Artykuł na Medal

Giszowiec

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Giszowiec
Dzielnica Katowic
Ilustracja
Giszowiec z lotu ptaka
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Miasto Katowice
Zespół dzielnic wschodnie
W granicach Katowic 1960
Powierzchnia 12,03[1] km²
Populacja (2007)
• liczba ludności

18 475[1]
• gęstość 1 536[1] os./km²
Tablice rejestracyjne SK
Położenie na mapie Katowic
Położenie na mapie
50°13′25″N 19°04′10″E/50,223611 19,069444
Portal Portal Polska

Giszowiec (1979–1990 Osiedle im. Stanisława Staszica, niem. Gieschewald) – dzielnica Katowic, położona w południowo-wschodniej części miasta, odległa od centrum o około 6 km[2].

Giszowiec otaczają dwa szlaki komunikacyjne: droga krajowa nr 86 oraz autostrada A4. Zabudowania stanowią w przeważającej części budynki wielokondygnacyjne z wielkiej płyty, wybudowane w latach 1960−1990. Obok zabudowy wielorodzinnej można spotkać zabytkowe domy, przeważnie jedno- i dwurodzinne, stanowiące niegdyś zwarte osiedle górnicze. Dzielnica została zaprojektowana na początku XX wieku jako wiejskie osiedle robotnicze i charakteryzuje się dużą ilością terenów zielonych.

Od 29 września 1997 roku jest statutową dzielnicą w zespole dzielnic wschodnich i stanowi 17 jednostkę pomocniczą miasta Katowic[3]. Dla wyboru Rady Miasta dzielnica należy do okręgu nr 2 (Dąbrówka Mała, Szopienice, Burowiec, Janów, Nikiszowiec, Giszowiec).

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Giszowiec pod względem administracyjnym położony jest w województwie śląskim i jest jedną z jednostek pomocniczych miasta Katowice (nr 17), położoną we wschodniej części miasta, w odległości około 6 km na południowy-wschód od centrum. Granicy od północy z dzielnicami Osiedle Paderewskiego-Muchowiec i Janów-Nikiszowiec, od wschodu z miastem Mysłowice, od południa z dzielnicą Murcki, a od zachodu z Piotrowicami-Ochojcem. Granice dzielnicy biegną następująco [3][4]:

  • od północy – południową krawędzią ul. 73 Pułku Piechoty do skrzyżowania z ul. Pszczyńską, dalej wzdłuż autostrady A4 i północną krawędzią ul. Mysłowickiej do granicy miasta;
  • od wschodu – granica dzielnicy stanowi równocześnie granicę miasta z Mysłowicami;
  • od południa i zachodu – wzdłuż granicy miasta do zjazdu z ul. Bielskiej i dalej wzdłuż drogi leśnej do ul. 73 Pułku Piechoty.

Giszowiec położony jest w dolinie Boliny. Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego jednostka ta znajduje się w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13), będącej południową częścią Wyżyny Śląskiej, w podprowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska. Pod względem historycznym dzielnica ta znajduje się we wschodniej części Górnego Śląska[5][6].

Geologia, rzeźba terenu i gleby[edytuj | edytuj kod]

Giszowiec pod względem jednostek fizycznogeograficznych położony jest na Wyżynie Śląskiej, w południowej części Wyżyny Katowickiej, w podprowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska, natomiast pod względem jednostek morfologicznych dzielnica położona jest w Płaskowyżu Murcek. Północne stoki, opadające do Obniżenia Rawy, są rozczłonkowane przez dwie długie doliny, w tym przez przepływającą przez Giszowiec Bolinę. Występują tu duże fragmenty trzeciorzędowych spłaszczeń denudacyjnych obecnych na wysokościach powyżej 300 m n.p.m. Najwyższy punkt Giszowica, położony w południowo-zachodniej części dzielnicy, dochodzi do wysokości 300-310 m n.pm., natomiast najniżej położony punkt znajduje się w dolinie Boliny, wynoszący około 260 m n.p.m.[5][6][7].

Rzeźba Giszowca na wskutek gospodarczej działalności człowieka uległa silnym przekształceniom, głownie ze względu na eksploatację surowców, rozwoju przemysłu i budowy infrastruktury komunikacyjnej. W Giszowcu znajdują się m.in. zwałowiska górnicze, zlokalizowane głównie przy KWK Murcki-Staszic oraz następują procesy osiadania, w którym powstały m.in. sztuczne stawy[6][7].

Pod względem budowy geologicznej Giszowiec zlokalizowany jest w niecce górnośląskiej. Utwory wypełniającego nieckę pochodzą z okresu górnego karbonu i są wykształcone w postaci łupków, piaskowców i zlepieńców z pokładami węgla kamiennego, które powstały przed 300 milionami lat. Wychodnie tych skał, występujące na znacznej powierzchni Giszowca to głównie warstwy orzeskie (w przeważającej ilości są to łupki, w tym iłołupki na których pracowały cegielnie m.in. w Giszowcu). W dolinach rzek występują natomiast polodowcowe utwory plejstoceńskie w postaci madów, mułów, piasków i żwirów rzecznych. Na Giszowcu zaznaczają się też obszary występowania holoceńskich glin zwałowych.[8][9].

W przeważającej części Giszowica występują gleby płowe wytworzone z glin zwałowych oraz piasków naglinowych i naiłowych. Są one dosyć żyzne, a ich odczyn jest słabo kwaśny lub obojętny. W dolinach rzek wykształciły się mady. Na wskutek działalności człowieka uległy one też w wielu miejscach przeobrażeniom, przez co wytworzyły się gleby antropogeniczne[10].

Wody powierzchniowe i podziemne[edytuj | edytuj kod]

Tereny Giszowca znajdują się w zlewni Boliny, będącej częścią Dorzecza Wisły. W pobliżu dzielnicy, na południowy-zachód od centrum dzielnicy znajduje się źródło tej rzeki. Bolina na terenie Giszowca biegnie w kierunku północno-wschodnim i uchodzi dalej do Czarnej Przemszy. Pod względem klasy czystości Bolina przy ujściu do Czarnej Przemszy w 2006 roku posiadała V klasę, co stanowi wody najgorszej klasy czystości, które są niezdatne do wykorzystania[11][12][13].

Pod wpływem antropogenicznej działalności wykształciły się na terenie Giszowca antropogeniczne zbiorniki wodne, znajdujące się głównie w dolinie Boliny. Są to: Barbara, Janina, Górnik, Małgorzata i inne mniejsze rozlewiska. Do największych z nich należą zbiornik Barbara, którego powierzchnia wynosi 12,9 ha i jest szóstym największym zbiornikiem wodnym w Katowicach[11][13].

Przez teren Giszowca przechodzą sieci wodociągowe magistralne, będące w zarządcze Katowickich Wodociągów, a także sieć wodociągowa GPW (wzdłuż ul. Pszczyńskiej). Nie ma natomiast tu ujęć wody - Giszowiec, jaki całe Katowice korzystają z ujęć ze zbiorników Goczałkowice, Czaniec i ujęć wody w Dziećkowicach, Maczkach i Kozłowej Górze[14].

Giszowiec położony jest w obrębie śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego. Utwory wodonośne występują tu we wszystkich warstwach stratygraficznych, lecz ich znaczenie jest uzależnione od czynników geologicznych, hydrogeologicznych oraz wpływu człowieka. Pod Giszowcem nie występuje żaden z Głównych Zbiorników Wód Podziemnych, natomiast obszar dzielnicy zajmuje Jednolita Część Wód podziemnych nr 134. Na bilans wodny wód podziemnych ma w znacznym stopniu wpływ działalność górnicza związana z odwodnieniem kopalń[15][16][17].

