Badacze Pisma Świętego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Badacze Pisma Świętego
Klasyfikacja systematyczna wyznania
Chrześcijaństwo
 └ Restoracjonizm
Nurty pobożnościowe millenaryzm
Charles Taze Russell

Badacze Pisma Świętego (ang. Bible Students) – restoracjonistyczny nurt religijny czerpiący z tradycji antytrynitaryzmu, millenaryzmu i adwentyzmu. Pierwszą organizacją Badaczy była założona przez Charlesa T. Russella w 1881 roku w USA „Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania” (Towarzystwo Strażnica)[1]. 30 czerwca 1914 roku założono w Londynie „International Bible Students Association” (Międzynarodowe Stowarzyszenie Badaczy Pisma Świętego), które było europejską korporacją reprezentującą Badaczy Pisma Świętego[2].

Po śmierci Russella na stanowisko prezesa wybrano J.F. Rutherforda, co stało się przyczyną niezadowolenia części Badaczy i doprowadziło do rozłamu w ruchu[3]. Grupy religijne powstałe w wyniku podziałów po śmierci Russella określa się mianem ruchu badackiego. Największa grupa, która pozostała związana z Towarzystwem Strażnica nosi nazwę Świadkowie Jehowy.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza klasa studiów biblijnych[edytuj | edytuj kod]

Początki Badaczy Pisma Świętego sięgają roku 1870 i pierwszej grupy studium Biblii zorganizowanej w Allegheny przez Charlesa T. Russella. Grupka ta, nazywana na początku „klasą”, składała się z około sześciu osób, które spotykały się w każdą niedzielę w celu studiowania Biblii. W latach 1870–1875 poglądy religijne tej grupy ulegały głębokim zmianom.

Działanie tej grupy polegało na stawianiu pytań oraz poszukiwaniu biblijnej odpowiedzi na nie. W tym celu odszukiwano wszystkie wersety biblijne związane z tematem. Gdy po dyskusji wszyscy jej uczestnicy byli przekonani, że wersety biblijne ze sobą harmonizują, formowali wniosek końcowy i zapisywali go[4][5].

Russell otwarcie przyznawał, że studiując Biblię korzystał z pomocy innych badaczy Pisma Świętego, którzy przed nim starali się zrozumieć nauki Biblii. Wśród osób, które miały na niego pośredni lub bezpośredni wpływ, wymieniał: George'a Stetsona, George'a Storrsa, Henry'ego Grewa, Jonasa Wendella czy Henry'ego Dunna[6].

Okres współpracy z Nelsonem Barbourem[edytuj | edytuj kod]

W styczniu 1876 roku C.T. Russell otrzymał czasopismo religijne „The Herald of the Morning” (Zwiastun Poranka) wydawane przez Nelsona H. Barboura. Ponieważ czasopismo to przedstawiało podobne poglądy do grupy C.T. Russella, umówiono spotkanie, w rezultacie którego pittsburska klasa studiów biblijnych, licząca wtedy około 30 osób, połączyła się z nieco liczniejszą grupą N.H. Barboura z Rochester.

W październiku 1876 roku w czasopiśmie „Bible Examiner” wydawanym przez George'a Storrsa Russell opublikował artykuł „Kiedy się zakończą Czasy Pogan?”, w którym wskazywał, że „siedem czasów” z Księgi Daniela dobiegnie końca w roku 1914 n.e. Data ta stała się znamiennym rokiem w działalności całego ruch badackiego.

W 1877 roku C.T. Russell zaczął wyprzedawać swoje udziały w spółkach handlowych i poświęcił się działalności ewangelizacyjnej. Odtąd podróżował od miasta do miasta, wygłaszając odczyty biblijne na zebraniach publicznych, ulicach i w kościołach protestanckich. Właśnie dzięki tej działalności stał się znany jako „pastor” Russell.

W 1878 roku N.H. Barbour opublikował w „Zwiastunie Poranka” artykuł, w którym podważał naukę o okupie, mówiącą, że śmierć Chrystusa stanowiła cenę za Adama i jego potomstwo. Do grudnia tego roku na łamach „Zwiastuna” toczyła się polemika pomiędzy Russellem a Barbourem. Ponieważ nie doszło do porozumienia w tej ważnej kwestii, C.T. Russell postanowił zupełnie wycofać się z finansowania „Zwiastuna Poranka” oraz z dalszej współpracy z N.H. Barbourem. Postanowił też rozpocząć wydawanie czasopisma, które będzie bronić nauki o okupie oraz rozgłaszać dobrą nowinę. Doszło też do rozdzielenia grupy C.T. Russela z grupą N.H. Barboura, przy czym część członków grupy Barboura, jak na przykład John H. Paton, redaktor „Zwiastuna Poranka”, przyłączyła się do Russella.

