Gustaw II Adolf

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Gustaw II Adolf
Z Bożej łaski król Szwecji, Gotów i Wenedów, Wielki Książę Finlandii, książę Estonii, Karelii, pan Ingrii
Gustav II Adolf of Sweden.jpg
Gustav II Adolf autograph.png
Król Szwecji
Okres panowania od 30 października 1611
12 października 1617 (koronowany)
do 6 listopada 1632[1]
Poprzednik Karol IX Waza
Następca Krystyna Waza
Dane biograficzne
Dynastia Wazowie
Urodziny 9 grudnia 1594 w Sztokholmie
Śmierć 16 listopada 1632 pod Lützen
Ojciec Karol IX Waza
Matka Krystyna Holstein-Gottorp
Żona Maria Eleonora Hohenzollern
Dzieci Krystyna
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons

Gustaw II Adolf, Lew Północy (ur. 9 grudnia 1594 w Sztokholmie, zm. 16 listopada 1632[1] pod Lützen) – król Szwecji w latach 1611–1632, dowódca, strateg, reformator armii i polityk.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Rodzina i pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Pochodził z dynastii Wazów i urodził się w 1594 w Sztokholmie jako syn Karola IX Sudermańskiego i jego drugiej żony Krystyny z Holstein-Gottorp. 25 listopada 1620 w Sztokholmie ożenił się z Marią Eleonorą Hohenzollern. Para miała jedną córkę – Krystynę (1626–1689), która była królową Szwecji w latach 1632–1654.

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Gustaw Adolf bardzo wcześnie wykazał duże zdolności językowe. Od wczesnego dzieciństwa rozmawiał w dwóch językach, którymi posługiwali się jego rodzice, czyli po niemiecku i szwedzku. Bardzo dobrze mówił także po łacinie, włosku, francusku i holendersku. Potrafił się także rozmawiać, gorzej lub lepiej, w języku greckim, hiszpańskim, angielskim, rosyjskim i polskim. Od swoich żołnierzy nauczył się także szkockiego[2]. W dzieciństwie już jako sześcioletni chłopiec uczestniczył w wyprawie wojennej, a gdy skończył 10 lat uczestniczył w naradach politycznych i przyjmował ambasadorów. Szeroko rozwinięty kulturowo, czytał liczne dzieła filozoficzne, szczególnie książki myśliciela Hugo Grotiusa.

Początki rządów[edytuj | edytuj kod]

Król Gustaw II Adolf przyjmujący posłów holenderskich

Mając 17 lat, wstąpił po śmierci ojca na tron szwedzki. Zatwierdził wtedy wszystkie prawa i przywileje posiadane przez stany, jednocześnie wyrażając zgodę na ograniczenie na ich rzecz władzy monarszej w kwestiach dotyczących stanowienia prawa, polityki zagranicznej i fiskalnej. Zrezygnował z jednoczesnego prowadzenia wojny z trzema państwami: Danią, Rosją i Polską. Dzięki ustępstwom terytorialnym i zobowiązaniu się do wypłaty odszkodowań wojennych zapewnił sobie spokój na granicy z Danią, z którą zawarł traktat pokojowy w Knäred 21 stycznia 1613.

Wojna z Rosją[edytuj | edytuj kod]

Rok później uderzył na państwo moskiewskie i w 1615 oblegał Psków, a następnie doprowadził do korzystnego dla Szwecji układu pokojowego w Stołbowie (27 stycznia 1617). Według jego postanowień Szwedzi wycofali się z Nowogrodu Wielkiego i Starej Russy, ale zatrzymali Ingrię i Karelię z miastami: Iwanogrod, Koporie, Nöteborg (Orieszek) i Kexholm (Prioziorsk).

Działalność reformatorska[edytuj | edytuj kod]

Akademia Dorpacka założona przez Gustawa II Adolfa (widok współczesny)

Po zabezpieczeniu panowania szwedzkiego nad całą Zatoką Fińską podjął wielkie dzieło reform, budując zręby nowoczesnego państwa. Uporządkował administrację centralną, wymiar sprawiedliwości, skarbowość oraz przeprowadził modernizację wojska, co doprowadziło do wyższości armii szwedzkiej nad innymi w czasie trwania wojny 30- letniej. Osiągnął wysoki odsetek militaryzacji ludności – aż 1,7%, co pozwalało na zwerbowanie armii nawet 40-tysięcznej. Wiązało się to z wprowadzeniem powszechnego poboru do wojska. Nieco później zreformował szkolnictwo, zakładając nowe gimnazja i odnawiając Uniwersytet w Uppsali w 1624. Ufundował także wyższą uczelnię w Dorpacie (1632).

Wojna z Rzecząpospolitą[edytuj | edytuj kod]

Gustaw II Adolf w polskim płaszczu na portrecie Matthausa Meriana 1632

Od 1617 toczył wojnę o dominium maris Baltici z Rzecząpospolitą Obojga Narodów. Wykorzystując zaangażowanie głównych sił wroga w konflikt z Turcją, opanował w 1621 większą część Inflant z Rygą. 31 lipca 1622 podpisał rozejm w Mitawie, zatrzymując w swym ręku zdobyte wcześniej ziemie. Trzy lata później wznowił działania wojenne, zajmując Dorpat w Inflantach, skrawek Litwy z Birżami oraz większą część Kurlandii z Mitawą. Ośmielony tymi sukcesami, przerzucił swoje wojska w 1626 do Prus Książęcych, opanowawszy Piławę, Elbląg, Malbork i przejściowo Puck. W trakcie oblężenia Nowego Miasta w 1628 ranny w policzek. Jednak zwycięstwa polskie w bitwie morskiej pod Oliwą (1627) i w polu pod Trzcianą (1629) zahamowały jego ekspansję na Pomorzu. 26 września 1629 zawarł rozejm w Altmarku (Starym Targu)[3]. Zatrzymał w swym ręku większość portów pruskich i dużą część Inflant oraz zapewnił sobie wpływy z ceł pruskich.

