Historia Świadków Jehowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Świadkowie Jehowy
 PortalKategoria
Charles Taze Russell w 1911 r
Strażnica wydawana jest od roku 1879; na zdjęciu z początku XX wieku

Historia Świadków Jehowy – historia działalności religijnej społeczności Świadków Jehowy, a także rozwoju ich nauk i praktyk religijnych.

Początki (1870–1916)[edytuj | edytuj kod]

Powstanie[edytuj | edytuj kod]

W 1852 roku w Allegheny w stanie Pensylwania w USA urodził się Charles Taze Russell. Rodzice Joseph L. Russell i Anna E. Russell (z domu Birney) byli prezbiterianami. Wychowywany w duchu religijnym kilkunastoletni Russell zaczął się zastanawiać nad doktrynami religijnymi.

Bóg, który użyłby swej mocy do stworzenia istot ludzkich, z góry wiedząc, że będą poddane wiecznym mękom, ba, przeznaczając je na to, nie byłby ani mądry, ani sprawiedliwy, ani miłujący. Kierowałby się niższymi miernikami niż wiele ludzi

[1].

Ch.T. Russel oświadczył:

Z czasem zrozumiałem, że chociaż każde spośród rozmaitych wyznań wiary zawierało jakieś elementy prawdy, to jednak ogólnie rzecz biorąc, wszystkie wprowadzały w błąd i były sprzeczne ze Słowem Bożym

[2].

Powodowany tym Russell odwrócił się od kościelnych religii. Zawiodły go także religie Wschodu, którym również się bliżej przyjrzał. Russell został ponownie utwierdzony w wierze, kiedy przypadkiem znalazł się na religijnym zebraniu adwentystów, które było prowadzone przez Jonasa Wendella. Chociaż dla Russella wykładnia Pisma Świętego nie była całkiem jasna, to skłoniła go do wnikliwego studiowania tej księgi.

W 1870 roku spotkał się z kilkoma znajomymi z Pittsburgha oraz Allegheny i wspólnie założyli klasę studiów biblijnych, której działanie tak opisywał jeden z jej uczestników:

Ktoś z obecnych zadawał pytanie. Potem rozwijała się dyskusja. Odszukiwano wszelkie wersety biblijne związane tematem, a gdy wszyscy byli już przekonani, że one ze sobą harmonizują, formowali na koniec wynikający z nich wniosek i go zapisywali

[3].

Russell nie uważał, że konieczna jest interpretacja Biblii. Był przekonany, że jeśli jakiś jej fragment jest niezrozumiały, to jego wyjaśnienia należy szukać w innym fragmencie Pisma Świętego.

Charles Taze Russell otwarcie korzystał z pomocy innych przy studiowaniu Biblii. Wyrażał wdzięczność wobec pomocy adwentysty Jonasa Wendella i Georga Storssa. W styczniu 1876 roku Russell otrzymał egzemplarz czasopisma Herald of the Morning (Zwiastun Poranka) wydawanego przez adwentystę Nelsona Barboura. W tym czasopiśmie Barbour głosił pogląd głoszony wcześniej przez Izaaka Newtona, że przyjście Jezusa nie miało na celu zniszczenia wszystkich ludzi na ziemi, oraz że Chrystus przyjdzie jako duch, a nie w ciele. Odtąd Storrs i Russell wspólnie współpracowali przy wydawaniu Zwiastuna Poranka. Russell m.in. wspierał finansowo wydawanie tego czasopisma – aż do 1878 roku, kiedy to po kilkumiesięcznej polemice na łamach Zwiastuna Russell zupełnie zerwał współpracę po artykule autorstwa Barboura, w którym kwestionował wartość ofiarnej śmierci Chrystusa.

