Ocean

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy obszaru słonej wody. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.

Ocean (łac. Oceanus, stgr. Ὠκεανός Okeanos – u starożytnych Greków i Rzymian mityczna rzeka oblewająca cały świat, także nazwa jej boga) [1] – wielka część hydrosfery ziemskiej, stanowiąca rozległy obszar słonej wody. Wody słone pokrywają w sumie blisko 3/4 (70,8%) Ziemi. Powierzchnia oceanów wynosi ok. 361 mln km², a ich łączna objętość ok. 1,3•1018 m³.

Klasyfikacja oceanów[edytuj | edytuj kod]

W zależności od klasyfikacji, wyróżnia się od 1 do 5 ziemskich oceanów

W zależności od klasyfikacji, wyróżnia się jeden, trzy, cztery lub pięć oceanów[2][3][4][5]:

Klasyfikacja oceanów
Jeden ocean Trzy oceany Cztery oceany Pięć oceanów

Układy oceaniczne[edytuj | edytuj kod]

W skład oceanów (układów oceanicznych) wchodzą także mniejsze obszary wodne, jak: morza, zatoki, kanały, zalewy i cieśniny, które od pełnych wód oceanicznych mogą być oddzielone półwyspami, wyspami bądź archipelagami. Wszystkie te zasoby wodne Ziemi określa się łącznie mianem wszechoceanu.

Information icon.svg Zobacz więcej w artykule Morze, w sekcji Podział według układów oceanicznych.
 Osobny artykuł: Granice oceanów.

Ukształtowanie dna oceanicznego[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Dno oceaniczne.
Formy ukształtowania dna oceanicznego

Do głównych form ukształtowania dna oceanicznego zalicza się:

Obszar szelfu i stoku kontynentalnego są zbudowane ze skorupy kontynentalnej i przez geologów zaliczane do kontynentów. Obszary basenów oceanicznych, rowów oceanicznych i grzbietów śródoceanicznych mają skorupę typu oceanicznego i tworzą właściwy wszechocean. Formą pośrednią są tzw. mikrokontynenty – obszary położone na dnie oceanu, całkowicie lub prawie całkowicie przykryte wodą, a zbudowane ze skorupy kontynentalnej lub mieszanej.

Powstanie oceanów[edytuj | edytuj kod]

Od czasu odkrycia w latach 50. XX w. zjawiska spreadingu, czyli powstawania zupełnie nowej skorupy ziemskiej w strefach grzbietów śródoceanicznych, oraz w wyniku badań wieku osadów oceanicznych i samej skorupy, rozwinęło się kilka teorii geotektonicznych, spośród których powszechnie dziś akceptowana jest teoria tektoniki płyt.

Według tektoniki płyt skorupa ziemska powstaje w przybliżeniu w takim samym tempie, w jakim jest niszczona w strefach subdukcji, a łączna objętość oceanów nie ulega zmianie (nie licząc rozrostu i topnienia lodowców). Jedne oceany mogą powiększać się tylko kosztem innych; w historii Ziemi istniały zbiorniki oceaniczne, które zamknęły się na skutek ruchu kontynentów (paleooceany), a ich osady wypiętrzyły się tworząc łańcuchy górskie (m.in. Himalaje). Dzisiejsze oceany Atlantycki, Arktyczny i Indyjski są geologicznie młodymi oceanami, które powstały w erze mezozoicznej i rozrastają się obecnie kosztem Pacyfiku.

Według hipotezy ekspandującej Ziemi powstanie oceanów było aktem jednorazowym. Zgodnie z nią rozrost skorupy powoduje powiększanie się wszystkich oceanów i całej planety, był więc taki moment, kiedy nie było na Ziemi oceanów w dzisiejszym znaczeniu. Hipoteza ta nie potrafi wytłumaczyć istnienia ofiolitów, czyli zespołów skał identycznych z powstającymi pod powierzchnią oceanów, a znajdujących się obecnie niekiedy w głębi kontynentu.

Skład wody[edytuj | edytuj kod]

W wodzie oceanicznej znajduje się od 33 do 38 promili (licząc wagowo) różnych soli nieorganicznych. Stężenie to jest różne w różnych miejscach, lecz proporcje jonów są stałe. W kilogramie wody o stężeniu 35 promili znajduje się:

  • 19,353 g chloru Cl-
  • 10,76 g sodu Na+
  • 2,712 g siarki S2-
  • 1,294 g magnezu Mg2+
  • 0,413 g wapnia Ca2+
  • 0,387 g potasu K+
  • 0,142 g dwuwęglanu CO32-
  • 0,067 g bromu Br-
  • 0,008 g strontu Sr2+
  • 0,004 g boru B3+
  • 0,001 g fluoru F-
 Osobny artykuł: Zasolenie.

