Brama Smoleńska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Rzeki i dorzecza Białorusi, wododział bałtycko-czarnomorski oraz Brama Smoleńska.
Zasięg wojsk polskich w wojnie polsko-bolszewickiej 1919–1920

Brama Smoleńska (wrota smoleńskie) – historyczne i geostrategiczne pojęcie określające obszar pomiędzy górną Dźwiną i górnym Dnieprem. Przez obszar ten przechodzi najkrótszy i najłatwiejszy do przebycia (zwłaszcza dla dużych mas wojska) szlak łączący zachodnią i środkową Europę z Moskwą i centralną Rosją[1].

Od około 1395 do 1793 na Bramie Smoleńskiej opierała się wschodnia granica państwa polsko-litewskiego. Obecnie stanowi ona pogranicze Białorusi i Rosji.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Brama Smoleńska znajduje się na linii głównego wododziału pomiędzy zlewiskami Morza Bałtyckiego i Czarnego. Stanowi odcinek łączący wyżyny tworzące ten wododział – Grzędę Białoruską i Grzędę Smoleńsko-Moskiewską.

Stosunkowo wąski korytarz (ok. 80–90 km szerokości) umożliwia ominięcie naturalnych przeszkód w postaci dużych rzek (Dniepr, Dźwina) oraz mokradeł i bagien (przede wszystkim rozlewisk Prypeci na Polesiu).

Głównymi miastami są Smoleńsk nad Dnieprem i Witebsk nad Dźwiną.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Twierdze Bramy Smoleńskiej

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Obszar ten był kluczową częścią tzw. węzłowiska Orszy, które stanowiło niewielki lądowy odcinek na rzecznej trasie północ – południe, znanej od wczesnego średniowiecza jako „szlak od Waregów do Greków”, który łączył rzekami ruskimi Skandynawię z Konstantynopolem. W IX – X wieku w Gniezdowie (14 km od Smoleńska) znajdował się wielki ośrodek Wikingów, który kontrolował ten odcinek szlaku.

Brama Smoleńska była jednym z pięciu przejść, przez które następowała wczesna ekspansja państwa moskiewskiego (XV – XVI w.) z jego rdzeniowego obszaru międzyrzeczy WołgiOki i Oki – Kamy (pozostałe bramy to: Biełozierska, Archangielska, Kamska i Kazańska)[2]. Ekspansja Moskwy na zachód została zahamowana, gdy Litwini jeszcze przed 1326 rokiem czasowo przejęli Bramę Smoleńską. Panowanie nad tym obszarem umożliwiło im skuteczną rywalizację o zjednoczenie księstw ruskich w XIV wieku oraz dawało szansę na podbój Moskwy (którą dwukrotnie nieskutecznie oblegali).

Unia polsko-litewska[edytuj | edytuj kod]

Bitwa pod Orszą w 1514 – obraz z XVI w.

W XIV wieku Brama Smoleńska staje się strefą graniczną między rywalizującymi ze sobą Wielkim Księstwem Litewskim (od 1385 w unii z Polską) a Wielkim Księstwem Moskiewskim. Początek tej rywalizacji datuje się na rok 1332, gdy Nowogród Wielki oddał się pod opiekę sąsiedniej Litwy, by uniknąć próby podwojenia daniny nałożonej na niego przez Moskwę (wówczas lennika Złotej Ordy). Od 1395 roku Brama Smoleńska znajdowała się pod całkowitym panowaniem Litwy skutecznie tamując ekspansję Moskwy i umożliwiając unii litewsko-polskiej swobodne operowanie na terenach dawnych księstw ruskich.

Przejścia broniła przede wszystkim największa twierdza w Smoleńsku, a także inne ważne twierdze: od północy nad Dźwiną Witebsk, Suraż, Wieliż i Biała, a od południa nad Dnieprem Orsza, Dubrowna i Dorohobuż. Od zachodu wejścia do Bramy strzegł Druck, a od wschodu Wiaźma[3].

