Gábor Bethlen

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Gábor Bethlen
GabrielBethlen.jpg
książę Siedmiogrodu
Okres panowania od 1613
do 1629
Poprzednik Gabriel Batory
Następca Katarzyna Brandenburska
książę opolski
Okres panowania od 1622
do 1625
Dane biograficzne
Urodziny 1580
Marosillye
Śmierć 15 listopada 1629
Gyulafehérvár
Ojciec Lupus Bethlen
Matka Fruzsina Lázár de Szárhegy
Żona 1. Zuzanna Károlyi,
2. Katarzyna Brandenburska
Gábor Bethlen

Gábor Bethlen węg. Bethlen Gábor, słow. Gabriel Betlen (ur. w 1580 w Marosillye – dziś rum. Ilia, zm. 15 listopada 1629 w Gyulafehérvár – dziś rum. Alba Iulia) – książę Siedmiogrodu w latach 16131629 (po wymarciu rodu Batorych), książę opolski 1622-1625 i przywódca powstania antyhabsburskiego w Królestwie Węgier na terenie dzisiejszej Słowacji podczas wojny trzydziestoletniej. Obrany królem Węgier (1620-1621).

Był synem Lupusa Bethlena i Fruzsiny Lázár de Szárhegy. Pochodził ze średniej szlachty, jednak jego ród już w XVI w. osiągnął znaczącą pozycję w kraju. Był protestantem wyznania reformowanego, a więc w okresie kontrreformacji w naturalny sposób znajdował się w obozie antyhabsburskim.

Początkowo był w służbie na dworze księcia Siedmiogrodu, Zygmunta Batorego. Wykorzystując słabość władzy za jego następcy, Gábora Batorego, w 1613 r. sułtan Ahmed I ogłosił Bethlena księciem Siedmiogrodu. Nominacja ta została następnie zatwierdzona także przez siedmiogrodzki sejm w Kolozsvárze (obecnie Kluż-Napoka). Bethlen wzmocnił wydatnie władzę książęcą i podniósł prestiż Siedmiogrodu na arenie europejskiej. W 1615 cesarz Maciej Habsburg uznał jego władzę, ale stosunki z Wiedniem pozostały napięte.

W czasie wojny trzydziestoletniej, jako wyznawca kalwinizmu, Bethlen otwarcie wystąpił przeciwko Habsburgom. W 1619 r. sprzymierzył się z Czechami i wystąpił zbrojnie przeciwko cesarzowi niemieckiemu i królowi węgierskiemu - Ferdynandowi II. Zajął północne Węgry, m.in. dzisiejszą Bratysławę, a w listopadzie tegoż roku oblegał Wiedeń. Jednak dywersja oddziałów polskich lisowczyków, którzy najechali północny Siedmiogród, zmusiła Bethlena do zwinięcia oblężenia Wiednia i zawarcia z Ferdynandem II zawieszenia broni. 16 stycznia 1620 r. zawarto rozejm w Bratysławie.

W sierpniu 1620 sejm w Bańskiej Bystrzycy (węg. Beszetercebánya) obwołał Bethlena królem Węgier, ale ten nie zdecydował się na koronację. Zrzekł się pretensji do tronu węgierskiego w traktacie pokojowym zawartym 6 stycznia 1622 r. w Nikolsburgu (obecnie Mikulov), w zamian za siedem komitatów Górnych Węgier (dzisiejsza wsch. część Słowacji; Koszyce stały się drugą stolicą Bethlena) oraz księstwa opolskie i raciborskie. Ferdynand zobowiązał się do zapłacenia Bethlenowi odszkodowania w wysokości 50 tys. forintów i do przestrzegania postanowień pokoju wiedeńskiego. Bethlen formalnie objął władzę na Górnym Śląsku 30 maja 1622 r. W Opolu i Raciborzu zaczęto bić lichą monetę. Miejscowa ludność była jednak nieufna i żywiła pogardę wobec nowego władcy. 20 stycznia 1624 r. na mocy rozejmu w Bańskiej Bystrzycy utracił księstwo opolsko-raciborskie oraz 5 komitatów węgierskich.

Kiedy główny ciężar walk wojny trzydziestoletniej przeniósł się na teren Niemiec, Bethlen w 1623 r. wtargnął na Morawy, gdzie pod Hodoninem otoczył wojska cesarskie, dowodzone przez samego Wallensteina. Cesarz zaproponował pokój, który zawarto 8 maja 1624 r. w Wiedniu na warunkach pokoju nikolsburskiego.

Bethlen, szukając w Europie sprzymierzeńców, pojął w 1625 r. za żonę Katarzynę Brandenburską, siostrę Marii Eleonory Hohenzollern (żony Gustawa Adolfa, króla szwedzkiego). Zachęcony sukcesami ligi antyhabsburskiej i obietnicami francuskiego kardynała Richelieu jeszcze raz wystąpił w 1626 r. przeciwko Ferdynandowi II. Traktat pokojowy zawarty w tym samym roku w Bratysławie potwierdzał jednak jedynie postanowienia z Nikolsburga.

Dalsze działania Bethlena skupiły się na próbach szukania sojuszników przeciw Habsburgom na zachodzie Europy. Jednocześnie myślał on o koronie polskiej. W 1627 prowadził rokowania, m.in. z Gustawem II Adolfem i z Moskwą w sprawie objęcia tronu polskiego. Zmarł niespodziewanie, nie doczekawszy realizacji tych planów.

Zarówno ze względu na poprawę sytuacji ekonomicznej, jak również rozkwit oświaty, kultury i sztuki, okres rządów Gábora Bethlena jest uważany za "złoty wiek" Siedmiogrodu. Przyczynił się on do rozwoju gospodarki, wprowadzając książęcy monopol na handel bydłem, miodem i woskiem. Popierał rozwój górnictwa i rzemiosła, zreformował też finanse księstwa. Założył liczne szkoły, w tym uniwersytet w stolicy Siedmiogrodu - Gyulafehérvár (obecnie Alba Iulia). Miasto to, znacznie rozbudowane, stało się znaczącym ośrodkiem kultury, promieniującym również na tereny Królestwa Węgierskiego.

G. Bethlen był dwukrotnie żonaty: z Zuzanną Károlyi (zm. w 1622 r.) oraz z wspomnianą Katarzyną, córką Jana Zygmunta, elektora brandenburskiego. Nie doczekał się potomstwa.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]


Poprzednik
Gabriel Batory
Coa Transylvania Country History (shaded).svg książę Siedmiogrodu
1613-1629
Coa Transylvania Country History (shaded).svg Następca
Katarzyna Brandenburska