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Klimat Giszowca nie wyróżnia się od klimatu dla całych Katowic. Występuje tu klimat umiarkowany przejściowy z przewagą prądów oceanicznych nad kontynentalnymi. Dominują wiatry zachodnie (około 60% udziału), a w mniejszym stopniu wschodnie i południowe. Średnia roczna temperatura w wieloleciu 1961-2005 dla stacji w pobliskim Muchowcu wynosi 8,1°C, lecz zaznacza się tu też zjawisko miejskiej wyspy ciepła, która lokalnie modyfikuje temperaturę powietrza. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec (17,8 °C), a najchłodniejszym styczeń (-2,2 °C). Średnie roczne usłonecznienie w wieloleciu 1966-2005 wynosiło 1474 godziny. Średnia roczna suma opadów dla wielolecia 1951-2005 wynosiła 713,8 mm[18][19].

Przyroda i ochrona środowiska[edytuj | edytuj kod]

Teren Giszowca charakteryzuje się dużym udziałem terenów zielonych w ogólnej powierzchni jednostki. Obszar ten stanowił fragment dawnej Puszczy Śląskiej. W rejonie Giszowca, na Płaskowyżu Murcek rosły w głównej mierze buczyny, a także grądy. Doliny rzek porastały natomiast łęgi[20]. Tereny Giszowca zaczęły ulegać przeobrażeniom wraz z budową osiedla, a także rozpoczęciem wydobycia węgla kamiennego na początku XX wieku. Wraz z rozwojem działalności człowieka nastąpiły przekształcenia w środowisku, w tym przekształcenia rzeźby terenu (hałdy i zapadliska), sieci hydrologicznej (w tym skanalizowanie rzek i powstanie sztucznych zbiorników), szaty roślinnej i zwierzęcej. Wyginęło część dużych zwierząt (z dużych spotyka się jedynie jelenie europejskie oraz dziki), a także pojawiły się nowe, związane np. z terenami otwartymi. Pojawiły się też nowe, obce gatunki roślin i zwierząt. W akwenach wodnych zwierzęta zasiedliły się one samoistnie, a także zostały celowo wprowadzone przez człowieka (głównie ryby)[21].

Obszar Giszowca obejmuje obecnie fragment lasów murckowskich, będących rozległym kompleksem leśnym. Część lasów na terenie Giszowca, przy granicy z dzielnicą Piotrowice-Ochojec, jest objęty ochroną jako zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Źródła Kłodnicy”. Teren ten porasta las łęgowy z dobrze zachowanym drzewostanem. Występuje tu też stanowisko ciemiężycy zielonej, która jest rośliną górską. W runie można spotkać żaby t ropuchy, a w drzewach gniazdują liczne gatunki ptaków, jak kos, sikora, kowalik, a także dzięcioł[22].

Tereny zurbanizowane Giszowca stanowią miejsce występowania ponad 30 pomników przyrody, występujących głównie w parkach (w tym w Parku Giszowieckim). Są to w dużej mierze buki i dęby. Jednym z zabytkowych drzew jest obecnie obumarły, posadzony w 1907 roku buk Anton, który w zdobył 2011 roku drugie miejsce w plebiscycie zorganizowanym przez Klub Gaja na Drzewo Roku[23][24][25][26].

Na terenie Giszowca występują następujące place oraz obszary zieleni urządzonej[27]:

  • Park Giszowiecki - park położony w centralnej części dzielnicy, przy Placu Pod Lipami, o powierzchni 3,39 ha
  • Barbara-Janina - zbiorniki wodne położone na zachód od ul. Pszczyńskiej, przy których zorganizowano ośrodek wypoczynkowy

Ogrody działkowe na terenie Giszowca podlegają pod Śląski Okręgowy Zarząd Polskiego Związku Działkowców, Delegatura Katowice. Znajdują się tutaj następujące ogrody[28][29]:

Nazwa Lokalizacja Powierzchnia
(ha)
Liczba działek
(2007)
Barbara ul. Mysłowicka 120 5,23 110
Staszica ul. Kosmiczna 3,45 130

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Georg von Giesche

Nazwa dzielnicy Giszowiec pochodzi od nazwiska Jerzego Giesche i jest spolszczoną wersją niemieckiej nazwy Gieschewald (las Gieschego)[30]; spolszczone fonetycznie nazwisko Giesche na Gisz + formant -owiec. Została nadana osiedlu przez koncern górniczo-hutniczy Georg von Giesches Erben (pol. Spadkobiercy Gieschego). Niemiecka nazwa ma charakter pamiątkowy (od nazwiska dawnego właściciela terenu) i topograficzny, gdyż osiedle założono na skraju lasu i rozplanowano według koncepcji urbanistycznej miasta ogrodów.

Po raz pierwszy polską nazwę osiedla ustalił w 1920 roku Konstanty Prus w Spisie miejscowości polskiego Górnego Śląska, gdzie Gieschewald widnieje w formie Giszowice[31]. W Dzienniku Ustaw Śląskich z 1922 obszar dworski Giszowiec figuruje już pod nazwą, która jest używana po dzień dzisiejszy[32]. Natomiast autorzy „Słownika etymologicznego nazw geograficznych Śląska” błędnie podają, że niemiecka nazwa to Gieschwald, która miałaby niejako pochodzić od niemieckiego: giessen-lać, choć nie ulega wątpliwości, iż nazwa ta pochodzi jednak od nazwiska Giesche[33].

W okresie PRL-u uporczywie zwalczano poniemiecką nazwę Giszowiec (wywodzącą się od nazwiska Giesche), forsując Osiedle im. Stanisława Staszica[34]. Ówczesne władze widziały w całym osiedlu i jego nazwie relikty kapitalizmu, dlatego też z pomocą propagandy na łamach prasy m.in. „Dziennika Zachodniego" uderzali, zarówno w założyciela dynastii Giesche, jak i jego potomków, twierdząc, że prowadzili politykę ucisku narodowego, społecznego i gospodarczego. Ostatecznie 15 listopada 1979, Miejska Rada Narodowa w Katowicach przemianowała nazwę Giszowiec na Osiedle Staszica[34]. Nazwa Osiedle im. Stanisława Staszica (pochodząca od nazwy KWK "Staszic") była umieszczana na wszystkich planach miasta z tego okresu, czasem podawano tradycyjną nazwę Giszowiec w nawiasie, ale zawsze na drugim miejscu. Zmiana ta, jako sztuczna, nie przyjęła się w świadomości społecznej, mieszkańcy nadal posługiwali się tradycyjną nazwą, która utrzymała się w stosunku do starej i nowej części osiedla. Ostatecznie w roku 1990 z inicjatywy Jerzego Forajtera, Rada Miejska przywróciła nazwę Giszowiec[35].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki[edytuj | edytuj kod]

Pocztówka z roku około 1915 przedstawiająca ulicę Giszowca

Powstanie osiedla sięga początku XX wieku. Koncern Georg von Giesches Erben (pol. Spadkobiercy Jerzego von Giesche) w 1905 roku postanowił rozpocząć eksploatację nowych pokładów węgla pola Reserve. W tym celu 9 maja 1899 roku koncern wykupił od hrabiego Huberta von Tiele-Winclera za kwotę 30 milionów marek pole górnicze wraz z przyległymi terenami. Łącznie wykupiono blisko 2/3 obszaru lasu mysłowickiego[36]. W 1906 roku wydrążono szyb Carmer i zaczęto instalować nowe maszyny. Tego też roku, 14 kwietnia do Wydziału Powiatowego wysłano wniosek o wydanie zezwolenia na założenie osiedla. Po dwóch miesiącach wydano zezwolenie na budowę kolonii robotniczej i urzędniczej na około 600 mieszkań, a wraz z tym nakazano sfinansowanie w części budowę kościoła na terenie Janowa, postawienie szkoły, szpitala oraz założenie oświetlenia i zapewnienie ochrony przeciwpożarowej[37]. Dnia 13 maja 1907 roku powołano obszar dworski Giszowiec, który obejmował zasięgiem tereny należące do koncernu spadkobierców Gieschego. Zarządcą dóbr i naczelnikiem urzędu był nadleśniczy, zamieszkujący w budynku nadleśnictwa (obecnie przedszkole). Pierwszym budynkiem górniczej osady był urząd celny[a], w którym pobierano myto za przejazd przez teren prywatny obszaru dworskiego. W pierwszej połowie 1906 roku plan nowego osiedla był już gotowy, a pozwolenie na budowę uzyskano w czerwcu tegoż roku. Osiedle dla górników zatrudnionych w nowo powstałej kopalni Giesche (obecnie Wieczorek) wybudowano w latach 1907-1910. Budowa osiedla była przedsięwzięciem pionierskim – odbiegało ono bowiem architekturą i rozwiązaniem urbanistycznym od typowych osiedli górniczych tego okresu. Zaprojektowanie i wybudowanie osiedla zlecił ówczesny dyrektor spółki Anton Uthemann architektom: Georgowi i Emilowi Zillmannom z Charlottenburga koło Berlina[38]. Zaprojektowali oni dzielnicę mieszkaniową wzorując się na idei miasta ogrodu, której twórcą był angielski urbanista Ebenezer Howard.