Strażnica Syjońska[edytuj | edytuj kod]

Zion's Watch Tower and Herald of Christ’s Presence, Strażnica z 1 października 1907 roku

W lipcu 1879 roku w nakładzie 6000 egzemplarzy ukazał się pierwszy numer miesięcznika „Strażnica Syjońska i Zwiastun Obecności Chrystusa”. Czasopismo to stało się głównym narzędziem wykorzystywanym przez C.T. Russella. W tym okresie na łamach „Strażnicy” ukazywały się artykuły pisane również przez pięciu współpracowników Russella[a].

W latach 1879 i 1880 C.T. Russell i jego współpracownicy założyli około 30 niewielkich klas studiów biblijnych na terenie stanów: Pensylwania, New Jersey, Nowy Jork, Massachusetts, Delaware, Ohio i Michigan. Klasy te nazywano również eklezjami, zastępami i zborami.

W 1880 roku Russell wraz ze swoimi współpracownikami rozpoczęli redagowanie „Kwartalników Staroteologicznych”, które miały za cel wykazać, że poglądy tej grupy religijnej nie są nowe, lecz wywodzą się z Biblii – stąd nazwa staroteologiczne. Te kilkustronicowe traktaty były dołączane do Strażnicy, a jej czytelnicy mieli zajmować się ich rozpowszechnianiem.

W 1881 roku grupa C.T. Russella liczyła około 100 osób. W tym czasie w „Strażnicy Syjońskiej” z kwietnia 1881 roku ukazał się artykuł pod tytułem Potrzeba 1000 kaznodziejów. Z czasem grupa powiększała się liczebnie. W roku 1885 działalność kaznodziejską prowadziło około 300 kolporterów, a w roku 1890 Towarzystwo Strażnica miało około 400 aktywnych współpracowników.

Towarzystwo Strażnica[edytuj | edytuj kod]

By działalność grupy osób skupionych wokół C.T. Russella mogła nabrać rozmachu i by samodzielnie wydawać „Strażnicę” oraz móc otrzymywać datki na działalność kaznodziejską na początku 1881 roku założono „Towarzystwo Traktatowe – Strażnica Syjońska”. Początkowo była to niezarejestrowana korporacja, której prezesem został William H. Conley, a rzeczywistym liderem był C.T. Russell. W roku 1884 „Towarzystwo Traktatowe – Strażnica Syjońska” zostało prawnie zarejestrowane, a Charles T. Russell został jego prezesem. W 1896 zmieniło nazwę na „Towarzystwo Biblijne i Traktatowe – Strażnica”, które z czasem zaczęło udostępniać czytelnikom różne przekłady Biblii[7].

Wykłady Pisma Świętego[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Wykłady Pisma Świętego.
Seria Wykładów Pisma Świętego

W 1886 roku C.T. Russell opublikował pierwszy tom serii wydawniczej początkowo znanej jako Brzask Tysiąclecia, a w okresie późniejszym nazwanej Wykładami Pisma Świętego. Pierwszy tom nosił tytuł Plan wieków; później nazwano go Boski plan wieków. W ciągu 40 lat rozpowszechniono 6 milionów egzemplarzy tej książki.

W następnych latach Charles T. Russell napisał pięć dalszych książek z tej serii. W 1889 roku ukazał się tom II – Nadszedł czas, w 1891 tom III – Przyjdź Królestwo Twoje, w 1897 tom IV – Walka Armagieddonu (pierwotnie nosił tytuł Dzień pomsty), w 1899 tom V – Pojednanie pomiędzy Bogiem i człowiekiem, a w 1904 tom VI – Nowe stworzenie. Russell planował wydać jeszcze tom VII, jednak zmarł, nim zdążył go napisać.

W 1894 roku dostępne wówczas tomy Brzasku Tysiąclecia nabył Joseph F. Rutherford, który po śmierci Russella, w styczniu 1917 roku został drugim prezesem Towarzystwa Strażnica.