Działania wojenne w Niemczech i śmierć[edytuj | edytuj kod]

Przewiezienie ciała Gustawa II Adolfa do Szwecji z portu w Wolgaście

Zakończenie działań wojennych z Rzecząpospolitą umożliwiło Gustawowi II Adolfowi podjęcie działań wojennych w Niemczech. Mając na celu opanowanie południowych wybrzeży Bałtyku, przystąpił w 1629 roku do wojny trzydziestoletniej przeciw Habsburgom. Po opanowaniu Księstwa Pomorskiego w 1630 wkroczył w głąb Niemiec. Wspomagany przez niemieckich książąt protestanckich, stoczył szereg bitew z wojskami cesarskimi, w których odniósł szereg spektakularnych zwycięstw, m.in. pod Breitenfeld. Zginął w bitwie pod Lützen[4].

Jego dewizą były łacińskie sentencje: Gloria Altissimo Suorum Refugio (Chwała Bogu, ucieczce swych wiernych) i Cum Deo et victribus armis (dzięki Bogu i zwycięskiemu orężu) oraz niemiecka Gott mit uns (Bóg z nami).

Nagrobek Gustawa II Adolfa w kościele Riddarholm

Jego ciało zostało przewiezione z Niemiec do Szwecji, gdzie został pochowany w kościele Riddarholm w Sztokholmie.

Propaganda królewska[edytuj | edytuj kod]

Inwazja szwedzka w Niemczech została przedstawiona jako wojna sprawiedliwa, a sam Gustaw Adolf jako wybawca uciemiężonych niemieckich protestantów. Za pomocą pamfletów, karykatur, satyr i wierszy przy użyciu symboliki biblijnej wykreowano mit Lwa północy – aluzji do Lwa Judy przybywającego wspomagać sprawiedliwych. Wykorzystano także przepowiednie Nostradamusa, że pojawi się lew z północy, który pobije orła (cesarza). Taki przekaz trafiał szczególnie do niemieckich elit protestanckich, które nienawidziły katolickiego cesarza. Wallenstein komentował wyniki pracy propagandzistów: „Niemcy oczekują króla Szwecji jak Żydzi swego mesjasza”.

Genealogia[edytuj | edytuj kod]

Prapradziadkowie

Johan Kristiernsson Waza
(1426-1477)
∞1451
Birgitta Gustavsdotter Sture
(-1472)

Måns Karlsson Eka

Sigrid Eskilsdotter Banér

Abraham Kristiernsson Leijonhufvud

Birgitta Månsdotter Natt och Dag

Erik Karlsson Waza
(1436-1491)

Anna Karlsdotter Vinstorpaätten

król Danii, Szwecji i Norwegii
Chrystian I Oldenburg
(1426-1481)
∞1449
Dorota Hohenzollern
(1430-1495)

książę Pomorski
Bogusław X Wielki
(1454-1532)
∞1491
Anna Jagiellonka
(1476-1503)

landgraf Hesji
Wilhelm II
(1469-1509)
∞1500
Anna von Mecklenburg
(1485-1525)

książę Saksonii
Jerzy Wettyn
(1471-1539)
∞1496
Barbara Jagiellonka
(1478-1534)

Pradziadkowie

Erik Johansson Waza
(1470-1520)
1495
Cecilia Månsdotter Eka
(1476-1523)

Erik Abrahamsson Leijonhufvud
(-1520)
∞1512
Ebba Eriksdotter Waza
(-1549)

król Danii i Norwegii
Fryderyk I Oldenburg
(1471-1533)
∞1518
Zofia pomorska
(1498-1568)

landgraf Hesji
Filip Wielkoduszny
(1504-1567)
∞1523
Krystyna Wettyn
(1505-1549)

Dziadkowie

król Szwecji
Gustaw I Waza
(1496-1560)
∞1536
Małgorzata Leijonhufvud
(1516-1551)

książę Holstein-Gottorp
Adolf
(1526–1586)
∞1564
Krystyna Heska
(1543-1604)

Rodzice

król Szwecji
Karol IX Waza
(1550-1611)
∞1579
Krystyna von Holstein-Gottorp
(1573–1625)

Gustaw II Adolf Waza (1594-1632) król Szwecji

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. 1,0 1,1 Daty przyjęte za źródłami szwedzkimi, mogą być podane według kalendarza juliańskiego zamiast gregoriańskiego.
  2. Z. Anusik, Gustaw II Adolf, Wrocław 2009, s. 17.
  3. Zbigniew Anusik: Gustaw II Adolf. Wrocław: Ossolineum, 2009, s. 187. ISBN 83-04-050008-2.
  4. Zbigniew Anusik: Gustaw II Adolf. Wrocław: Ossolineum, 2009, s. 326. ISBN 83-04-050008-2.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Zbigniew Anusik: Gustaw II Adolf. Wrocław: Ossolineum, 2009. ISBN 978-83-04-05008-2.
  • Zbigniew Wójcik, Historia powszechna XVI-XVII wiek,
  • Słownik władców Europy nowożytnej i najnowszej, pod red. Macieja Serwańskiego i Janusza Dobosza, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1998.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]


Poprzednik
Karol IX Sudermański
Greater coat of arms of Sweden.svg Król Szwecji
1611–1632
Greater coat of arms of Sweden.svg Następca
Krystyna