W 1909 roku spółka spadkobierców Gieschego uzyskała koncesję na budowę kolei wąskotorowej do szybu Carmen. Dnia 6 stycznia 1914 roku zezwolono na prowadzenie ruchu osobowego na nowej linii. Kolejkę tą, kursującą do lat 70. XX wieku, nazwano Balkanem. Kursowała ona z Giszowca do szybu Albert (Wojciech) w Szopienicach, wzdłuż obecnej ul. Szopienickiej[39].

Przed I wojną światową na terenie osiedla prowadziły działalność liczne organizacje polityczne i kulturalne, które w tych trudnych czasach prowadziły ożywioną działalność i krzewiły polskość. W tym okresie działało na Giszowcu czterech członków Polskiej Partii Socjalistycznej. Kolportowali oni Gazetę Robotniczą. Ukazywała się też w języku polskim gazeta Górnoślązak. Innym przejawem działalności patriotycznej było utworzenie w osiedlu chóru im. Fryderyka Chopina, którym dyrygował znany działacz kulturalny na Górnym Śląsku Wiktor Bara.

Powstania śląskie[edytuj | edytuj kod]

Po klęsce Niemiec w I wojnie światowej większość mieszkańców Giszowca oczekiwała na przyłączenie Górnego Śląska do Polski. Prowadzili różnego rodzaju działalność patriotyczną. Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska prowadziła zakonspirowane zebrania na terenie osiedla. Gromadzono broń i przygotowywano granaty własnego wyrobu. Giszowiecki oddział Polskiej Organizacji Wojskowej liczył około 60 członków. Dowódcą był Jakub Wójcik. Po I powstaniu śląskim działały na terenie Giszowca organizacje patriotyczne i społeczne takie jak: Stowarzyszenie Śpiewu Lutnia, Stowarzyszenie Siła i kółko teatralne. W czasie trzech powstań śląskich w latach 1919–1921, mieszkańcy Giszowca walczyli o przyłączenie Górnego Śląska do odrodzonego państwa polskiego. Podczas I powstania, w dniu 20 sierpnia 1919 roku oddział powstańców powstrzymał atak Niemców na Mysłowice, dzięki czemu umożliwili wycofania oddziałów na teren państwa polskiego. W trakcie II powstania śląskiego Giszowiec pozostawał w rękach powstańców od 20 sierpnia 1920 roku. Podczas III powstania oddział POW z Giszowca walczył pod Górą św. Anny w pułku Rudolfa Niemczyka. Dwunastu bojowników z Giszowca poległo w walkach powstańczych o przynależność ziemi śląskiej do Polski[40].

II Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

20 marca 1921 roku w przeprowadzonym na Górnym Śląsku plebiscycie – w Giszowcu wraz z Nikiszowcem uprawnionych do głosowania było 4 288 osób, a głosowało 4 222. Za przyłączeniem do Polski opowiedziało się 3 056 osób. Na mocy konwencji zawartej w Genewie Giszowiec znalazł się w granicach II Rzeczypospolitej w maju 1922 roku[41]. W tym czasie rozwijało się życie polskie i działało wiele organizacji społecznych m.in. Towarzystwo Gimnastyczne Sokół, Towarzystwo Śpiewu Chopin i Związek Harcerstwa Polskiego. Górnicy rozczarowani pogarszającymi się warunkami życiowymi protestowali przeciwko redukcjom i obniżce płac. Organizatorem lokalnego ruchu rewolucyjnego i jednym z czołowych działaczy komunistycznych na Górnym Śląsku, został mieszkający wówczas na Giszowcu górnik kopalni Giesche (obecnie KWK Wieczorek) Józef Wieczorek. Do 1924 roku Giszowiec był samodzielnym osiedlem - wówczas Giszowiec włączono do gminy Janów. W marcu 1937 roku w kopalni Giesche wybuchł strajk, który był ostatnim poważnym wystąpieniem górnośląskich robotników przed upadkiem II Rzeczypospolitej. Obrazy z okresu strajków z tego okresu przedstawione zostały w filmie Kazimierza KutzaPerła w koronie[40].

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

4 września 1939 roku w wyniku inwazji wojsk hitlerowskich na Polskę, Giszowiec znalazł się pod okupacją niemiecką. Okupanci rozpoczęli prześladowania polskich patriotów. Likwidowano wszelkie ślady polskości. Okupanci wywieźli książki z polskich bibliotek, zrywali i niszczyli polskie napisy, symbole i godła narodowe. W czasie wojny w willi na Giszowcu mieszkał Fritz Brachtgauleiter i nadprezydent Górnego Śląska. W Giszowcu i okolicy powstawały komórki organizacji pod nazwą Przyjaciele Związku Radzieckiego. Organizacja ta w drugiej połowie 1943 roku przystąpiła do Polskiej Partii Robotniczej. Członkowie tej organizacji angażowali się w działalność patriotyczną i wyjaśniali rolę Związku Radzieckiego w wojnie z Niemcami. Organizowali działalność sabotażową. W Giszowcu w prymitywnej drukarni drukowano ulotki z napisami: Precz z Wojną przeciw Związkowi Radzieckiemu! Precz z Hitlerem! Niech żyje Stalin! W 1944 roku katowickie gestapo podczas akcji odbicia z więzienia w Mysłowicach Inspektora Katowickiego Armii Krajowej por. Wacława Stacherskiego „Nowiny” w giszowieckich lasach wymordowało cały oddział partyzancki. Na pamiątkę po wymordowanych partyzantach w kościele św. Barbary w Giszowcu wmurowano tablicę upamiętniającą te wydarzenia. 25 stycznia 1945 roku władze niemieckie opuściły Giszowiec, a w osiedlu pozostał oddział Volkssturmu. Następnego dnia oddział ten został ostrzelany przez radzieckie samoloty i wycofał się w kierunku Murcek. Po upływie ponad pięciu lat, rano 27 stycznia 1945 roku Giszowiec wraz z Katowicami został wyzwolony spod okupacji.

Lata powojenne[edytuj | edytuj kod]

Giszowiec – domki wyburzone w latach 70. XX wieku
Fragment Giszowca, bloki przy ulicy Mysłowickiej

Do 1951 roku Giszowiec wchodził w skład gminy Janów, a później do 1960 roku należał do powiatu miejskiego Szopienic. Od 1960 roku zarówno Giszowiec, jak i Szopienice zostały dzielnicami Katowic[40].