Wydawanie przekładów Biblii[edytuj | edytuj kod]

W roku 1890 Towarzystwo Strażnica za zgodą tłumacza wydało przekład „New Testament” Josepha B. Rotherhama (wyd. II) w języku angielskim. W roku 1902 wydano Biblię paralelną Holmana w nakładzie 5000 egzemplarzy. Zawierała ona dodatek „Pomoce do berejskiego badania Pisma Świętego”, w którym znalazły się odsyłacze do publikacji Towarzystwa Strażnica z lat 1895-1901. Tekst tej Biblii pochodził z Biblii króla Jakuba i Revised Version[8][9].

Również w roku 1902 Towarzystwo Strażnica nabyło prawa do wyłącznego wydawania i dystrybucji grecko-angielskiego przekładu Nowego Testamentu The Emphatic Diaglott opracowaną przez Benjamina Wilsona. tłumaczenie to pochodziło z roku 1864 i było międzywierszowym dosłownym przekładem tekstu greckiego Johanna J. Giersbacha[8].

W roku 1907 opublikowano specjalną edycję Pisma Świętego zawierającą przedruk Biblii króla Jakuba oraz 500-stronicowy dodatek nazwany „Berejski podręcznik nauczycieli biblijnych”, zawierający m.in. komentarze do wielu wersetów, odsyłacze do publikacji Towarzystwa Strażnica, skorowidz tematyczny, listę wersetów nieautentycznych, tabele chronologiczne i 12 map[b]. To wydanie Biblii nazwano „Wydaniem Badaczy Pisma Świętego”[8][9].

Dom Biblijny[edytuj | edytuj kod]

Początkowo biuro Towarzystwa Strażnica mieściło się w Pittsburghu, a później w Allegheny przy Federal Street 44. W 1889 roku ukończono czterokondygnacyjny budynek w Allegheny przy Arch Street 56–60, który stał się znany jako „Dom Biblijny”. W styczniu 1909 roku biura przeniesiono do obiektów znajdujących się w Brooklynie[10].

W latach 1879-1920 drukowaniem czasopism, do 1922 książek i do 1926 Biblii używanych przez Badaczy Pisma Świętego zajmowały się firmy zewnętrzne[11]. W Domu Biblijnym wykonywano w tym czasie prace pomocnicze w działalności drukarskiej.

Podróże zagraniczne[edytuj | edytuj kod]

Plan podróży dookoła świata siedmioosobowego komitetu na czele z C.T. Russellem opublikowany w specjalnym wydaniu „Strażnicy” z 1 stycznia 1912

W 1891 roku C.T. Rusell wraz z grupą współpracowników odbył podróż zagraniczną po Europie, Azji i Afryce. W jej wyniku w Londynie zorganizowano skład literatury biblijnej oraz poczyniono starania w celu wydawania publikacji Towarzystwa Strażnica w języku niemieckim, francuskim, szwedzkim, duńsko-norweskim, polskim, greckim, a później również włoskim. Druga podróż do Europy miała miejsce w 1903 roku. Russell przemawiał wówczas w wielu miastach.

W okresie od grudnia 1911 roku do marca 1912 siedmioosobowy komitet z Russellem na czele odbył podróż dookoła świata. Podróż rozpoczęła się w Nowym Jorku, dalej poprzez Chicago, Dallas, San Antonio i Los Angeles do San Francisco. Dalsza podróż odbyła się statkiem poprzez Hawaje, Japonię, Chiny, południową Azję, Afrykę i Europę, skąd nastąpił powrót do Nowego Jorku[c]. Celem tej podróży było rozpoznanie możliwości rozszerzenia działalności na inne kraje.

W okresie późniejszym C.T. Russell regularnie udawał się do Europy. Podróże te przyczyniły się do rozwoju działalności Badaczy Pisma Świętego w innych krajach. W 1900 roku otworzono Biuro Oddziału w Wielkiej Brytanii, w 1902 w Niemczech, a w 1904 w Australii.

Pielgrzymi[edytuj | edytuj kod]

W 1894 roku Towarzystwo Strażnica rozesłało swoich 21 podróżujących przedstawicieli, którzy prowadzili zebrania publiczne oraz budowali duchowo powstające klasy Badaczy Pisma Świętego. Przedstawicieli tych początkowo nazywano „pielgrzymami”. Podróżowali oni według ustalonej marszruty, która była publikowana w Strażnicy. W miarę powstawania kolejnych zborów wysyłano kolejnych pielgrzymów. W 1908 roku zbory odwiedzało 30 pielgrzymów[d][12].