"W dobie samodzielności politycznej Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz w początkach federacyjnych z Koroną granicą panowania litewskiego i moskiewskiej strefy politycznej była rzeka Ugra na wschód od Smoleńska, płynąca między Wiaźmą a Kaługą, całkiem blisko Moskwy. Z czasem rzeka ta stała się granicą kultury łacińskiej, zachodnioeuropejskiej - klasycznej" - zauważa Jacek Bartosiak[4].

Litewską ekspansję na południe i wschód zatrzymała klęska pod Workslą w roku 1399, jednak Brama Smoleńska oraz duże obszary za Dnieprem nadal znajdowały się pod panowaniem litewskim. W roku 1408 po raz pierwszy na pograniczu moskiewskim walczyli Polacy, gdy nad rzeką Ugrą swój obóz miały oddziały pod wodzą Zbigniewa z Brzezia wspierające wojska litewskie[5].

Od czasów wojny z lat 1492-94 Moskwa wzmogła próby przejęcia kontroli nad Bramą Smoleńską i dalszej ekspansji na zachód. W wyniku wojny 1500–1503 unia polsko-litewska osłabiona nieudaną wyprawą mołdawską utraciła ziemie wschodnie leżące za Dnieprem (ok. 1/3 ziem litewskich), w tym wschodnie twierdze Bramy Smoleńskiej – Dorohobuż nad Dnieprem oraz Białą nad Dźwiną. Otworzyło to Moskwie drogę na Smoleńsk. Jednak pomimo znacznego zwycięstwa w bitwie nad rzeką Wiedroszą, Moskale odstąpili od oblężenia miasta. W następnej wojnie (1507–1508) wojska króla Zygmunta Starego odniosły zwycięstwo w pierwszej bitwie pod Orszą w 1508, odpierając najeźdźców. Dorohobuż i Biała, a także Wiaźma na wschodzie, wróciły do Litwy.

Przełomem okazała się wojna polsko-moskiewskiej w roku 1514, gdy wojska moskiewskie zdołały zdobyć Smoleńsk. Po dwutygodniowym oblężeniu wojewoda smoleński Jerzy Sołłohub skapitulował 31 lipca 1514 roku i na drugi dzień oddał miasto Moskalom. Nieco ponad miesiąc później (8 września) wojska kniazia moskiewskiego poniosły wielką klęskę w drugiej bitwie pod Orszą, co zahamowało ich dalszy marsz na zachód. Sama Orsza pozostała przy Litwie i odtąd stanowiła główną graniczną twierdzę Rzeczypospolitej na wschodzie. Niemniej spektakularne zwycięstwo pod Orszą nie zostało wyzyskane i Moskwa utrzymała Smoleńsk przez niemal sto lat.

Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

Król Władysław IV Waza pod Smoleńskiem (w 1634) – zaginiony obraz Jana Matejki

Nieudanymi próbami odbicia Smoleńska były wojna z lat 1534–1537 oraz jedna z kampanii wojny północnej z lat 1558–1570. Natomiast w wyniku zwycięskiej wojny pskowskiej (1577–1582) Rzeczpospolita odzyskała ważną twierdzę Połock nad Dźwiną oraz Inflanty, co znacznie zmieniło na jej korzyść układ sił w rejonie Bramy Smoleńskiej.

Sytuacja zmieniła się, gdy Rzeczpospolita odzyskała panowanie nad całą Bramą Smoleńską na początku XVII wieku, za panowania Zygmunta III Wazy w związku z tzw. dymitriadami. We wrześniu roku 1609 wojska polsko-litewskie pod wodzą Lwa Sapiehy rozpoczęły dwuletnie oblężenie Smoleńska. W tym czasie Polacy pokonali śpieszącą na odsiecz Smoleńskowi armię rosyjsko-szwedzką pod Kłuszynem (4 lipca 1610) i wkroczyli do Moskwy (12 września)[6]. 13 czerwca 1611 Smoleńsk został zdobyty i wrócił do Rzeczypospolitej, stając się znów główną litewsko-polską twierdzą Bramy Smoleńskiej, umacnianą m.in. przez króla Zygmunta III Wazę. W pobliżu powstały lub zostały rozbudowane inne fortyfikacje.

