Dwór Tiele-Wincklerów w Katowicach

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Dwór Tiele-Wincklerów
w Katowicach
(nieistniejący)
Ilustracja
Siedziba dóbr rycerskich Katowice – dwór Tiele-Wincklerów
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Miejscowość Katowice
Typ budynku pałac
Ukończenie budowy 1841
Zniszczono 1976
Właściciel Tiele-Wincklerowie
Plan Kuźnicy Boguckiej z 1823 z zaznaczonym obszarem dworskim, na którym w połowie XIX wieku wybudowano dwór

Dwór Tiele-Wincklerów w Katowicach (niem. Schloss Kattowitz) – nieistniejąca już posiadłość hrabiów Tiele-Wincklerów w Katowicach[1], siedziba Katowickich Dóbr Rycerskich (niem. Rittersgut Kattowitz) oraz Państwa Mysłowickiego (niem. Myslowitz Herrschaft), z uwagi na wyburzenie dworu mysłowickiego w II poł. XIX w. „Zamek” wzniesiony na obszarze dworskim był w istocie pałacem[2]; mieścił się przy dzisiejszej alei Wojciecha Korfantego, w rejonie od północy przylegającym[3] do obecnego Hotelu Katowice.

Dwór został wzniesiony w 1841 r. jako siedziba Franza von Wincklera, pruskiego przemysłowca i właściciela ziemskiego, posiadającego rozległe dobra na Górnym Śląsku. W 1839 r., kiedy Winckler zakupił dobra rycerskie Bogucice-Katowice, postanowił przenieść główną siedzibę swych majątków z Miechowic do bardziej „perspektywicznych” Katowic.[4]

Budowlę wzniesiono przy wybudowanej ledwie 10 lat wcześniej bitej drodze, wiodącej do Siemianowic[4], tuż na północ od istniejących już wcześniej zabudowań folwarcznych, zajmujących teren od dzisiejszej ul. Piastowskiej po hotel „Katowice” (w ten sposób dwór wraz z parkiem zajmował obszar od hotelu „Katowice” po obecne Rondo).

Budynek miał formę dużej, klasycystycznej, piętrowej willi z wydatnym poddaszem. Nazywany był imieniem drugiej żony Franza Wincklera, Marii („Dwór Marii”).[4] Od dworu, powszechnie zwanego „zamkiem”[5], dzisiejsza aleja Wojciecha Korfantego nosiła w latach 1899–1924[6] nazwę Schloßstrasse[7] (niem. Zamkowa), zaś w latach 1924–1939 i w 1945 nazwę ulica Zamkowa.

Wincklerowie zamieszkiwali we dworze do czasu przebudowy w latach 50. XIX w. ich neogotyckiego pałacu w Miechowicach. Później w budynku mieszkał dyrektor Zarządu Dóbr Tiele-Wincklerów, Friedrich Grundmann, który w 1872 r., po przejściu na emeryturę, przeniósł się do własnej willi przy dzisiejszej ul. Warszawskiej 20. W 1892 r. Tiele-Wincklerowie przenieśli się do pałacu w Mosznej, lecz w katowickim „zamku” pozostały jeszcze przez kilkanaście lat biura ich majątków. W 1908 r. pomieszczenia te przebudowano na luksusowe mieszkania. W latach 1922-1937 w jednym z nich mieszkał dyrektor Górnośląskiego Związku Przemysłowców Górniczo-Hutniczych w Katowicach, w latach 1922-1929 poseł z listy Deutsche Partei do Sejmu Śląskiego, Maximilian Sabas.[4] Drugie mieszkanie zajmował inż. Antoni Krahelski, u którego wielokrotnie w latach 30. gościł Stanisław Ignacy Witkiewicz.

Po II wojnie światowej przez dłuższy czas w budynku mieściła się Wojskowa Komenda Uzupełnień.[4] Pierwotnie ówczesne władze planowały zlokalizować w nim Muzeum Powstań Śląskich[8][9][10]. Ostatecznie jednak obiekt zburzono w ciągu jednej nocy w 1976 r. decyzją ówczesnego I sekretarza Komitetu Wojewódzkiego PZPR Zdzisława Grudnia, jako „pozostałość pruskiej zabudowy”.[4]

Park z drzewostanem przy pomniku Powstańców Śląskich jest pozostałością po dworskim ogrodzie. W parku (obecnie park Powstańców Śląskich) przed wojną znajdowały się klasycystyczna Świątynia Dumania oraz pomnik ku czci Franza von Wincklera, wzniesiony w 1853 r. według projektu Theodora Kalidego, zniszczone po II wojnie światowej.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Sztuka Górnego Śląska od średniowiecza do końca XX wieku, Ewa Chojecka, Katowice: Muzeum Śląskie, 2004, s. 186, ISBN 83-87455-77-6, OCLC 831134485.
  2. W języku niemieckim wyraz Schloss (właśc. Palast), z reguły błędnie tłumaczony jako „zamek”, oznacza przeważnie „pałac”. W szczególności dotyczy to rezydencji magnackich na Śląsku, które nazywano Schloss, mimo ich pałacowego charakteru. Zamek o charakterze obronnym to po niemiecku Burg.
  3. Zdjęcie „zamku” z końca lat 1960.
  4. a b c d e f Lipońska-Sajdak Jadwiga, Szota Zofia: Gruss aus Kattowitz. Pozdrowienia z Katowic. Katowice 2004, ISBN 83-87727-07-5, s. 58
  5. Michał Bulsa, Barbara Szmatloch, Sekrety Katowic, Katowice 2018, s. 7-10. ISBN 978-83-7729-386-7
  6. J. Lipońska-Sajdak, Katowice wczoraj. Kattowiz gestern, Gliwice 1995, s. 5.
  7. Alle Straßen bzw. Straßennamen von Kattowitz Deutsch – Polnisch (niem.). www.grytzka-genealogie.de. [dostęp 2011-07-04].
  8. Miasto, którego już nie ma (pol.) www.katowice.gazeta.pl [dostęp 2011-07-04].
  9. Andrzej Plewako: Działalność Kuźnicy Boguckiej w Katowicach. Katowice: Katowickie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, 1985, s. 8.
  10. Katowice – Informator, S. Adamczyk (red.), wyd. Urząd Miasta w Katowicach, Katowice 1993, s. 14.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]