Debaty publiczne[edytuj | edytuj kod]

10 marca 1903 roku Ephraim L. Eaton (1846-1931), pastor kościoła metodystyczno-episkopalnego z North Avenue, reprezentujący zrzeszenie kaznodziejów protestanckich w zachodniej Pensylwanii, wezwał C.T. Russella do udziału w sześciodniowej debacie publicznej. Odbyła się ona w październiku tego samego roku w Carnegie Hall w Pittsburghu[13]. Podczas debaty Russell dowodził, że gdy ciała zmarłych spoczywają w grobie, ich dusze nie mają świadomości oraz wskazywał, że celem drugiego przyjścia Chrystusa jest błogosławienie wszystkim rodzinom ziemi. W lokalnej prasie każdego dnia rano ukazywał się artykuł szczegółowo relacjonujący debatę z dnia poprzedniego.

Inna debata odbyła się w Music Hall w Cincinnati w stanie Ohio w dniach od 23 do 28 lutego 1908 roku. Dyskusji pomiędzy C.T. Russellem a Lloydem Smithem Whitem (1867-1949), starszym Uczniów Chrystusa, przysłuchiwały się tysiące osób. Dotyczyła ona między innymi stanu umarłych oraz drugiego przyjścia Chrystusa[14].

Afisz zapowiadający debatę pomiędzy Johnem H. Troy'em a Josephem F. Rutherfordem, która miała miejsce w dniach od 21 do 24 kwietnia 1915 roku w Trinity Auditorium w Los Angeles

Przez następne 12 lat począwszy od roku 1903 współpracownicy Russella przyjmowali podobne wyzwania, choć ich przeciwnicy religijni często rezygnowali lub się wycofywali. W kwietniu 1915 roku J.F. Rutherford przyjął wyzwanie baptystów reprezentowanych przez Johna H. Troy'a[15]. Dyskusja ta odbyła się w dniach od 21 do 24 kwietnia 1915 roku w Trinity Auditorium w Los Angeles na oczach 12 000 widzów, przy czym dla około 10 000 osób zabrakło miejsc.

Kazania Russella[edytuj | edytuj kod]

Codzienne relacje z debat C.T. Russella z E.L. Eatonem w lokalnej prasie stały się źródłem pomysłu, by co tydzień kazania Russella ukazywały się w różnych gazetach na terenie Stanów Zjednoczonych, a później także Kanady, Europy, Australii i RPA. Od 1904 roku były one przesyłane do różnych redakcji telegraficznie. W 1908 roku były drukowane w 11 gazetach osiągających łączny nakład 402 000 egzemplarzy. W 1913 roku kazania ukazywały się w czterech językach[16]. W końcu kazania te drukowało 2000 gazet, docierających do 15 milionów czytelników[e][17].

W celu publikowania kazań zorganizowano międzynarodową agencję prasową, w skład której wchodziło czterech pracowników biura Towarzystwa. C.T. Russell co tydzień przesyłał do tej agencji kazanie o długości około dwóch szpalt. Agencja ta telegraficznie przekazywała tekst do gazet. Nawet przebywając w trakcie podróży Russell wysyłał teksty swoich kazań do agencji.

Zgromadzenia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Kongres (Świadkowie Jehowy).

Pierwsze większe zgromadzenia Badacze Pisma Świętego zaczęli organizować pod koniec lat 80. XIX wieku. Były one urządzane z okazji przypadającej na dzień 14 nisan Pamiątki śmierci Jezusa Chrystusa. W roku 1886 w okresie Pamiątki zorganizowano kilkudniowe „walne zgromadzenie”, równocześnie w Strażnicy wystosowano zachętę do udziału w tym zgromadzeniu[18].

Jedno z pierwszych zgromadzeń odbyło się w dniach 7–14 kwietnia 1892 roku w Allegheny. Obecnych na zgromadzeniu było około 400 osób z mniej więcej dwudziestu stanów USA, jak również z kanadyjskiej prowincji Manitoba. Pierwsze większe zgromadzenie nie połączone z Pamiątką śmierci Jezusa Chrystusa miało miejsce w dniach od 20 do 24 sierpnia 1893 roku w Chicago w stanie Illinois w USA. Uczestniczyło w nim 360 osób z USA i Kanady, a 70 ochrzczono[16].

