Willa dyrektora kopalni „Giesche”

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Willa Brachta)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Willa dyrektora kopalni „Giesche”
Symbol zabytku nr rej.
– A/660/2020 z 02.06.2020 (woj. śląskie)
– A/1628/96 z 29.03.1996 (woj. katowickie)
Ilustracja
Willa od strony ul. Pszczyńskiej
Państwo

 Polska

Województwo

 śląskie

Miejscowość

Katowice

Adres

ul. Pszczyńska 10
40-078 Katowice

Styl architektoniczny

neobarok[1][2]

Architekt

Georg i Emil Zillmannowie

Inwestor

Georg von Giesches Erben

Powierzchnia użytkowa

3 469,42 m²[3][4]

Ukończenie budowy

1910

Pierwszy właściciel

Georg von Giesches Erben

Kolejni właściciele

Węglokoks S.A.

Położenie na mapie Katowic
Mapa konturowa Katowic, po prawej znajduje się punkt z opisem „Willa dyrektora kopalni „Giesche””
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole znajduje się punkt z opisem „Willa dyrektora kopalni „Giesche””
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa konturowa województwa śląskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Willa dyrektora kopalni „Giesche””
Ziemia50°13′07,13″N 19°03′34,85″E/50,218647 19,059681

Willa dyrektora kopalni Giesche (nazywana willą Brachta lub błędnie willą Uthemanna) − willa znajdująca się w katowickiej jednostce pomocniczej Giszowiec, przy ulicy Pszczyńskiej 10. Budynek powstał w 1910 roku[1] w stylu neobarokowym[2]. Przeznaczony był dla dyrektora kopalni Giesche (obecnie Wieczorek)[5]. W czasie II wojny światowej zamieszkał w willi Fritz Brachtgauleiter i nadprezydent prowincji Górny Śląsk[6], natomiast po wojnie pełnił funkcję przedszkola[7], domu kultury[8], harcówki[9] i banku[10].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki[edytuj | edytuj kod]

Willa dyrektora kopalni Gieshe na fragmencie pocztówki z ok. 1909 roku

Willa została wybudowana w 1910 roku wraz z przyległym do niej osiedlem patronackim Giszowiec[1] dla dyrektora kopalni Giesche (obecnie Wieczorek). Została ona zaprojektowana przez Georga i Emila Zillmannów razem z osiedlem Giszowiec[5]. Budowy doglądał osobiście dyrektor koncernu Georg von Giesches ErbenAnton Uthemann[9], choć sam nigdy w niej nie mieszkał (willa powstała dla dyrektora kopalni Giesche, a Uthemann był dyrektorem całego koncernu i mieszkał w pałacyku w Załężu)[11]. Według innych źródeł willa miała być darem dla Uthemanna za wkład w rozwój spółki, ale jej nie przyjął[5].

W 1912 roku przy willi stał przeniesiony z Janowa pomnik ufundowany przez ordynata mysłowickiego – Aleksandra Mieroszewskiego w 1835 roku[12]. Pierwszym lokatorem willi został ówczesny dyrektor kopalni – Carl Besser. Pod wpływem politycznych nacisków w 1926 roku wyjechał on do Berlina, a do willi wprowadził się prezes spółki Silesian-American Corporation[5].

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Bunkier strażniczy, powstały w czasie II wojny światowej

Podczas II wojny światowej, w latach okupacji niemieckiej w willi zamieszkiwał Fritz Brachtgauleiter i nadprezydent prowincji Górny Śląsk w III Rzeszy. Przeprowadził się do niej w 1941 roku wraz ze swoją żoną Paulą. Obszar wokół willi podlegał wówczas silnej ochronie ze strony SS[13]. Wzmocniono również garnizon posterunku Schutzpolizei w Giszowcu, a także wysyłano patrole Krimilalpolizei z Katowic w różnych godzinach[14]. W tym czasie powstał również system schronów[12]. Ponadto, na wypadek ewentualnego ataku, z budynku prowadziły podziemne tunele. Jedno z jego wyjść miało być połączone z lotniskiem na Muchowcu. Tunel obecnie jest zasypany[9].

Fritz Bracht w czasie swojego pobytu w willi nakazał zniszczenie pomnika ufundowanego przez Mieroszewskiego. Ogrodnik nie wypełnił rozkazu i po potłuczeniu cokołu pomnik zakopał w ziemi w innym miejscu. Został on odkopany po II wojnie światowej. Obecnie znajduje się na skwerze Emila i Georga Zillmannów w Nikiszowcu[12].

Za czasów Brachta willę odwiedzali wysocy funkcjonariusze III Rzeszy. M. in. wieczorem, 17 lipca 1942 roku w willi zatrzymał się Heinrich Himmler, nadzorujący pierwszy transport Żydów holenderskich do obozu zagłady Auschwitz-Birkenau[6]. W związku z wizytacją Himmlera w obozie KL Auschwitz-Birkenau, następnego dnia w godzinach porannych willę odwiedzili również Rudolf Höss wraz ze Ernstem Schmauserem[13].

Okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

Po II wojnie światowej, w latach 50. XX wieku w willi mieściło się przedszkole przeniesione z budynku dawnej szkoły ewangelickiej[7], natomiast po oddaniu do eksploatacji kopalni Staszic, w 1966 roku uruchomiono Klub Zakładowy[8]. W klubie zorganizowano sekcje o różnorodnej tematyce. Działały tam sekcje: szachowa, modelarska, plastyczna, taneczna, recytatorska i muzyczna. W willi funkcjonowała również kawiarnia, a w pobliskim parku mały basen. Willa stanowiła miejsce spacerów okolicznych mieszkańców. W latach 70. XX wieku[5] w budynku zorganizowano katowicki hufiec Związku Harcerstwa Polskiego[9], a potem organizowano w nim jedynie uroczystości weselne[5][15]. W tym czasie pracował tu jako portier malarz Erwin Sówka[5].