Po wycofaniu się z wspierania i pisania do Zwiastuna Poranka postanowił od lipca 1879 roku publikować pismo Zion's Watch Tower and Herald of Christ's Presence (Strażnica Syjońska i Zwiastun Obecności Chrystusa). Odtąd Russell posługiwał się głównie tym czasopismem do głoszenia prawd biblijnych. Russell nigdy nie przypisywał sobie odkrycia prawd. Powiedział:

Stwierdziliśmy, że przez całe wieki różne społeczności religijne i rozmaite grupy rozdzieliły między siebie nauki biblijne i stapiały je – mniej lub bardziej – z ludzkimi spekulacjami i błędnymi poglądami (...) Przekonaliśmy się, że ważna nauka o usprawiedliwieniu przez wiarę, a nie przez uczynki, została jasno sformułowana przez Lutra, a w nowszych czasach przez wielu chrześcijan, że prezbiterianie z wielkim szacunkiem odnosili się do Bożej sprawiedliwości, mocy i mądrości, chociaż tych przymiotów dokładnie nie rozumieli, że metodyści cenili i wychwalali miłość i miłosierdzie Boga, że adwentyści głosili cenną naukę o powrocie Pana, że baptyści między innymi dobrze pojmowali symboliczne znaczenie chrztu, mimo że stracili z oczu prawdziwy chrzest, że niektórzy uniwersaliści już od dłuższego czasu mają mgliste pojęcie o 'restytucji'. W ten sposób niemal wszystkie wyznania dowiodły, że ich założyciele poszukiwali prawdy. Ale niewątpliwie wielki Przeciwnik walczył z nimi i nie mogąc całkowicie zniweczyć Słowa Bożego, przewrotnie je między nich rozdzielił. (...)

[4]

Wykonujemy pracę (...) zbierania rozproszonych przez długi czas fragmentów prawdy oraz przekazywania ich ludowi Pańskiemu – nie jako nowych, nie jako naszych własnych, ale jako pochodzących od Pana. (...) Nie powinniśmy mniemać, że to nam należy się jakakolwiek zasługa za odkrycie i ponowne uporządkowanie klejnotów prawdy

[5].

W Strażnicy z maja i czerwca 1880 roku Russell ogłosił, że zamierza odwiedzić szereg miast w celu zjednoczenia i wzajemnego poznania licznych, ale bardzo rozproszonych czytelników.

Wizyty Russella doprowadziły do utworzenia w odwiedzanych miastach szeregu klas, czyli eklezji (nazwanych potem zborami). Zebrania odbywały się co najmniej dwa razy w tygodniu. Te urządzane w wynajętych salach składały się z wykładu wygłaszanego przez zdolnego mówcę. Z kolei na te urządzane w domach wszyscy zabierali swoją Biblię, konkordancję, papier, ołówek i byli zachęcani do czynnego udziału.

Z powodu takiego przebiegu zebrań i dokładnego studiowania Biblii osoby te zaczęto nazywać Badaczami Pisma Świętego.

W lipcu i sierpniu 1881 roku w Strażnicy opublikowano artykuł pod tytułem Czy głosisz? Oparte m.in. na Ewangelii według Mateusza 24:14; 28:19-20 oraz Dziejach Apostolskich 1:8 artykuły wskazywały, że głównym zadaniem Badaczy Pisma Świętego powinno być głoszenie Dobrej Nowiny. W tym samym czasie Russell wezwał do „wyjścia z Babilonu Wielkiego” (czyli opuszczenia swojego Kościoła), który był utożsamiany przez Badaczy Pisma Świętego z Kościołem katolickim i papiestwem, a potem także z innymi religiami. W 1886 roku odbyło się w Pittsburghu pierwsze, historyczne, trzydniowe walne zgromadzenie po dorocznej uroczystości Pamiątki śmierci Jezusa Chrystusa, zapoczątkowując w ten sposób zwyczaj organizowania dorocznych kongresów[6].

