuszanka.JPG 10 lutego 1454 Kraków – katedra wawelska prymas Jan Sprowski żona Kazimierza IV
20. Jan I Olbracht Jan I Olbracht by Bacciarelli.jpg 23 września 1492 Kraków – katedra wawelska prymas Zbigniew Oleśnicki
21. Aleksander Jagiellończyk Aleksander j.jpg 12 grudnia 1501 Kraków – katedra wawelska prymas Fryderyk Jagiellończyk Żona Aleksandra Jagiellończyka Helena Moskiewska, nigdy nie została koronowana.
22. Zygmunt I Stary Cranach the Younger Sigismund I the Old.jpg 24 stycznia 1507 Kraków – katedra wawelska prymas Andrzej Boryszewski
23. Barbara Zápolya Barbara Zápolya.jpg 8 lutego 1512 Kraków – katedra wawelska prymas Jan Łaski żona Zygmunta I
24. Bona Sforza Medal of Bona Sforza 1546.jpg 18 marca 1518 Kraków – katedra wawelska prymas Jan Łaski żona Zygmunta I
25. Zygmunt II August Anonymous Sigismund Augustus.jpg 20 lutego 1530 Kraków – katedra wawelska prymas Jan Łaski
26. Elżbieta Habsburżanka Elisabeth of Austria.jpg 8 maja 1543 Kraków – katedra wawelska prymas Piotr Gamrat żona Zygmunta II
27. Barbara Radziwiłłówna Barbara Radziwillowna 18th.jpg 4 grudnia 1550 Kraków – katedra wawelska prymas Mikołaj Dzierzgowski żona Zygmunta II
28. Katarzyna Habsburżanka Catherine of Austria.jpg 30 czerwca 1553 Kraków – katedra wawelska prymas Mikołaj Dzierzgowski żona Zygmunta II
29. Henryk Walezy Anjou 1570louvre.jpg 21 lutego 1574 Kraków – katedra wawelska prymas Jakub Uchański
30. Anna Jagiellonka Kober Anna Jagiellon in coronation robes.jpg 1 maja 1576 Kraków – katedra wawelska biskup kujawski Stanisław Karnkowski Król Polski
Stefan Batory Batory.PNG
31. Zygmunt III Waza Sigismund III of Poland-Lithuania and Sweden (Martin Kober).jpg 27 grudnia 1587 Kraków – katedra wawelska prymas Stanisław Karnkowski
32. Anna Habsburżanka Szwankowski Anna of Austria.jpg 31 maja 1592 Kraków – katedra wawelska prymas Stanisław Karnkowski żona Zygmunta III Wazy
33. Konstancja Habsburżanka Constance Habsburg.jpeg 11 grudnia 1605 Kraków – katedra wawelska biskup kujawski Piotr Tylicki żona Zygmunta III Wazy
34. Władysław IV Waza Rubens Władysław Vasa (detail).jpg 6 lutego 1633 Kraków – katedra wawelska prymas Jan Wężyk
35. Cecylia Renata Habsburżanka Cecylia Renata Austriaczka.jpg 12 września 1637 Warszawa – kolegiata św. Jana prymas Jan Wężyk żona Władysława IV Wazy
36. Ludwika Maria Gonzaga Marie Louise Gonzaga.jpg 15 lipca 1646 Kraków – katedra wawelska prymas Maciej Łubieński żona Władysława IV Wazy
37. Jan II Kazimierz John II Casimir Vasa 1.PNG 17 stycznia 1649 Kraków – katedra wawelska prymas Maciej Łubieński
38. Michał Korybut Wiśniowiecki Michał Korybut Wiśniowiecki.PNG 29 września 1669 Kraków – katedra wawelska prymas Mikołaj Prażmowski
39. Eleonora Habsburżanka Eleonora Wiśniowiecka.jpg 19 października 1670 Warszawa – kolegiata św. Jana prymas Mikołaj Prażmowski żona Michała Korybuta Wiśniowieckiego
40. Jan III Sobieski Schultz John III Sobieski with the Order of the Holy Spirit.png 2 lutego 1676 Kraków – katedra wawelska prymas Andrzej Olszowski
Maria Kazimiera d’Arquien Maria Kazimiera Sobieska Queen of Poland.PNG
41. August II Mocny Louis de Silvestre-August II.jpg 15 września 1697 Kraków – katedra wawelska biskup kujawski Stanisław Kazimierz Dąmbski Żona Augusta II Krystyna Eberhardyna Hohenzollernówna, nigdy nie została koronowana.
42. Stanisław Leszczyński Mányoki Stanislaus Leszczyński.png 4 października 1705 Warszawa – kolegiata św. Jana arcybiskup lwowski Konstanty Zieliński
Katarzyna Opalińska Mányoki Catherine Opalińska.jpg
43. August III Sas King Augustus III of Poland.jpg 17 stycznia 1734 Kraków – katedra wawelska biskup krakowski Jan Aleksander Lipski
Maria Józefa Silvestre Maria Josepha of Austria.jpg
44. Stanisław August Poniatowski Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG 25 listopada 1764 Warszawa – kolegiata św. Jana prymas Władysław Łubieński
45. Mikołaj I Pawłowicz Vernet nikolas 1.jpg 24 maja 1829 Warszawa – Zamek Królewski: Sala senatorska koronował się sam, prymas Jan Paweł Woronicz podał mu jedynie koronę Zdetronizowany w 1831

Rosyjscy cesarze po 1831 roku (zgodnie z tym, co stanowił Statut Organiczny dla Królestwa Polskiego z 1832 w art. 3) w trakcie uroczystości koronacyjnych odbywających się w Moskwie byli równocześnie ogłaszani królami Polski[3].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. sekcja na podstawie Repliki regaliów polskich insygniów koronacyjnych Polski ceremoniał koronacyjny
  2. Niekiedy spotyka się (Mariusz Trąba, Lech Bielski: Poczet królów i książąt polskich. Wyd. 2. Bielsko-Biała: Wydawnictwo PARK Sp. z o.o., 2005, s. 285. ISBN 83-7266-284-3.) nieprawidłową datę 15 października, podawaną za omyłkowym zapisem Kalendarza katedry krakowskiej i błędnym przekazem Długosza. Z najwcześniejszych zapisek wynika, że koronacja miała miejsce, zgodnie z tradycją, w niedzielę, która przypadała na dzień 16 października (Jerzy Wyrozumski: Królowa Jadwiga. Między epoką piastowską i jagiellońską. Kraków: Universitas, 1997, s. 83-84. ISBN 83-7052-934-8.).
  3. W tytulaturze imperatorów Wszechrosji Car Polskij (Царь Польский).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jerzy Lileyko, Regalia polskie, Warszawa 1987. ​ISBN 83-03-02021-8
  • Michał Rożek, Polskie koronacje i korony, Kraków 1987. ​ISBN 83-03-01914-7
  • Marcin Spórna, Piotr Wierzbicki. Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Zielona Sowa, 2003