Zgromadzenia te często były ważnymi wydarzeniami w dziejach Badaczy Pisma Świętego. Przyczyniały się do rozwoju działalności lub też lepszego zrozumienia Biblii.

Pociąg kongresowy[edytuj | edytuj kod]

Pocztówka przedstawiająca transkontynentalną podróż C.T. Russella - czerwiec 1913

Powstające klasy biblijne często zapraszały C.T. Russella do złożenia osobistej wizyty. By zdążyć na umówione wykłady wynajmowano niekiedy specjalny „wagon kongresowy”, którym Russell i wąskie grono współpracowników podróżowało po wyznaczonej wcześniej trasie. Jeśli jednak podróżować miała większa grupa osób, zamawiano „pociąg kongresowy”. Przy jednej z takich okazji, w czerwcu 1913 roku podróżowało 240 Badaczy Pisma Świętego. Podróż ta trwała cztery tygodnie, a jej uczestnicy pokonali trasę 13 000 km, począwszy od Chicago w stanie Illinois przez Missouri, Arkansas, Teksas, Kalifornię, Kanadę, a następnie poprzez Madison w stanie Wisconsin i Rochford w stanie Illinois z powrotem do Chicago.

Na trasie przejazdu pociągu odbywały się przeważnie trzydniowe zgromadzenia, na których podróżujący pociągiem pozostawali jeden dzień, a C.T. Russell przemawiał zazwyczaj dwukrotnie. Jednodniowe zgromadzenie, które miało miejsce w Kansas City, rozpoczęło serię tych kongresów. W Hot Springs w stanie Arkansas odbyło się zgromadzenie trwające od 1 do 8 czerwca; wtedy też 4 czerwca 1914 roku do pociągu dołączył Russell. Większe kongresy odbyły się w Los Angeles od 11 do 15 czerwca, a w San Francisco – od 14 do 16 czerwca. Serię kongresów kończyło zgromadzenie w Madison w stanie Missouri, trwające od 29 czerwca do 6 lipca[19].

Fotodrama stworzenia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Fotodrama stworzenia.
Przykładowe slajdy Fotodramy stworzenia

W latach 1912–1913 Towarzystwo Strażnica przygotowało epicką prezentacją, która przedstawiała obraz dziejów od stworzenia świata do zakończenia tysiącletniego panowania Chrystusa zgodnie z wierzeniami Badaczy Pisma Świętego – Fotodramę stworzenia. Jej celem było możliwie szerokie przedstawienie zamierzenia Bożego przed upływem 1914 roku, uważanego przez Badaczy Pisma Świętego za punkt zwrotny w tym zamierzeniu. W samym roku 1914 tę prezentację obejrzało ponad 9 milionów osób na trzech kontynentach: w Ameryce Północnej, w Europie i w Australii[20].

Rok 1914[edytuj | edytuj kod]

Od 1876 roku Badacze Pisma Świętego uważali, że w roku 1914 dobiegną końca tzw. „czasy pogan”. Spodziewali się również, że wraz z końcem czasów pogan zostaną zabrani do nieba. Gdy jednak tak się nie stało, doszli do wniosku, że zamierzenie Boże się nie zmieniło[21]. Z czasem uznano, że okres od października 1914 roku wyznacza biblijne „dni ostatnie”[22].

Do 1914 roku powstało 1200 klas Badaczy Pisma Świętego[23]. W tym czasie działało 5100 kaznodziejów Badaczy Pisma Świętego wśród których około 850 w styczniu 1914 roku było kolporterami[24]. „Strażnica” ukazywała się w nakładzie 50 000 egzemplarzy[25]. 30 czerwca 1914 roku założono w Londynie „International Bible Students Association” (Międzynarodowe Stowarzyszenie Badaczy Pisma Świętego), które było europejską korporacją reprezentującą Badaczy Pisma Świętego[2].

Sytuacja po śmierci C.T. Russella[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci Russella w październiku 1916 roku i uwięzieniu w maju 1918 przez władze Stanów Zjednoczonych nowo wybranego zarządu Towarzystwa, Badacze przeszli kryzys[26][27]. Doprowadził on do utworzenia przez opozycjonistów konkurencyjnej korporacji prawnej nazwanej „Pastoralnym Instytutem Biblijnym” (PBI), która nie uznała wybranego 6 stycznia 1917 roku nowego prezesa Josepha Franklina Rutherforda. Ponieważ jednak między członkami PBI dochodziło do licznych nieporozumień utworzyli oni kilka niezależnych grup (znane w Polsce to m.in. Świecki Ruch Misyjny „Epifania”, Wolni Badacze Pisma Świętego czy powstałe około roku 1928 Stowarzyszenie Badaczy Pisma Świętego).