W 1891 roku odbyło się kolejne zgromadzenie w Allegheny w stanie Pensylwania w USA oraz w Toronto (700 obecnych) z okazji dorocznego święta upamiętniającego śmierć Jezusa Chrystusa[7]. Od 7 do 14 kwietnia 1892 roku odbyło się następne zgromadzenie w Allegheny, na które przybyło około 400 osób z 20 stanów USA i kanadyjskiej prowincji Manitoba. Program zjazdu obejmował pięć dni intensywnego studium Biblii i dwudniowe szkolenie dla kolporterów[8][9]. Rok później od 20 do 24 sierpnia odbyło się zgromadzenie w Chicago, na którym było obecnych 360 osób, a 70 ochrzczono. W następnych latach zgromadzenia takie odbywały się co roku regularnie również w innych krajach.

Członkowie Towarzystwa Strażnica w 1918 roku (od lewej: W.E. Van Amburgh, J.F. Rutherford, A.H. Macmillan, R.J. Martin, F.H. Robinson, C.J. Woodworth, G.H. Fisher, G. De Cecca)

Początek XX wieku[edytuj | edytuj kod]

Na początku XX wieku kazania Russella zaczęły publikować gazety. W 1913 roku co tydzień kazania te publikowało już ponad 2000 tytułów, które trafiały do 2 000 000 czytelników. W 1908 roku przedstawiciele założonego przez Russella Towarzystwa Strażnica (m.in. radca prawny Joseph F. Rutherford) zakupili stary Plymouth Bethel przy Hicks Street 13-17 w Brooklynie – były dom misyjny Kościoła kongregacjonalistów, gdzie mieściły się biura Towarzystwa, jak i sala zebrań (nazwany potem Betel, czyli 'Domem Bożym'), a także dawną rezydencję pastora Henry Ward Beechera przy Columbia Heights 124, który stał się domem pracowników Betel.

W 1912 roku Russell z współpracownikami przystąpili do realizacji Fotodramy stworzenia, czyli zestawu filmów i przeźroczy zsynchronizowanych z nagraniami na płytach gramofonowych. Premiera odbyła się w styczniu 1914 roku i przyciągnęła 5000 widzów. Do końca roku Fotodramę stworzenia obejrzało ponad 9 milionów osób w Ameryce Północnej, Europie, Nowej Zelandii i Australii[10].

Rok 1914 dla Badaczy Pisma Świętego i samego Russella był rokiem szczególnym, ponieważ już wiele lat wcześniej Russell i inni Badacze posługując się chronologią biblijną obliczyli, że w październiku tego roku dobiegną końca „czasy pogan”. Wierzono, że szalejąca I wojna światowa przerodzi się w światową anarchię. Wielu Badaczy Pisma Świętego wierzyło, że w 1914 roku pójdą do nieba. Później tak to skomentowano:

Wyobrażaliśmy sobie, że żniwo i zgromadzanie Kościoła pomazańców zostanie wykonane przed upływem Czasów Pogan, ale Biblia nic takiego nie mówi[11].

16 października 1916 roku Charles Taze Russell wraz ze swoim sekretarzem Menta Sturgeon wybrali się na zaplanowaną podróż po zachodniej i południowej części USA. We wtorek 31 października 64-letni Russell zmarł w pociągu w miejscowości Pampa w stanie Teksas.

Zgodnie z życzeniem Russella, na łamach Strażnicy z 1 grudnia 1916 opublikowano jego testament spisany 29 czerwca 1907 roku, w którym zalecił on utworzenie pięcioosobowego Komitetu Redakcyjnego, który miałby się zajmować redagowaniem Strażnicy po jego śmierci[a]. Zarząd Towarzystwa Strażnica powołał Komitet Wykonawczy złożony z Alfreda I. Ritchiego, Williama E. Van Amburgha oraz Josepha F. Rutheforda. Ów komitet miał sprawować nadzór nad działalnością Towarzystwa Strażnica.

Reorganizacja (1917–1942)[edytuj | edytuj kod]

Decyzją walnego zgromadzenia, które odbyło się 6 stycznia 1917 roku wobec braku innych kandydatów na nowego prezesa Towarzystwa Strażnica jednomyślnie wybrano Josepha Franklina Rutherforda.