W 1964 roku wydobycie węgla rozpoczęła nowa kopalnia Staszic, którą zlokalizowano w pobliżu osiedla. Aby zapewnić mieszkania dla coraz większej liczby górników, w 1969 roku zapadła decyzja o wyburzeniu zabytkowego Giszowca i postawieniu na jego miejscu Osiedla Stanisława Staszica, złożonego z 10-piętrowych wieżowców[41]. Wyburzenia przerwano po decyzjach konserwatora zabytków z lat 1978 i 1987 o wpisaniu układu urbanistyczno-przestrzennego Giszowca do rejestru zabytków województwa katowickiego. Uchroniło to przed zniszczeniem zaledwie jedną trzecią zabytkowego osiedla. Wyburzanie unikatowych domków górniczych w latach 70. XX wieku stało się głównym tematem filmu Paciorki jednego różańca w reżyserii Kazimierza Kutza[42][34][40].

18 września 1981 roku 12-osobowa grupa młodzieży z Giszowca w wieku od 16 do 22 lat uprowadziła samolot AN-24 Polskich Linii Lotniczych LOT Berlina. Samolot wykonywał rejs wycieczkowy na trasie Katowice – Warszawa[43].

W 1999 roku kopalnia przekazała budynki zabytkowej części Giszowca miastu Katowice. Część budynków została sprzedana zamieszkującym je rodzinom. Całość ocalałej unikatowej zabudowy osiedla jest pod stałą opieką konserwatora zabytków.

Czasy obecne[edytuj | edytuj kod]

Obecnie zabytkowa część osiedla perła patronackiej zabudowy, jest turystyczną atrakcją miasta Katowic i województwa śląskiego. 19 października 2006 roku w Tyskim Muzeum Piwowarstwa odbyło się uroczyste otwarcie Szlaku Zabytków Techniki. W centrum Katowic i Silesia City Center zostały ustawione tablice informacyjne o miejscach, które tworzą szlak. Jednym z obiektów na trasie jest Giszowiec.

Zabudowa[edytuj | edytuj kod]

Plan sytuacyjny Giszowca z 1910 roku
Zabudowa w stylu chłopskich chałup górnośląskich w Giszowcu

W latach 1907-1910 na terenie zalesionym gminy Janów wybudowano unikatowe w skali europejskiej osiedle ogród przeznaczone dla pracowników kopalni Giesche. Kopalnia położona była w wiejskiej okolicy i stamtąd głównie pochodziła jej załoga, dlatego stworzono pracownikom warunki do których byli przyzwyczajeni. W związku z tym wybudowano mieszkania w stylu starych górnośląskich chałup chłopskich. Chałupy chłopskie charakteryzowały się głęboko w dół schodzącym załamanym dachem przykrywającym budynek. Wszystkie pomieszczenia mieszkalne ulokowane były tylko na parterze. Pod wspólnym dachem znajdowała się również obora. Taka forma budynku była przystosowana do miejscowych warunków klimatycznych.

Osiedle wzorowane na tradycyjnym budownictwie ludowym składało się z parterowych domków z ogrodami, przeważnie dwurodzinnych, w których znalazło zamieszkanie ok. 600 rodzin robotniczych i 38 urzędniczych. Każdy z budynków, który nie pełnił funkcji mieszkalnej, miał unikatowy w stosunku do innych kształt. Natomiast domy mieszkalne były stawiane według kilkunastu projektów. W celu zróżnicowania brył domów i uniknięcia monotonii zastosowano kilka rodzajów dachów m.in.: łamane, półszczytowe, dwu-, czterospadowe i naczółkowe[44]. Wzdłuż jednej drogi nie budowano identycznych chałup, starano się zmieniać wielkość i kształt oraz rytmy okien i drzwi. Domy urzędników były bardziej okazałe, kryte czerwoną dachówką. Najczęściej oddalone od robotniczych i na wzór angielski otoczone parkiem. Domy robotników pokryto natomiast ogniotrwałymi dachami gontowymi[45][40].

Osiedle od momentu powstania było zelektryfikowane (zarówno domy, jak i też oświetlenie ulic). Wodę początkowo czerpano z sieci powiatowej, natomiast od 1918 roku Giszowiec i Nikiszowiec zostały zaopatrywane ze źródła Prittwitz[46].

Powierzchnia mieszkań robotniczych była jak na owe warunki bardzo duża, wahała się w przedziale 38–52 m². Mieszkania te były dwu- lub trzyizbowe, pozbawione wody bieżącej, jednak wodę można było czerpać z ulicznych hydrantów zainstalowanych co 100 metrów. Do każdego domu przylegał ogródek i mały budynek gospodarczy. W ogródkach usytuowane były ubikacje z wymienialnymi pojemnikami. Dwa razy w tygodniu wywożono je na obrzeże miasta do kompostowni. Mieszkania urzędnicze były większe i komfortowo urządzone. Ich powierzchnia użytkowa wynosiła 76–104 m², składały się z 2, 3 lub 4 pokojów z kuchnią i komórką. Wyposażone były w urządzenia wodne i kanalizacyjne, a niektóre także w ubikację. Do kopalni i pobliskich miejscowości dojazd zapewniała kolejka wąskotorowa zwana Balkanem[40].

Teren osiedla stanowił prostokąt o wymiarach 800 m i 1200 m. Z rynku w czterech głównych kierunkach ruchu wychodziły ulice, z którymi krzyżowały się dwie koncentrycznie usytuowane ulice okrężne. Trzecia skrajna droga okrężna biegła po obwodzie osiedla, jej część zachodnią i północną stanowiły szosa Katowice-Murcki i droga do Mysłowic. W środku osiedla znajdował się rynek, wokół którego zgrupowano budynki: nadleśnictwo, budynek administracyjny, gospodę, kręgielnię, salę teatralną i muszlę koncertową. Nieco dalej, dla inżynierów i urzędników, urządzono korty tenisowe i pola golfowe, które dopiero w latach 70. XX wieku zostały zlikwidowane przez zasypanie ich niskiej jakości węglem. Jedną stronę rynku wypełniały sklepy, drugą niemieckie szkoły. Zbudowano łaźnię, magiel i pralnię z bieżącą, zimną i gorącą wodą. Łaźnia służyła głównie żonom i dzieciom górników[44][47][48].

Po zakończeniu I wojny światowej nastąpiła kolejna faza budowy kolonii robotniczej. Zabudowano wówczas rezerwowy pas gruntów ciągnący się w kierunku Mysłowic (obecnie są to ul. Pod Kasztanami i ul. Kosmiczna), potocznie nazwany Neubau. Zabudowę domkami zastąpiono tańszym budownictwem szeregowym. Postawiono bloki mieszkalne dla około 220 rodzin[49]. Budowa rozpoczęta w latach 1920-1924 została ukończona dopiero w latach 40. XX wieku[46].

W 1926 roku nastąpił ostatni etap zabudowy historycznej. W związku z przejęciem przez korporację Silesian-American Corporation wszystkich akcji spółki Giesche S.A., do Giszowca sprowadzono 9 rodzin z amerykańskiego stanu Montana i dla nich w południowo-zachodniej części osiedla w pobliżu wieży ciśnień dobudowano tzw. kolonię amerykańską. Kompleks składał się z 6 willi urzędniczych typu angielskiego[46].

W 1964 roku w pobliżu kolonii rozpoczęła eksploatację kopalnia Staszic. W dziejach osiedla nastąpił nowy rozdział. W celu zapewnienia mieszkań coraz większej liczbie górników podjęto decyzję o likwidacji starej zabudowy. Na miejscu zabytkowych budynków stawiano osiedle złożone z wysokich 11-kondygnacyjnych wieżowców. Wyburzenia przerwano dopiero po decyzjach konserwatora zabytków z lat 1978 i 1987. Przed zagładą zdołano uratować jedynie 1/3 osiedla, gdyż 2/3 zostały już całkowicie zniszczone.