Falowanie i inne zjawiska oceaniczne[edytuj | edytuj kod]

Wiatry wiejące nad rozległymi obszarami wodnymi powodują powstawanie na powierzchni oceanu fal. Katastrofalne zjawiska, takie jak podwodne trzęsienia ziemi, wybuchy wulkanów czy rozległe osuwiska wywołują niszczące fale tsunami. Znacznie rzadziej tsunami może powstać na skutek upadku planetoidy, która trafi w powierzchnię oceanu.

Dzięki stale wiejącym wiatrom, takim jak np. pasaty, powstają prądy morskie. Siła przyciągania Księżyca i Słońca wywołują ruchy mas wodnych, które noszą nazwę pływów. Nagłe zmiany ciśnienia atmosferycznego wywołują wahanie lustra wody morza lub zatoki. Zjawisko to nosi nazwę sejszy.

Charakterystyczne grupy organizmów żyjących w oceanach[edytuj | edytuj kod]

Oceany poza Ziemią[edytuj | edytuj kod]

Obecnie poza Ziemią nie są znane żadne ciała niebieskie, na których potwierdzona byłaby obecność powierzchniowych zbiorników ciekłej wody. Prawdopodobnie przed 3-4 miliardami lat istniał ocean na Marsie, jednak utrata pola magnetycznego i rozrzedzenie atmosfery planety przyczyniły się do jego zaniknięcia.

Pośród odkrytych planet pozasłonecznych znajdują się ciała krążące w obrębie tzw. ekosfery, czyli w obszarze wokół gwiazdy, w którym takie zbiorniki mogą istnieć. Współczesne modele powstawania planet wskazują na możliwość istnienia planet oceanicznych, pokrytych całkowicie wodami oceanu.

Oceany podpowierzchniowe[edytuj | edytuj kod]

Na niektórych ciałach położonych poza klasycznie definiowaną ekosferą istnieją także podpowierzchniowe zbiorniki wody. Niektóre z nich tworzą warstwę ciekłej wody otaczającą cały glob, pokrytą skorupą lodową o wielokilometrowej grubości. Taki podpowierzchniowy ocean posiadają niektóre największe księżyce lodowe, w szczególności Europa, a także prawdopodobnie Ganimedes i Kallisto, dwa inne galileuszowe księżyce Jowisza oraz Tytan, księżyc Saturna[6]. Ocean na Europie przypuszczalnie ma kontakt ze skalistym wnętrzem księżyca i na jego dnie może mieć miejsce aktywność wulkaniczna, natomiast prawdopodobne oceany na pozostałych trzech ciałach są uwięzione pomiędzy dwiema warstwami lodu[7] o różnej strukturze krystalicznej. Modele ewolucji termicznej wskazują także na możliwość powstania takich zbiorników na niektórych większych obiektach transneptunowych[8] (plutoidach).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Interpretacja Oceanu jako rzeki opływającej świat budziła wątpliwości już w starożytności. Wg Herodota "Śmiech mnie zbiera, gdy widzę, jak wielu już nakreśliło obwód ziemi, a nikt rozumnie go nie objaśnił. Bo kreślą oni Ocean, jakoby on dokoła opływał ziemię" (Dzieje IV, 36). "Ten zaś, kto mówił o Oceanie, ponieważ nawiązał swe słowa do rzeczy nieznanej, nie zasługuje na zbijanie. Bo ja przynajmniej nie wiem, żeby naprawdę miała istnieć jakaś rzeka Ocean, tylko sądzę, że Homer albo któryś z jeszcze dawniejszych poetów nazwę tę wynalazł i wprowadził do poezji." (Dzieje II, 23 tłum. Seweryn Hammer)
  2. HDNO: Distribution of land and water on the planet. oceanatlas.com. [dostęp 2008-11-11].
  3. CIA The World Factbook: World. [dostęp 2008-11-11].
  4. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami RP: Nazewnictwo Geograficzne Świata. T. Zeszyt 10: Morza i oceany. Warszawa: Główny Geodeta Kraju, 2008, s. 13,17. ISBN 976-83-254-0462-8.
  5. Trzeciak Stefan: Meteorologia morska z oceanografią. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 175-179. ISBN 978-83-01-14160-8.
  6. Cassini Finds Likely Subsurface Ocean on Saturn Moon (ang.). NASA, 2012-06-28. [dostęp 2012-07-04].
  7. Solar System's largest moon likely has a hidden ocean. W: Jet Propulsion Laboratory [on-line]. NASA, 2000-12-16. [dostęp 2010-10-17].
  8. Hauke Hussmann, Frank Sohl, Tilman Spohn. Subsurface oceans and deep interiors of medium-sized outer planet satellites and large trans-neptunian objects. „Icarus”. 185, s. 258–273, 2006. Elsevier. doi:10.1016/j.icarus.2006.06.005 (ang.). 

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]