Dramatyczną próbą odbicia Bramy Smoleńskiej przez Rosjan okazała się tzw. wojna smoleńska z lat 1632–1634, którym przez dwa lata udawało się blokować Smoleńsk. Armia rosyjska zdobyła Wiaźmę i Dorohobuż, a potem rozpoczęła trwające rok oblężenie Smoleńska (od 18 października 1632 od 4 października 1633). Jednak latem z odsieczą zdążyły przybyć wojska Rzeczypospolitej na czele z nowo koronowanym królem Władysławem IV. W trwającej do lutego 1634 bitwie pod Smoleńskiem (tzw. „odsiecz smoleńska”) otoczyły oblegających twierdzę Rosjan i zadały im klęskę uwalniając miasto. Wojna smoleńska zakończyła się podpisaniem wieczystego pokoju w Polanowie.

W czasie trwającej 14 lat wojny polsko-rosyjskiej 1654–1667, znanej jako „potop rosyjski”, osłabiona powstaniem na Ukrainie i najazdem szwedzkim Rzeczpospolita olbrzymim wysiłkiem odparła wielki najazd rosyjski (Rosjanie zajęli ponad połowę terytorium Rzeczypospolitej, w tym całą Białoruś i Ukrainę). W wyniku wojny straciła jednak Smoleńsk i znów oparła się na twierdzy w Orszy. Aż do I rozbioru granica Rzeczypospolitej opierała się na Bramie Smoleńskiej, a do II rozbioru sięgała do niej częściowo (wzdłuż Dźwiny i Druci).

Wojny szwedzkie i napoleońskie[edytuj | edytuj kod]

Napoleon Bonaparte i książę Józef Poniatowski pod Smoleńskiem 17 sierpnia 1812 – obraz Jeana-Charlesa Langlois

W rejonie tym w 1708 starły się Szwecja z Rosją w trakcie wielkiej wojny północnej (pomimo formalnej neutralności Rzeczpospolita wspierała Rosję przeciw Szwedom), między innymi pod Smoleńskiem i pod Leśną, co zamknęło armii szwedzkiej drogę na Moskwę. Szwedzi skierowali się na południe, w stronę Ukrainy, gdzie doznali ostatecznej klęski pod Połtawą.

W czerwcu 1812 Sejm Księstwa Warszawskiego proklamował przywrócenie Królestwa Polskiego i włączenie do niego „ziem zabranych”, co dało podstawy do kampanii rosyjskiej Napoleona w 1812 roku (stąd oficjalnie nazwanej „drugą wojną polską”). Zwycięska bitwa o Smoleńsk w dniach 16–18 sierpnia otworzyła Napoleonowi drogę do Moskwy. Do Smoleńska jako pierwsze weszły polskie oddziały księcia Józefa Poniatowskiego kończąc w ten sposób wyzwalanie całości ziem zabranych i symbolicznie domykając odrodzenia się Rzeczypospolitej sprzed rozbiorów.

Po klęsce Francuzów w czasie odwrotu Wielkiej Armii w rejonie Bramy Smoleńskiej poniosła ona kilka porażek, aż w końcu wycofała się ze Smoleńska (16 listopada) otwierając wojskom rosyjskim drogę do zwycięskiej kontrofensywy.

XX wiek[edytuj | edytuj kod]

Zasięg władzy państwa polskiego w I połowie 1920 roku
Planowany kierunek operacji „Barbarossa” w 1941 r.
Mapa operacji smoleńskiej w 1943 r.

Pod koniec I wojny światowej wojska niemieckie wykorzystały przewrót bolszewicki w Rosji i uzyskały przewagę na froncie wschodnim osiągając swój najdalszy zasięg. W lutym 1918 Niemcy podjęły operację Faustschlag, szybką ofensywę na odcinku białoruskim dochodząc do linii Dniepru i Dźwiny. 3 marca 1918 Rosja Sowiecka podpisała z państwami centralnymi traktat brzeski. Przejęte od Niemców tereny wschodniej Białorusi (łącznie ze Smoleńskiem) weszły w skład Białoruskiej SRR, a następnie częściowo włączone do Rosyjskiej FSRR.