W latach 2003-2004 w bezpośrednim sąsiedztwie osiedla zwanego potocznie Neubau, w obrębie ul. Pod Kasztanami, ul. Kosmicznej, ul. Działkowej i ul. Górniczego Stanu, Katowickie Towarzystwo Budownictwa Społecznego wybudowało nowe osiedle Kasztany. Wzniesiono łącznie 9 domów dla 200 rodzin oraz 2 lokale użytkowe i garaże. Zabudowa nowego osiedla szczególnie jej wielkość, kształt czy pokrycie dachów nawiązuje do sąsiadującej zabytkowej architektury Giszowca. Na parterze każdego z 9-ciu budynków, jedno mieszkanie dostosowane jest dla osób niepełnosprawnych poruszających się na wózkach inwalidzkich. Wewnątrz osiedla wybudowano plac zabaw dla dzieci oraz boisko i wyznaczono pas zieleni, oraz drogi przeznaczone jedynie dla ruchu pieszego i rowerowego.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru zabytków na listę wpisane są obiekty wymagające ochrony i rewitalizacji[50][51]:

  • Nr: A/1229/78 z dn. 18 VIII 1978
    • Fragment osiedla robotniczego Giszowiec (oraz 43 domy wpisane do rejestru indywidualnie) wybudowane w latach 1907-1914 według projektu architektów Zillmannów. Rozbudowane w latach 1920-1924. W stylu modernizmu będące przykładem realizacji idei miast ogrodów. Osiedle wpisane do rejestru razem z rynkiem, szkołą, budynkiem administracyjnym, nadleśnictwem (obecnie przedszkole), parkiem centralnym z gospodą, kompleksem budynków, łaźni, pralni, magla, zespołem domów noclegowych, pocztą oraz ośmioma kwartałami zabudowy mieszkaniowej. Granice ochrony obejmują układ urbanistyczny wraz z istniejącą zabudową i zielenią zorganizowaną, zawartą między ulicami: Mysłowicką, zachodnią pierzeją placu Pod Lipami (wzdłuż granic działek przy ul. Młodzieżowej), wzdłuż placu Pod Lipami, ul. Barbórki, ulicami Górniczego Stanu, Wesołowską i Przyjazną, do ul. Działkowej z obustronną zabudową i zewnętrznymi obrzeżami parku ulicą Gościnną.
Karczma Śląska
  • Nr: A/1348/87 z dn. 23 VI 1987
    • Wybudowana w latach 1907-1940 według projektu architektów Zillmannów oraz Biura Budowlanego dawnej kopalni Giesche – tzw. nowa kolonia, a także anonima zatrudnionego przez SACO – tzw. kolonia amerykańska. Zabudowa prezentuje styl modernistyczny z elementami romantycznymi i klasycyzującymi oraz neobarokowymi i secesyjnymi. Chroniony jest fragment osiedla robotniczego Giszowiec, jego układ urbanistyczny wraz z istniejącą zabudową i zielenią usytuowana w południowo-zachodniej części zespołu tzw. kolonii amerykańskiej – przy ul. Górniczego Stanu.
  • Nr: A/1290/82 z dn.20 V 1982
    • Modernistyczny budynek mieszkalno-handlowy z pierwszej ćwierci XX wieku przy placu Pod Lipami 7-10.
  • Nr: A/1628/96 z dn. 29 III 1996
  • Nr: A/14172/90 z dn. 29 X 1990

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Rok Liczba ludności
1909[b] 3314
1910[52] 4358
1935[53] 5000
1936[54] 5463
1997[55] 19 800
2002 18 800
2003[56] 18 600
2007[1] 18 475

Tereny rekreacyjne Giszowca[edytuj | edytuj kod]

Ośrodek Rekreacyjno-Wypoczynkowy „Barbara-Janina”[edytuj | edytuj kod]

Staw Barbara w Giszowcu

Historia ośrodka leśnego Barbara-Janina w Giszowcu zaczyna się w roku 1977, kiedy to KWK Staszic rozpoczęła budowę ośrodka rekreacyjnego. Nazwa Barbara-Janina pochodzi od nazwy znajdujących się w pobliżu dwóch stawów, wokół których ośrodek został zlokalizowany. Stworzono w tym miejscu bazę wypoczynkową dla pracowników KWK Staszic i mieszkańców osiedla Giszowiec. Lokalizacja Ośrodka na terenie lasów w pobliżu stawów stwarzała idealne warunki do uprawiania sportów. Sprzyjała także wędkarstwu, spacerom pieszym i rowerowym na terenie parku leśnego. Cały ośrodek liczący około 50 ha został podzielony na kilka części: kąpielisko, teren spacerowo-wypoczynkowy i tereny sportowe. W lesie wytyczono ścieżkę zdrowia. W 1971 roku grupa wędkarzy zorganizowała tu sekcję wędkarską.

W 1977 roku sekcja przejęła i zagospodarowała Staw Górnik i rozpoczęła budowę Rybaczówki nad stawem Janina. Kilkakrotnie zarybiono stawy Górnik i Janina. W 1981 roku z koła miejskiego utworzono samodzielne koło Polskiego Związku Wędkarskiego. Obecnie w dawnej Rybaczówce która była siedzibą wędkarzy mieści się bar piwny. W letnie weekendy właściciele Rybaczówki organizują tu wiele imprez kulturalnych, które wypełniają wolny czas mieszkańcom Giszowca i okolic.

Giszowiec – Rybaczówka

Przez ośrodek przebiegają liczne ścieżki rowerowe i szlaki turystyczne. Ścieżki rowerowe zimą wykorzystywane są do uprawiania narciarstwa biegowego[57].

Ośrodek Bolina[edytuj | edytuj kod]

Od 30 czerwca 2007 roku mieszkańcy Giszowca mogą również wypoczywać w wyremontowanym ośrodku wypoczynkowym Bolina znajdującym się w pobliskim Janowie. Dla miłośników czynnego wypoczynku przygotowano tam boisko do gry w koszykówkę, siatkówkę i dwa stoły do ping-ponga. Można tam też zagrać w szachy lub przygotować przysmaki z grilla.

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Szlak architektury icon.svg Szlak Zabytków Techniki

  • Trasa: Częstochowa – Giszowiec – Żywiec

szlak turystyczny zielony Szlak Dwudziestopięciolecia PTTK

szlak turystyczny czarny Szlak Dolinki Murckowskiej

szlak turystyczny czerwony Szlak im. Mariana Kantora-Mirskiego

szlak turystyczny niebieski Szlak Hołdunowski

  • Trasa: Giszowiec – Ławki – Jeleń

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Komunikację Giszowca z innymi dzielnicami Katowic oraz z sąsiednimi miastami – Mysłowicami i Tychami zapewniają autobusy ZTM. Główne ciągi komunikacyjne w osi północ – południe to ulica Pszczyńska, stanowiąca w Giszowcu fragment droga krajowa nr 86 dla linii autobusowych 1, 4, 14 i 400 łączących dzielnicę z centrum Katowic i Tychami, ulica Szopienicka dla linii 12, 30, 72, 108, 292, 674 oraz od początku 2012 roku linia 695, łącząca dzielnicę z Janowem, Nikiszowcem i Szopienicami. Natomiast w osi wschód – zachód są to ul. Kolista i ul. Mysłowicka dla linii 223 w kierunku Mysłowic oraz biegnąca przez las w kierunku Ochojca, Piotrowic, Ligoty i pętli tramwajowej w Brynowie ulica 73 Pułku Piechoty, z racji charakterystycznych trzech wzniesień na jej trasie zwana popularnie Trzy Garby, którą kursuje linia 292[58]. Ponadto działają także prywatne BUSy.

 Osobny artykuł: Balkan (kolej wąskotorowa).