Nowy prezes Towarzystwa kładł mocniejszy nacisk na ewangelizację. Zwiększono z 69 do 93 osób liczbę podróżujących przedstawicieli Towarzystwa i z 372 do 461 liczbę kolporterów publikacji. W 1917 roku czterech członków Towarzystwa Strażnica usiłowało usunąć ze stanowiska nowego prezesa[12]. W sierpniu 1917 roku, opuścili oni Dom Betel w Brooklynie[13]. Osoby te zostały usunięte z organizacji i utworzyły Pastoralny Instytut Biblijny, który dzielił się na mniejsze grupy skupione wokół ich przywódców. Jeszcze w tym samym roku osoby te rozpoczęły kampanię pisania listów i przemówień, co spowodowało rozdźwięki oraz odwrócenie się niewielkiej części osób od Towarzystwa Strażnica. Powstały wtedy liczne odłamy, a główne grupy, które oddzieliły się od Towarzystwa Strażnica znane w Polsce to: Zrzeszenie Badaczy Pisma Świętego, Wolni Badacze Pisma Świętego, Świecki Ruch Misyjny „Epifania”.

Pod koniec 1918 roku wydano dokończoną po śmierci Russella książkę pt. Dokonana tajemnica. Ponieważ książka zawierała szereg bardzo krytycznych uwag wobec kleru chrześcijańskiego została zakazana w Kanadzie i USA. Wzrastał też podsycany przez duchowieństwo sprzeciw wobec Badaczy Pisma Świętego. W wyniku ostrej krytyki kleru zawartej w tej, jak i innych książkach wydawanych przez Towarzystwo Strażnica począwszy od 1918 roku Europę i Amerykę Północną objęła fala ataków na Badaczy Pisma Świętego. 7 maja 1918 roku decyzją władz federalnych USA J.F. Rutherford i kilku jego współpracowników zostało aresztowanych i osadzonych w więzieniu federalnym w Atlancie w stanie Georgia.

Więzieni członkowie Towarzystwa Strażnica zostali zwolnieni 25 marca 1919 roku. W czasie pobytu w więzieniu ośmiu członków zarządu Towarzystwa Strażnica niemal całkowicie zamarła wszelka działalność Badaczy Pisma Świętego. Ale już 4 maja na pierwszym wygłoszonym przez Rutherforda wykładzie po wyjściu z więzienia było obecnych 3500 osób, a dla ponad pół tysiąca zabrakło miejsc.

W dniach od 1 do 8 września 1919 roku w Cedar Point w stanie Ohio odbyło się zgromadzenie Badaczy Pisma Świętego na którym Rutherford oświadczył:

Misją chrześcijanina na ziemi (...) jest głoszenie orędzia o sprawiedliwym Królestwie Pana, które zapewni błogosławieństwa całemu wzdychającemu stworzeniu[14].

Na tym zgromadzeniu ogłoszone też wydanie nowego czasopisma pt. The Golden Age (Złoty Wiek, obecnie znane jako Przebudźcie się!). W 1922 roku, w dniach od 5 do 13 września odbyło się kolejne, 9-dniowe zgromadzenie. W programie zgromadzenia znalazł się punkt, w którym mówca powiedział, że każdy poświęcony ma obowiązek występować w charakterze publicznego głosiciela Króla i królestwa.

Jeszcze w 1920 roku w książce Miliony ludzi obecnie żyjących nigdy nie umrą! wyrażono oczekiwania, że w 1925 roku zmartwychwstaną takie osobistości, jak: Abraham, Jakub, Izaak i inni prorocy, a namaszczeni chrześcijanie pójdą do nieba. Po niespełnionych oczekiwaniach niewielka część Badaczy Pisma Świętego porzuciła religię. Kolejnym momentem porzucenia Badaczy Pisma Świętego było wyjaśnienie istnienia dwóch organizacji – Szatana i Jehowy. Wyjaśnienie księgi Objawienia znacznie różniło się od interpretacji zawartej w Dokonanej tajemnicy, która w znacznej mierze była pośmiertną syntezą notatek i wniosków Russella. Spowodowało to, że część Badaczy zgorszyła się i odeszła.