W trakcie wojny polsko-bolszewickiej podczas operacji jesiennej 1919 roku wojska polskie osiągnęły na Froncie Litewsko-Białoruskim granice Rzeczypospolitej z I rozbioru, zdobyły miasto Lepel i ustanowiły linię graniczną na rzece Berezynie. W czasie sowieckiej kontrofensywy w maju i czerwcu 1920 r. o przejście między Dnieprem a Dźwiną toczyły się walki, jednak armia polska została wyparta. Po Bitwie Warszawskiej i niemeńskiej osiągnięto rozejm na linii Niemen-Dźwina[7]

Dowódcy obu stron zdawali sobie sprawę ze strategicznego znaczenia Bramy Smoleńskiej.

Michaił Tuchaczewski napisał w książce Pochód za Wisłę: „Na północ od błot Berezyny, między Leplem i Dźwiną, znajduje się sucha przestrzeń, wygodna do przesuwania i działań wielkich mas wojska. Prawda, że rejon ten jest poryty przez jeziora, jednakże tutaj wojsko działać będzie w okolicy ludnej, a przede wszystkim armia czynna ma tutaj wygodne połączenia: rzekę Dźwinę i węzeł kolejowy połocki. Obszar ten Polacy nazywają «wrotami smoleńskimi»”.[8]

W odpowiedzi Józef Piłsudski wyjaśnił: „Istotnie, dwie główne rzeki pogranicza, istniejącego niegdyś pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a państwem carów, Dźwina i Dniepr, formują swym górnym biegiem względnie wąski korytarz, zamknięty u swego wyjścia ku wschodowi największym miastem w tamtym kraju – Smoleńskiem. Toteż wszystkie najazdy i wyprawy, czy to ze strony polskiej czy rosyjskiej, z konieczności o Smoleńsk zawadzały, robiąc zeń jak gdyby wrota, do których pukano przede wszystkim, gdy chodziło o operacje w większych rozmiarach. Smoleńsk był zdobywany przez tę czy przez inną stronę w przeciągu wieków za każdym razem, gdy szło o większe wojny, toczone w owych czasach”[9].

Na mocy traktatu ryskiego cała Brama Smoleńska znalazła się na terytorium ZSRR, co uniemożliwiło skuteczną obronę we wrześniu 1939 roku.

W czasie II wojny światowej Brama Smoleńska odegrała podobną rolę, jak we wszystkich wcześniejszych wojnach z Rosją. W początkach niemieckiego ataku na Związek Radziecki latem 1941 rozegrała się bitwa pod Smoleńskiem, która otworzyła wojskom Hitlera drogę na Moskwę. Natomiast operacja smoleńska Armii Czerwonej (operacja „Suworow”) przeciw Wehrmachtowi (sierpień – październik 1943) umożliwiła drogę na zachód.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Moczulski 2007 ↓, s. 64–65.
  2. Moczulski 1999 ↓, s. 161 (mapa).
  3. Jan Natanson-Leski: Mapa granic wschodnich Mocarstwa Jagiellońskiego.
  4. Jacek Bartosiak, Rzeczpospolita między lądem a morzem, Warszawa 2018, str. 255
  5. Andrzej Nowak, Dzieje Polski, t. 3 1340-1468. Królestwo zwycięskiego orła, Warszawa 2017
  6. Robert Szcześniak, Kłuszyn 1610, Bellona, 2008, s. 29.
  7. Józef Piłsudski: Rok 1920, wydanie II, Warszawa 1927 (reprint: Wydawnictwo im. Gen. Nila Fieldorfa).
  8. Michaił Tuchaczewski, Pochód za Wisłę, 1923.; cytat w: Bogdan Zalewski „Bolszewika goń!”.
  9. Józef Piłsudski, Dzieła zebrane, t. 7.; cytat w: Bogdan Zalewski „Bolszewika goń!”.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jacek Bartosiak, Rzeczpospolita między lądem a morzem. O wojnie i pokoju, Warszawa: Zona Zero, 2018.
  • Leszek Moczulski, Geopolityka: potęga w czasie i przestrzeni, Warszawa: Bellona, 1999.
  • Leszek Moczulski, Narodziny Międzymorza, Warszawa: Bellona, 2007.
  • Tomasz Bohun, Wojny polsko-rosyjskie, Warszawa: Mówią wieki, 2017.