Najliczniejsza grupa Badaczy Pisma Świętego, która pozostała związana z Towarzystwem Strażnica położyła mocniejszy nacisk na ewangelizację i osobisty udział w głoszeniu. W roku 1919 rozpoczęli wydawanie nowego czasopisma pt. „The Golden Age” („Złoty Wiek”, obecnie znane jako „Przebudźcie się!”). W latach 20. XX w. zaczęli wykorzystywać stacje radiowe do krzewienia swych wierzeń. W roku 1924 mieli własne rozgłośnie – WBBR i WORD w Stanach Zjednoczonych, a dwa lata później kolejne cztery w Kanadzie. W roku 1931 za pośrednictwem sieci 450 stacji radiowych w Ameryce Północnej, Australii i Europie, transmitowano część programu międzynarodowego zgromadzenia w Columbus. Na tym kongresie grupa ta, licząca wówczas niecałe 50 tys. osób działających w 50 krajach świata, przyjęła nazwę Świadkowie Jehowy[28][29].

W hitlerowskich Niemczech władze nadal nazywały Świadków Jehowy Badaczami Pisma Świętego (Bibelforscher). Nie rozróżniały też podziałów w ruchu badackim. W obozach koncentracyjnych oznakowywano ich fioletowym trójkątem i symbolem IBV (Internationale Bibelforscher-Vereinigung)[30].

Doktryna[edytuj | edytuj kod]

Badacze Pisma Świętego wyszli z założenia, że prawdy religijnej nie należy szukać w tradycjach i dogmatach chrześcijaństwa, ale wyłącznie w Piśmie Świętym. Zgodnie z antytrynitarnym charakterem swej doktryny, odrzucili naukę o boskości Jezusa, który według ich wierzeń jest pierwszym stworzeniem a nie częścią Trójcy, odrzucili katolicką naukę o duszy nieśmiertelnej, piekle ognistym i przyszłym spaleniu Ziemi. Przyjęli naukę o okupie Jezusa Chrystusa, o odrodzeniu na ziemi Raju, wyznawali poglądy millenarystyczne. Spotykali się w „klasach” studium Pisma Świętego, szerzyli swe przekonania przez wykłady biblijne, rozpowszechnianie traktatów religijnych (Kwartalniki Staroteologiczne) oraz książek (sześć tomów Wykładów Pisma Świętego Russella) i pozyskiwanie prenumeratorów „Strażnicy”[3].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Byli to John H. Paton, William I. Mann (późniejszy wiceprezes Towarzystwa Strażnica), B.W. Keith, Hugh Brown Rice (wcześniej wydawca czasopisma „The Last Trump” [Ostatnia Trąba]), A.D. Jones (były współpracownik N.H. Barboura).
  2. Dodatek ten wydawano również oddzielnie. Zawierał w końcu 550 stron, w tym także zwięzłe omówienie tematów doktrynalnych i objaśnienie trudnych wersetów.
  3. W komitecie tym oprócz C.T. Russella znaleźli się: William Preble Hall, Frederick Homer Robison, John T.D. Pyles, Ernest Wilson V. Kuehn, Robert B. Maxwell i Leslie W. Jones.
  4. Byli to: Henry C. Rockwell, Frederick H. Robinson, Robert H. Hirsh, Walter H. Bundy, Frank Draper, George Draper, M.L. McPhail, Edward W. Brenneisen, Joseph F. Rutherford, Hayden Samson, J.A. Parker, F.A. Hall, M.L. Herr, James D. Wright, C.H. Swingle, C.E. Fowler, O.L. Sullivan, John Harrison, Smith Walker, Isaac Hoskins, William E. Van Amburgh, H.K. Blinn, J.A. Bohnet, A.E. Burgress, J.A. Bauerlein, F.L. Scheerer, A.G. Wakefield, C.W. Hek, A.E. Williamson, Benjamin H. Barton.
  5. W sumie, w różnych latach, kazania C.T. Russella publikowało 4000 gazet.