Od 30 października do 2 listopada 1921 roku odbyło się pierwsze większe zgromadzenie w Polsce. Obecnych było ponad 500 uczestników, a 14 osób ochrzczono.

Od 1927 roku wzrastała liczba aresztowań Badaczy Pisma Świętego, ponieważ w niedziele organizowali się w grupy, które głosiły ewangelię.

Nowa nazwa[edytuj | edytuj kod]

W dniach od 24 do 30 lipca 1931 roku w Columbus w stanie Ohio zorganizowano kolejne międzynarodowe zgromadzenie, którego część była transmitowana przez należące do Towarzystwa Strażnica radio WBBR, służące krzewieniu audycji o tematyce biblijnej.

Na tym zgromadzeniu została wygłoszona rezolucja pt. Nowe imię, w której oświadczono:

„Jesteśmy sługami Jehowy Boga upoważnionymi do wykonania w Jego imieniu pewnego dzieła, mianowicie dawania — zgodnie z Jego przykazaniem — świadectwa o Jezusie Chrystusie i powiadamiania ludzi, iż Jehowa jest prawdziwym i wszechmocnym Bogiem. Z radością więc obieramy i przyjmujemy imię, które Pan Bóg wypowiedział swymi ustami, i pragniemy, by nas znano pod nowym imieniem i nazywano nim, a mianowicie: Świadkowie Jehowy[15][16].

Rok 1932 przyniósł kolejne wyjaśnienie na podstawie Biblii, że ci Badacze, którzy nie spodziewają się pójść do nieba, będą żyli na ziemi. W owym roku wprowadzono „karty świadectwa”, a w 1934 roku zaczęto korzystać w działalności ze specjalnie zaprojektowanych przez nich gramofonów i płyt z nagranymi kazaniami (90 różnych wykładów). W 1936 roku zaczęto używać na szeroką skalę plakatów informacyjnych, które noszono głównie w dzielnicach handlowych. W roku 1940 używano ponad 40 tys. gramofonów, rozpoczęto rozpowszechnianie czasopisma Pociecha.

Dalszy rozwój (1942-obecnie)[edytuj | edytuj kod]

Liczba aktywnych głosicieli organizacji Świadków Jehowy na świecie (1931-2010) (kolor czerwony – najwyższa liczba głosicieli; niebieski – przeciętna liczba głosicieli) oraz liczba obecnych na Pamiątce (kolor zielony)

8 stycznia 1942 roku zmarł J.F. Rutherford. Pięć dni później prezesem wybrano Nathana H. Knorra. Nowy prezes Towarzystwa Strażnica jeszcze mocniej akcentował potrzebę głoszenia i na większą skalę zaczął organizować zgromadzenia. Wkrótce też zorganizowano Kursy Służby Teokratycznej, które odbywały się w każdym zborze, a przygotowywały i szkoliły głosicieli do przemówień i głoszenia.

1 lutego 1943 roku 100 studentów rozpoczęło zajęcia w nowo powstałej Biblijnej Szkole Strażnicy – Gilead. Kurs trwał 20 tygodni, a głównym podręcznikiem była Biblia.

Po wojnie, kiedy wróciła możliwość niezakłóconej korespondencji pocztowej, zaczęły napływać sprawozdania. Okazało się, że mimo pożogi wojennej liczebność Świadków Jehowy znacznie wzrosła.

W roku 1950 na zorganizowanym na stadionie Yankee zgromadzeniu, gdzie było obecnych 123 tys. osób ogłoszono wydanie Chrześcijańskich Pism Greckich w Przekładzie Nowego Świata (Nowego Testamentu). W kwietniu 1951 roku prawie wszystkich wyznawców wywieziono z europejskiej części ZSRR na Syberię w trakcie Operacji Północ. Rok później do szkolenia głosicieli wprowadzono Zaawansowany Kurs Służby Kaznodziejskiej. Rezultaty tego szkolenia były takie, że w ciągu dziesięciu lat liczba głosicieli na świecie wzrosła o 100 procent, liczba odwiedzin o kolejne 126 procent, a liczba studiów biblijnych o 150 procent. W 1963 roku osiągnięto pierwszy milion głosicieli, 11 lat później liczba ta się podwoiła.