Komunikacja publiczna na terenie Giszowca funkcjonuje od dnia 6 stycznia 1914 roku, kiedy to 6 stycznia 1914 r. Dyrekcja Okręgowa Kolei wydała zezwolenie na uruchomienie ruchu osobowego na zarządzanej przez koncern Georg von Giesches Erben linii kolei wąskotorowej, łączącej Giszowiec docelowo do do szybu Albert (Wojciech) w Szopienicach. Kolejkę tę nazywano potocznie Balkanem. Przejazd nią był bezpłatny. Ostatni kurs kolejki nastąpił 31 grudnia 1977 roku. Komunikacja miejska autobusowa natomiast funkcjonuje od lat międzywojennych[39].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Kopalnia „Staszic” i droga krajowa nr 86

Osiedle ściśle związane z górnictwem zostało wybudowane dla pracowników kopalni Wieczorek. Pierwsze wzmianki o wydobywaniu węgla na terenie dzisiejszego Giszowca pochodzą z 1788 roku, kiedy to ordynat mysłowicki Feliks Mieroszewski, założył pierwszą w tym rejonie kopalnię Bergthal. Węgiel wydobywano w niej z przerwami od 20 grudnia 1788 do 1823 roku. W tymże roku wydobywano w niej około 140 ton węgla[59]. W 1896 włączono ją do pola Reserve, które to stanowiło rezerwowy obszar górniczy dla kopalni Giesche. Dopiero w roku 1955 nastąpiło zwiększenie zapotrzebowania na węgiel i wtedy to zwrócono uwagę na zapasy w polu Reserve i postanowiono wybudować odrębną kopalnię. W 1964 roku eksploatację rozpoczęła nowa kopalnia Staszic, która jest największym zakładem produkcyjnym w dzielnicy[60]. Kopalnia jest jedną z najnowocześniejszym w polskim przemyśle węglowym. 27 stycznia 2007 roku Janusz Styrylski – kierownik ruchu Zakładu Górniczego, dyrektor kopalni Staszic odebrał Złoty Laur Umiejętności i Kompetencji w kategorii polskie przedsiębiorstwo. Kopalnia otrzymała Złoty Laur za: działanie na rzecz ochrony środowiska, bardzo dobre wyniki finansowe, ciągłą modernizację, wprowadzanie nowoczesnych rozwiązań technicznych dla zwiększenia bezpieczeństwa pracy oraz zwiększenia wydobycia węgla kamiennego[61].

W celu obniżenia kosztów administracji i eksploatacji, od 1 stycznia 2010 roku kopalnia została połączona w jeden zakład z kopalnią Murcki[62].

Handel i usługi[edytuj | edytuj kod]

Rozwinięty handel i usługi. W dzielnicy działają stacje benzynowe, serwisy, warsztaty, hurtownie, sklepy, targowisko, punkty usługowe, klinika weterynaryjna, istnieją oddziały banków i towarzystw ubezpieczeniowych i dealer Volvo.

Pomniki i tablice pamiątkowe[edytuj | edytuj kod]

  • Pomnik ku czci poległych w Powstaniach Śląskich i zamordowanych w obozach hitlerowskich w okresie II wojny światowej.
  • Tablica upamiętniająca Marię Trzcińską-Fajfrowską założycielkę Domu Specjalnej Troski w Giszowcu.
  • Tablica upamiętniająca żołnierzy Armii Krajowej Okręgu Śląskiego pomordowanych w więzieniach i obozach oraz poległych w Lasach Giszowieckich w kwietniu 1944 roku.
  • Popiersie Anthona Uthemanna budowniczego Giszowca.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Szkoła Podstawowa nr 51 w Giszowcu
Gallus

Pierwsza szkoła w Giszowcu powstała w 1908 roku i składała się z trzech budynków. W pierwszym budynku rozpoczęto naukę już w 1908. Pozostałe oddano do użytku w 1913 roku. Do 1922 roku zajęcia odbywały się jedynie w języku niemieckim. Młodzież wychowywano w duchu pruskim. Po III powstaniu śląskim i plebiscycie w budynkach tych znalazła się szkoła polska – patronem szkoły został Stanisław Kostka. W 1959 roku zmieniono patrona na Marię Konopnicką. W 1993 roku szkoła została zlikwidowana. Potocznie nazywana była Starą Szkołą. Obecnie budynek jest wyremontowany i jest obiektem zabytkowym.

W Giszowcu powstał też pierwszy w Polsce Dzienny Dom Opieki dla Dzieci Specjalnej Troski, wybudowany przez kopalnię „Staszic” w latach 1984-1986. Ośrodek powstał z inicjatywy Marii Trzcińskiej-Fajfrowskiej. Na cześć zmarłej tragicznie twórczyni nosi obecnie nazwę Ośrodek Rehabilitacyjno-Edukacyjno-Wychowawczy im. dr Marii Trzcińskiej-Fajfrowskiej. Zapewnia opiekę dzieciom i młodzieży w zakresie edukacyjnym, medycznym, rehabilitacyjnym i terapeutycznym[63].

Szkoły[edytuj | edytuj kod]

  • Szkoła Podstawowa nr 51 z Oddziałami integracyjnymi im. Fryderyka Chopina – ul. Przyjazna 7a
  • Gimnazjum nr 15 – ul. Karliczka 15
  • Gimnazjum nr 16 z oddziałami integracyjnymi – ul. Wojciecha 9
  • Szkoła Podstawowa dla Dziewcząt PŁOMIEŃ – ul. Karliczka 15
  • Wyższa Szkoła Zarządzania Marketingowego i Języków Obcych w Katowicach, Hala szkoleniowo-widowiskowo-sportowa ul. Pszczyńska 10

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Giszowiec w literaturze[edytuj | edytuj kod]

Giszowiec i Nikiszowiec zostały opisane w książce Czarny ogród przez laureatkę pierwszej edycji Nagrody Mediów Publicznych Cogito w dziedzinie literatury pięknej – Małgorzatę Szejnert. Opowieść była także nominowana do Nagrody Literackiej NIKE 2008 oraz do Nagrody Literackiej Gdynia 2008. Jest to dokładnie udokumentowana, reporterska historia o losach wybranych rodów z tych miejscowości[64]. Zawiera przykłady autentycznych dokumentów, fotografie i wiele niepublikowanych dotąd informacji na temat życia postaci zasłużonych dla osiedla m.in.: Józefa Wieczorka, Alfreda Gansińca, Ewalda Gawlika, Kazimierza Kutza, Erwina Sówki, Marii Trzcińskiej-Fajfrowskiej i Rozalii Kajzer-Piesiur.

Giszowiec w filmie[edytuj | edytuj kod]

W filmie Kazimierza Kutza Paciorki jednego różańca znalazły się autentyczne, dokumentalne zdjęcia z burzenia starego osiedla górniczego na Giszowcu. Nawiązuje do tego zdarzenia także fabuła filmu, zwłaszcza wątek sporu zasłużonego powstańca i górnika Habryki z dyrektorem kopalni, Klimczukiem. Habryka nie zgadza się na opuszczenie domu, w którym mieszka, i zamieszkanie w bloku. Film przyczynił się do zatrzymania akcji wyburzania, ocalała część miasta ogrodu. Filmowy dom Habryki przetrwał do dziś, jego obecny adres – ul. Przyjazna 28/1[65][34].

Sport[edytuj | edytuj kod]

Najstarszym klubem sportowym w Giszowcu było nieistniejące już Towarzystwo Pływackie Giszowiec-Nikiszowiec 23 założone z inicjatywy Jana Skupiny. Nieistniejący już dziś staw Małgorzata był bazą tego klubu pływackiego. Największą popularność uzyskało Towarzystwo Pływackie Giszowiec-Nikiszowiec, dzięki zawodniczce Rozalii Kajzer-Piesiur. Była ona pierwszą olimpijką z Giszowca i uczestniczką igrzysk w Amsterdamie w 1928 roku. W kwietniu 1945 roku TPGN zostało przejęte przez RKS Siła Giszowiec. W 1946 roku pierwszym powojennym mistrzem Polski w hokeju została Cracovia a trzecie miejsce zajęła Siła Giszowiec. Alfred Gansiniec, zawodnik Siły Giszowiec, wziął udział w Zimowych Igrzyskach Olimpijskich w St. Moritz i w Zimowych Igrzyskach Olimpijskich 1952 roku w Oslo.