Przypisy

  1. Watchtower: Świadkowie Jehowy — kim są?. Towarzystwo Strażnica, s. 6.
  2. 2,0 2,1 Rocznik Świadków Jehowy. Brooklyn, NY: Towarzystwo Strażnica, 2000, s. 71.
  3. 3,0 3,1 Badacze Pisma Świętego. W: Religia. Encyklopedia PWN. T. 1. s. 456.
  4. Świadkowie Jehowy – głosiciele Królestwa Bożego. Nowy Jork: Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe, 1995, s. 44. ISBN 83-903551-0-8.
  5. „Porównajmy wersety”. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXVII, s. 12-15, 15 sierpnia 2006. Watch Tower Bible and Tract Society. 
  6. Życie wieczne na ziemi — nadzieja odkryta na nowo. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXX, s. 14, 15, 15 sierpnia 2009. Watch Tower Bible and Tract Society. 
  7. Powierzono im tłumaczenie „świętych oświadczeń Bożych” (Rzymian 3:2). jw.org. [dostęp 2014-10-22].
  8. 8,0 8,1 8,2 Towarzystwo Strażnica: „Całe Pismo jest natchnione przez Boga i pożyteczne”. Selters/Taunus: Watchtower, 1998, s. 323. ISBN 83-86930-17-9.
  9. 9,0 9,1 Towarzystwo Strażnica. Ciało Kierownicze a korporacja prawna — na czym polega różnica. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXII, s. 28-31, 15 stycznia 2001. Watchtower. ISSN 1234-1150. 
  10. Betel w Brooklynie — 100 lat historii. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXX, s. 22-25, 1 maja 2009. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1150. 
  11. Świadectwo miłości, wiary i posłuszeństwa. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXVI, s. 8-12, 1 grudnia 2005. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1150. 
  12. Śluby swoje oddaj Panu. „Na Straży”, s. 52, marzec 1987. Na Straży. 
  13. Ephriam Llewllyn Eaton. ancestry.com. [dostęp 2014-09-22].
  14. Lloyd Smith White (ang.). therestorationmovement.com. [dostęp 2014-10-22].
  15. Los Angeles Express: Full text of „Rutherford Troy Debate” (ang.). archive.org, kwiecień 1915. [dostęp 2014-10-22].
  16. 16,0 16,1 Pojawienie się i rozwój w czasach nowożytnych. „Świadkowie Jehowy — kim są?”, s. 6-11. Watchtower. 
  17. Betel w Brooklynie — 100 lat historii. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXX, s. 22, 23, 1 maja 2009. Watch Tower Bible and Tract Society. 
  18. Watchtower. „Szczególnie wyjątkowa pora”. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXXVI, s. 31, 15 lutego 2015. Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe. ISSN 1234-1150. 
  19. Rocznik Świadków Jehowy 2013. Watchtower, 2013, s. 174-177.
  20. „Arcydzieło”. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXII, s. 8, 9, 15 stycznia 2001. Watch Tower Bible and Tract Society. ISSN 1234-1150. 
  21. „Nie znacie ani dnia, ani godziny”. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXXIII, s. 25, 26 akapit 13, 15 września 2012. Watch Tower Bible and Tract Society. 
  22. Prowadzenie rozmów na podstawie Pism, wyd. 2. Towarzystwo Strażnica, 2001, s. 73-82. ISBN 83-86930-47-0.
  23. „Ja jestem z wami”. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXXIII, s. 6, akapit 12, 15 sierpnia 2012. Watch Tower Bible and Tract Society. 
  24. Rocznik Świadków Jehowy. Brooklyn, NY: Towarzystwo Strażnica, 2014, s. 174.
  25. Watchtower. „Niewolnik”, który jest wierny i roztropny. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXV, s. 12, 1 marca 2004. ISSN 1234-1150. 
  26. Świadkowie Jehowy – głosiciele Królestwa Bożego. Nowy Jork: Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe, 1995, s. 67. ISBN 83-903551-0-8.
  27. „Dzieje Świadków Jehowy w czasach nowożytnych. Stany Zjednoczone Ameryki.”, wyd. Towarzystwo Strażnica, Nadarzyn, s. 42,
  28. Podążanie coraz jaśniejszą ścieżką. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXVII, s. 26-30, akapit 6, 15 lutego 2006. Watch Tower Bible and Tract Society. 
  29. Powrót do prawdziwego Boga. W: Człowiek poszukuje Boga. Nowy Jork: Watchtower Bible and Tract Society, 1994, s. 359.
  30. Watchtower. „Co oznacza ten fioletowy trójkąt?”. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 32, 15 lutego 2006. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]