Poczynając od 1 października 1972 roku zmieniono sposób zarządzania zborami. Dotychczas zborami opiekowali się słudzy zboru, którzy byli mianowani przez Towarzystwo Strażnica. Teraz, na podstawie Listu do Filipian 1:1 gdzie apostoł Paweł napisał o gronie starszych, miało być w zborach wielu, tworzących grono starszych, o ile mieli stosowne kwalifikacje (zob. 1 Tm 3:1-7). To samo dotyczyło sług pomocniczych. W tym samym okresie odpowiedzialność i nadzór nad ewangelizacją przejęło Ciało Kierownicze, złożone z kilkunastu dojrzałych duchowo mężczyzn, mających nadzieję niebiańską (zaliczających się do 144 000 wybranych, namaszczonych duchem Świadków).

Powstanie komitetów[edytuj | edytuj kod]

Najwyższa liczba głosicieli Świadków Jehowy na świecie w latach 1945-2013

Od stycznia 1976 roku nadzór nad Towarzystwem Strażnica został przekazany sześciu kilkuosobowym komitetom. Odtąd już Towarzystwem Strażnica nie zarządzała jedna osoba.

8 czerwca 1977 roku w wyniku niemożliwego do zoperowania guza mózgu zmarł Nathan Knorr. Następcą na stanowisku Prezesa Towarzystwa Strażnica został 83-letni Frederick William Franz. Obecnie Ciało Kierownicze nie jest zupełnie związane z Towarzystwem Strażnica. Żaden z Członków owego Ciała nie może być jednocześnie członkiem Zarządu Towarzystwa Strażnica.

Dalszy rozwój[edytuj | edytuj kod]

W 1977 roku wprowadzono dla pełnoczasowych głosicieli Kurs Służby Pionierskiej. W 1985 roku przekroczono liczbę 3 milionów głosicieli, pięć lat później – 4 milionów. W latach 90. XX wieku w kilkunastu krajach, głównie z Europy Wschodniej, Afryki, Azji i Ameryki Łacińskiej, uzyskano rejestrację prawną; w niektórych z nich zorganizowano w następnych latach kongresy międzynarodowe. W połowie lat 90. XX w. powstała pierwsza oficjalna strona internetowa Świadków Jehowy, a w późniejszych latach – dodatkowe (Informacji Publicznej i publikacji religijnych).

W 1996 roku na całym świecie działało już 5 milionów aktywnych wyznawców. W 2000 roku przekroczono liczbę 6 milionów głosicieli. W 2013 roku na całej ziemi dobrą nowinę o Królestwie obwieszczało prawie 8 milionów aktywnych głosicieli w 239 krajach i terytoriach zależnych.

W roku 2009 zmniejszono liczbę cotygodniowych spotkań członków zboru na zebraniach chrześcijańskich z trzech do dwóch (zborowe studium Biblii dołączono do teokratycznej szkoły służby kaznodziejskiej i zebrania służby). Położono nacisk na wykorzystanie wolnego wieczoru na studiowanie Pisma Świętego w gronie rodziny lub osobiście[17].

W 2009 roku przekroczono liczbę 500 języków, w roku 2013 - 600, a w roku 2014 już 700 języków, w których wydaje się publikacje Świadków Jehowy (także w wersji online w Internecie).

W 2012 roku zmniejszono liczbę oddziałów na świecie, poprzez połączenie niektórych z nich[18].

W lipcu 2013 roku w Warwick, w amerykańskim stanie Nowy Jork, rozpoczęto budowę obiektów nowego Biura Głównego Świadków Jehowy (obecnie w dzielnicy Nowego Jorku: Brooklyn)[19][20].