Na Giszowcu działa Zapaśniczy Klub Sportowy Tytan 92. Największym sukcesem w historii Tytana było drużynowe mistrzostwo Polski kadetów, wywalczone w 1997 roku w Kostrzynie.

Na szczególną uwagę zasługują także osiągnięcia młodego lekkoatlety z Giszowca. Jarosław Pałczyk pobił rekord trasy i zwyciężył w XII edycji Biegu im. Wojciecha Korfantego. Zdobył również brązowy medal w mistrzostwach Polski juniorów w przełajach i drugie miejsce w biegach halowych.

Działający na terenie osiedla Klub Sportowo-Rekreacyjny Amicus-Giszowiec prowadzi dwie sekcje: skata, a od roku 2012 pétanque.

Obiekty sportowe na terenie osiedla[edytuj | edytuj kod]

Skatepark przy ulicy Mysłowickiej

Wspólnoty religijne[edytuj | edytuj kod]

Początkowo mieszkańcy osiedla należeli do parafii w Mysłowicach, następnie do parafii św. Anny w Janowie. W 1947 roku powstała pierwsza w Giszowcu parafia pw. św. Stanisława Kostki. Poświęcenie pierwszego kościoła odbyło się w drugie święto Zielonych Świąt 17 maja 1948 roku. Ze względu na rozbudowę osiedla i ciągle wzrastającą liczbę mieszkańców kościół stał się za mały. Postanowiono wybudować nową świątynię. 20 czerwca 1983 oku papież Jan Paweł II podczas pobytu w Katowicach poświęcił kamień węgielny pod budowę nowego kościoła pw. św. Barbary. Budowniczym kościoła został ks. Izydor Harazin, natomiast za projekt kościoła odpowiadał Zygmunt Fagas. Nowa parafię erygowano 19 sierpnia 1984 roku[40].

Polityka i administracja[edytuj | edytuj kod]

Rada Miejska Katowic 29 września 1997 roku uchwaliła nowy podział na jednostki pomocnicze samorządu na terenie miasta, uznając Giszowiec za 17 jednostkę pomocniczą, w zespole dzielnic wschodnich, wytyczając równocześnie jej dokładne granice[3]. W związku z późniejszymi zmianami ustawy o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2001r. Nr 142, poz. 1591 z późn. zm. ) aby jednostka pomocnicza mogła otrzymać Statut, należy złożyć wniosek poparty przez co najmniej 10% mieszkańców danej jednostki pomocniczej, posiadających czynne prawo wyborcze[66]. Ponieważ mieszkańcy Giszowca nie wystąpili z taką inicjatywą, Rada Jednostki Pomocniczej dla tej dzielnicy nie została powołana. W związku z tym radni zobowiązani są pełnić dyżury w wyznaczonych miejscach. W Giszowcu mieszkańcy mogą konsultować się z radnymi podczas ich dyżurów w Giszowieckim Centrum Kultury i Miejskim Domu Kultury, w wyznaczone wtorki i czwartki miesiąca. Zasady tworzenia, łączenia, podziału oraz znoszenia jednostek pomocniczych określa Statut Miasta Katowice.

W wyborach do rady miasta Giszowiec należy do okręgu nr 2, wraz z dzielnicami Dąbrówka Mała, Szopienice-Burowiec i Janów-Nikiszowiec[67]. W latach 2006–2010 okręg ten miał 5 przedstawicieli w Radzie Miasta[68]; w granicach dzielnicy znajdują się obwody nr 104, 105, 106, 107[69].

Jedyną samorządową i spółdzielczą władzą w dzielnicy jest pochodząca z demokratycznego wyboru Rada Osiedla organ Katowickiej Spółdzielni Mieszkaniowej[70]. Ma ona jednak tylko kompetencje spółdzielcze, nie gminne czy powiatowe i obejmuje swym zasięgiem tylko część dzielnicy. Budynki Katowickiej Spółdzielni Mieszkaniowej stoją przy ulicach – Gościnnej, Miłej, Karliczka, Wojciecha i Mysłowickiej, a zamieszkuje je około 10 tys. mieszkańców[70]. Pozostała część budynków na Giszowcu należy do innych właścicieli.

Obszar Giszowca pod koniec XIX wieku należał administracyjnie do obszaru dworskiego Mysłowice-Zamek. Towarzystwo Spadkobiercy Jerzego von Giesche w akcie zakupu pola górniczego Reserve wraz z okolicznymi terenami, na którym wybudowano osiedle Giszowiec zastrzegło możliwość wydzielenia tych terenów pod wyznaczenie samodzielnego obszaru dworskiego. Tak też od 1905 roku wprowadzono działania nad wyznaczeniem nowego obszaru dworskiego, którego tereny były w całości pod jurysdykcją Towarzystwa[36].