Po przemianach ustrojowych w 1989 roku budynek willi stał opuszczony, a stan techniczny ulegał z czasem pogorszeniu. W 1996 roku został on zakupiony przez firmę Węglokoks, który przeprowadził modernizację obiektu[5]. Dodatkowo, do willi dobudowano biurowiec, w którym działał od 2004 oddział Getin Banku[1]. Pod koniec 2014 roku[5] przeniósł swoją siedzibę do biurowca przy al. W. Roździeńskiego[10]. Cały kompleks 8 września 2017 roku został wystawiony na sprzedaż w cenie około 25 milionów złotych netto[3].

Architektura i otoczenie[edytuj | edytuj kod]

Biurowiec dobudowany do zabytkowej willi w 2004 roku

Budynek willi dyrektora kopalni Giesche powstał w 1910 roku na skraju wybudowanego w tym samym czasie osiedla patronackiego Giszowiec. Został on zaprojektowany przez Georga i Emila Zillmannów z Charlottenburga. Budynek ten łączy style neobaroku, klasycyzmu i secesji. Jest on wzorowany na podberlińskich willach[5]. Budynek zbudowano na skraju lasu, przy drodze do Murcek (obecnie ulice: Pszczyńska i Bielska). Został on otoczony dużym ogrodem. W sąsiedztwie willi znajdował się budynek ze stajniami i mieszkaniem woźnicy, a także mieszkanie ogrodnika, przy którym znajdowała się szkółka drzew[2].

We wnętrzu willi pierwotnie znajdowały się przestronne pokoje, dwie łazienki oraz jedna z pierwszych na Górnym Śląsku wind elektrycznych. Budynek ten był również podłączony do sieci centralnego ogrzewania[5]. W 1939 roku podczas inwentaryzacji wykonanej na zlecenie kopalni Giesche wyliczono powierzchnię willi na 438 m². Na parterze znajdował się salon, dwa pokoje, kuchnia, jadalnia, hall i taras. Nie wiadomo, jaki był wówczas układ pomieszczeń na piętrze. Przy willi znajdował się również garaż i stajnia z dwoma mieszkaniami, szklarnia, pomieszczenia gospodarcze oraz ogród. W parku zaś był kort tenisowy, ogród kwiatowy i warzywny oraz sad[13].

Willa wraz z przyległym do niej biurowcem jest obecnie ogrodzona ogrodzeniem z siatki stalowej na słupach stalowych. Wjazd do niej odbywa się przez dwie bramy – północną (główna) i południowa. Willa wraz z biurowcem są wyposażone w podstawową infrastrukturę techniczną. Na północ od willi znajdują się korty tenisowe wraz z budynkami towarzyszącymi[3].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Jabłoński 2013 ↓, s. 24.
  2. a b c Reuffurth 2006 ↓, s. 49.
  3. a b c Węglokoks: Nieruchomość na sprzedaż (pol.). weglokoks.com.pl, 2017-09-08. [dostęp 2020-11-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-03-02)].
  4. Łączna powierzchnia użytkowa willi oraz przyległego do niej biurowca.
  5. a b c d e f g h i j k Węglokoks: Willa Uthemanna, Brechta, Węglokoksu… czyja teraz? (pol.). weglokoks.com.pl, 18 września 2017-09-18. [dostęp 2020-11-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-11-10)].
  6. a b Tofilska 2016 ↓, s. 115.
  7. a b Tofilska 2016 ↓, s. 153.
  8. a b Tofilska 2016 ↓, s. 160.
  9. a b c d Przemysław Jedlecki: Willa Uthemanna nabiera blasku (pol.). katowice.wyborcza.pl, 2003-11-11. [dostęp 2020-11-08].
  10. a b Przemysław Jedlecki: Zabytkowa willa i biurowiec do wynajęcia. To perła Giszowca (pol.). katowice.wyborcza.pl, 2016-02-25. [dostęp 2020-11-08].
  11. Dariusz Pietrucha: Nazistowskie spotkanie na szczycie, czyli niechlubna historia willi na Giszowcu (pol.). wydarzenia.interia.pl, 2015-04-06. [dostęp 2020-11-08].
  12. a b c Tofilska 2016 ↓, s. 117.
  13. a b c Dariusz Pietrucha: Nazistowskie spotkanie na szczycie, czyli niechlubna historia willi na Giszowcu (pol.). W: Odkrywca [on-line]. wydarzenia.interia.pl, 2015-04-06. [dostęp 2020-11-08].
  14. Tofilska 2016 ↓, s. 116.
  15. Według Tofilskiej (2016, s. 160) Klub Zakładowy został zlikwidowany w czasie stanu wojennego i wówczas pomieszczenia po remoncie przekazano harcerzom.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Leszek Jabłoński (red.), Na trasie Balkan Ekspresu. Giszowiec, Nikiszowiec, Szopienice. Przewodnik po dzielnicach Katowic, Katowice: Urząd Miasta Katowice. Warsztaty Szkolne Zespołu Szkół Poligraficzno-Mechanicznych, 2013, ISBN 978-83-907011-6-5 (pol.).
  • Hermann Reuffurth, Giszowiec: nowa górnośląska wieś górnicza Spółki Górniczej spadkobierców Georga von Giesche według projektów architektów E. i B. Zillmannów, Charlottenburg, wyd. trzecie, przetł. Bronisław Machnik, Katowice: Miejski Dom Kultury „Szopienice-Giszowiec”, 2006, ISBN 83-918908-4-8 (pol.).
  • Joanna Tofilska, Giszowiec. Monografia historyczna, Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2016, ISBN 978-83-64356-19-3.