Wyznanie stara się dotrzeć do ludzi także poprzez Internet. Oficjalna strona: www.jw.org - zawiera informacje w ok. 700 językach. Umożliwia m.in. czytanie, słuchanie oraz pobieranie (w postaci plików) np. całej Biblii i różnych wydawnictw Świadków Jehowy. Zawiera także ciekawostki, dane statystyczne i najnowsze informacje o działalności wyznania. Służy również do przekazywania informacji pomiędzy poszczególnymi zborami (funkcja dostępna po zalogowaniu).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Mieli to być: Wiliam E. Page, Wiliam E. Van Amburgh, Henry Clay Rockwell, Edward W. Brenneisen i Frederick H. Robinson oraz w razie wakatu: A.E. Burgess, Robert H. Hirsh, Izaak F. Hoskins, George H. Fisher, J.F. Rutherford i dr John Edgar (1862-1910) (Testament Russella w tyłumaczeniu na j. polski, pastor-russell.pl).

Przypisy

  1. Człowiek poszukuje Boga. Nowy Jork: Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe, 1990, s. 350.
  2. Świadkowie Jehowy – głosiciele Królestwa Bożego. Nowy Jork: Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe, 1995, s. 43. ISBN 83-903551-0-8.
  3. Świadkowie Jehowy – głosiciele Królestwa Bożego. Nowy Jork: Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe, 1995, s. 44. ISBN 83-903551-0-8.
  4. Świadkowie Jehowy – głosiciele Królestwa Bożego. Nowy Jork: Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe, 1995, s. 48. ISBN 83-903551-0-8.
  5. Naśladuj tych, którzy są wzorami pokory. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy / [Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe, Zarejestrowany Związek Wyznania Świadków Jehowy w Polsce]”. 23, s. 17, 01.12.1993. New York : Watchtower Bible and Tract Society of New York, (Polish ed.). ISSN 1234-1150. 
  6. Królestwo Boże już panuje!. Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe, 2014, s. 28.
  7. Świadkowie Jehowy – głosiciele Królestwa Bożego. Nowy Jork: Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe, 1995, s. 254. ISBN 83-903551-0-8.
  8. Świadkowie Jehowy – głosiciele Królestwa Bożego. Nowy Jork: Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe, 1995, s. 255. ISBN 83-903551-0-8.
  9. Dzieje Świadków Jehowy w czasach nowożytnych. Stany Zjednoczone Ameryki. (Na podstawie Rocznika Świadków Jehowy na rok 1975), s. 10
  10. Świadectwo wiary – arcydzieło sprzed stu lat. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXV, s. 30–32, 15 lutego 2014. Watch Tower Bible and Tract Society. ISSN 1234-1150. 
  11. Wiara chrześcijan zostanie wypróbowana. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. 10, s. 14, 15 maja 1998. [Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe, Zarejestrowany Związek Wyznania Świadków Jehowy w Polsce]. ISSN 1234-1150. 
  12. Świadkowie Jehowy – głosiciele Królestwa Bożego. Nowy Jork: Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe, 1995, s. 64, 65. ISBN 83-903551-0-8.
  13. Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXIV, s. 12, akapit 8, 1 lipca 1998. Watch Tower Bible and Tract Society. ISSN 1234-1150. 
  14. Świadkowie Jehowy – głosiciele Królestwa Bożego. Nowy Jork: Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe, 1995, s. 76. ISBN 83-903551-0-8.
  15. * Świadkowie Jehowy – głosiciele Królestwa Bożego. Nowy Jork: Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe, 1995, s. 82. ISBN 83-903551-0-8.
  16. Podążanie coraz jaśniejszą ścieżką. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXVII, s. 26-30, akapit 6, 15 lutego 2006. Watch Tower Bible and Tract Society. ISSN 1234-1150. 
  17. List od Ciała Kierowniczego. Biblioteka Internetowa Strażnicy. s. 4.
  18. Rocznik Świadków Jehowy 2013. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2013, s. 11–13. ISBN 978-83-61557-32-6.
  19. Świadkowie Jehowy przenoszą swoje Biuro Główne, www.jw.org
  20. Prace w Wallkill i Warwick posuwają się naprzód, www.jw.org