Giszowiec do 1924 roku był osobną gminą z własną administracją. Wówczas to włączono ją do gminy Janów. W 1947 roku Giszowiec włączono do powiatu miejskiego Szopienice, a od 1960 roku do Katowic[40].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Urząd celny znajdował się przy skrzyżowaniu ówczesnej szosy katowickiej i mysłowickiej. Miejsce, w którym stał budynek znajduje się obok przystanku autobusowego w kierunku Katowic przy ul. Pszczyńskiej naprzeciw ul. Mysłowickiej 4. Obecnie budynek już nie istnieje.
  2. W grudniu 1909 roku mieszkało w Giszowcu 3314 osób, a jesienią 1910 roku około 4 tys. – strona 9 – Kopalnia "Staszic" 1964-1984 – Jerzy Jaros, Henryk Sekuła.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Studium... 2012 ↓, s. 3.
  2. Stanisław Berezowski: Turystyczno-krajoznawczy przewodnik po województwie śląskim. Katowice: Nasza Księgarnia, 1937, s. 203.
  3. a b c Uchwała NR XLVI/449/97 Rady Miejskiej Katowic z dnia 29 września 1997 r.. [dostęp 2014-04-04].
  4. Osiedle Giszowiec (pol.). www.zabytkitechniki.pl. [dostęp 2020-05-17].
  5. a b Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 43.
  6. a b c Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 12-14.
  7. a b Geoportal krajowy (pol.). geoportal.gov.pl. [dostęp 2020-05-19].
  8. Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 9.
  9. Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 44-49.
  10. Fajer 2008 ↓, s. 119-130.
  11. a b Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 54-61.
  12. Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 64-65.
  13. a b Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 14-15.
  14. Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 65-69.
  15. Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 61-63.
  16. Raport o stanie jednolitych części wód podziemnych w dorzeczach – stan na rok 2016, Państwowy Instytut Geologiczny - Państwowy Instytut Badawczy, 2017, s. 96 (pol.).
  17. Centralna Baza Danych Geologicznych. Geoportal (pol.). Państwowy Instytut Geologiczny. [dostęp 2020-05-20].
  18. Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 14.
  19. Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 51-54.
  20. Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 19.
  21. Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 25.
  22. Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 70-72.
  23. Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 78.
  24. Centralny rejestr form ochrony przyrody (pol.). crfop.gdos.gov.pl. [dostęp 2020-05-19].
  25. Ponadstuletni buk Anton umiera. Drzewo nie zostanie jednak ścięte (pol.). katowice.wyborcza.pl, 2015-05-20. [dostęp 2020-05-20].
  26. Buk Anton umiera (pol.). swietodrzewa.pl. [dostęp 2020-05-20].
  27. Park Giszowiecki (pol.). www.katowice.eu. [dostęp 2020-05-20].
  28. Studium... 2012 ↓, s. I.11.
  29. Polski Związek Działkowców – Okręgowy Zarząd Śląski: Rejon Katowice (pol.). www.slaski-ozpzd.pl. [dostęp 2020-05-22].
  30. Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 14.
  31. Szejnert 2007 ↓, s. 94.
  32. Dz. U. Śl. z 1922 r. Nr 13, poz. 43.
  33. Szejnert 2007 ↓, s. 499.
  34. a b c d Lewandowski 1998 ↓, s. 50-52.
  35. Szejnert 2007 ↓, s. 409-411.
  36. a b Matuszek 2008 ↓, s. 24.
  37. Matuszek 2008 ↓, s. 25.
  38. Uthemann w giszowieckim domu kultury (pol.). katowice.wyborcza.pl, 2006-06-20. [dostęp 2020-05-16].
  39. a b Matuszek 2008 ↓, s. 26-27.
  40. a b c d e f g h Szaraniec 1996 ↓, s. 102-106.
  41. a b Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 18.
  42. Henryka Wach-Malicka: O człowieku, który nie chciał mieszkać w szufladzie (pol.). slaskie.naszemiasto.pl, 2006-02-27. [dostęp 2020-05-16].
  43. rhein-zeitung.de: Flugzeugentführungen nach Deutschland (niem.). [dostęp 2020-05-16].
  44. a b Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 13.
  45. Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 37.
  46. a b c Matuszek 2008 ↓, s. 28-30.
  47. Matuszek 2008 ↓, s. 26.
  48. Muzeum Historii Katowic – Kronika Katowic tom X, s. 166 ​ISBN 83-87727-27-X​.
  49. Jaros i Sekuła 1984 ↓, s. 19.
  50. Lokalny Program rewitalizacji miasta Katowice na lata 2007-2013 [dostęp 2010-07-30] [zarchiwizowane z adresu 2016-07-22].
  51. Śląski Wojewódzki Konserwator Zabytków w Katowicach: Rejestr zabytków w Katowicach. www.wkz.katowice.pl. [dostęp 2011-01-06].
  52. Uli Schubert (red.): Gemeindeverzeichnis Deutschland 1900 (niem.). www.ulischubert.de. [dostęp 2020-05-16].
  53. Ludwik Łakomy, Ilustrowana monografja Województwa Śląskiego, Katowice: Drukarnia Wydawnicza E. Piecha, 1936, s. 86.
  54. Joanna Tofilska: Katowice Nikiszowiec: miejsce, ludzie, historia. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2007, s. 51. ISBN 978-83-87727-68-0.
  55. Krótka prezentacja dzielnic miasta. Urząd Miasta Katowice. [zarchiwizowane z tego adresu].
  56. Krótka prezentacja dzielnic miasta. Urząd Miasta Katowice. [zarchiwizowane z tego adresu].
  57. Giszowiec i biegówki – relacja i zdjęcia. [zarchiwizowane z tego adresu].
  58. Adam Rygiel-Berezowski: Nad jaką rzeką leżą Katowice (pol.). www.portal.katowice.pl, 2004-01. [dostęp 2020-05-16].
  59. Jaros 1984 ↓, s. 28.
  60. Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 89.
  61. Złoty Laur „Staszica” (pol.). Gospodarka Śląska. [dostęp 2009-01-07].
  62. Ślub Murcek ze Staszicem (pol.). energetykon.pl. [dostęp 2020-05-16].
  63. Ośrodek Rehabilitacyjno-Edukacyjno-Wychowawczy im. Dr Marii Trzcińskiej-Fajfrowskiej w Katowicach-Giszowcu (pol.). www.orew.katowice.pl. [dostęp 2020-05-16].
  64. Bartosz Marzec: Cogito za reportaż o Śląsku (pol.). www.rp.pl, 2008-09-23. [dostęp 2020-05-16].
  65. Smolorz 2012 ↓, s. 134-136.
  66. Rada Miasta Katowic: Uchwała Nr XXVII/512/04 Rady Miasta Katowice z dnia 12 lipca 2004 (pol.). [dostęp 2010-07-18].
  67. Rada Miejska Katowic: Uchwała nr LII/698/02 Rady Miejskiej Katowic z dnia 10 lipca 2002 r. (pol.). [dostęp 2010-07-18].
  68. Biuletyn Informacji Publicznej. Urząd Miasta Katowice. Radni V kadencji [dostęp 2010-07-18] [zarchiwizowane z adresu 2010-08-10].
  69. Rada Miasta Katowice: Okręg wyborczy nr 2 (pol.). [dostęp 2010-07-18].
  70. a b ZBIGNIEW P. SZANDAR: Tekst archiwalny ze „Wspólnych Spraw” 2001 (pol.). „Wspólne Sprawy”, 2001. [dostęp 2010-07-05].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Damian Absalon, Stanisław Czaja, Andrzej T. Jankowski, Środowisko geograficzne, [w:] Antoni Barciak, Ewa Chojecka, Sylwester Fertacz (red.), Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo, t. 1, Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2012, s. 43-78, ISBN 978-83-8772-724-6.
  2. Maria Fajer, Gleby na obszarze Górnośląskiego Związku Metropolitalnego, [w:] Renata Dulias, Adam Hibszer (red.), Górnośląski Związek Metropolitalny. Zarys geograficzny, Sosnowiec: Polskie Towarzystwo Geograficzne Oddział Katowicki, 2008, s. 119-130, ISBN 978-83-61695-00-4.
  3. Leszek Jabłoński, Maria Kaźmierczak, Giszowiec, Nikiszowiec, Katowice. Na trasie Balkan Ekspresu, Katowice: CRUX, 2004, ISBN 83-918152-1-8.
  4. Jerzy Jaros, Słownik historyczny kopalń węgla na ziemiach polskich, Katowice: Śląski Instytut Naukowy, 1984, ISBN 83-00-00648-6.
  5. Jerzy Jaros, Henryk Sekuła, Kopalnia „Staszic” 1964-1984, Katowice: Śląski Instytut Naukowy, 1984, ISBN 83-7008-056-1.
  6. Jan F. Lewandowski, Giszowiecka elegia, „Śląsk”, 9/35, Katowice: Górnośląskie Towarzystwo Literackie, 1998, s. 50-52, ISSN 1425-3917.
  7. Piotr Matuszek, „Katowickie” osiedle potomków Gieshego, Piotr Matuszek, Joanna Tofilska, Andrzej Złoty (red.), „Nikiszowiec, Giszowiec i inne osiedla Katowic”, Archiwum Państwowe Katowic, Miejski Dom Kultury w Giszowcu, Bractwo Gospodarcze Związku Górnośląskiego, FW Koral, 2008, s. 15-34, ISBN 978-83-7593-005-4 (pol.).
  8. Kurt Seidl, Mieszkania robotnicze w górnośląskim przemyśle górniczym, Mirosław Langer, Krajowa Agencja Wydawnicza na zlecenie KWK „Staszic”, 1995, ISBN 83-03-03672-6.
  9. Michał Smolorz, Śląsk wymyślony, Katowice: Antena Górnośląska, 2012, ISBN 978-83-934736-0-1.
  10. Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Katowice – II edycja. Część 1. Uwarunkowania zagospodarowania przestrzennego, Załącznik nr 1 do uchwały nr XXI/483/12 Rady Miasta Katowice z dnia 25 kwietnia 2012 r. w sprawie uchwalenia „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Katowice” – II edycja, Miasto Katowice, 2012 [zarchiwizowane z adresu 2016-03-07] (pol.).
  11. Lech Szaraniec, Osady i osiedla Katowic, Katowice: Oficyna „Artur”, 1996, ISBN 83-905115-0-9.
  12. Małgorzata Szejnert, Czarny ogród, wyd. pierwsze, Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 2007, s. 547, ISBN 978-83-240-0896-4.
  13. Barbara Tokarska-Guzik, Adam Rostański, Roman Kupka, Katowice. Przyroda miasta, Katowice: Wydawnictwo KUBAJAK, 2002, ISBN 83-87971-49-9.
  14. Agnieszka Zając-Jendryczka, Społeczność Giszowca – dzielnicy Katowic, Katowice: Wydawnictwo Naukowe ŚLĄSK, 2007, ISBN 978-83-7164-533-4.