Hanza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zasięg Hanzy około roku 1400

     strefa niderlandzka

     strefa westfalska

     strefa saksońska

     strefa wendyjska

     strefa brandenburska

     strefa pomorska

     strefa pruska

     strefa liwska

     strefa szwedzka

Kwadratami oznaczono Kantory, kółkami miasta hanzeatyckie.

Hanza, Liga Hanzeatycka, Związek Hanzeatycki (z st.-wys.-niem. hansa - grupa) – związek miast handlowych Europy Północnej z czasów Średniowiecza i początku ery nowożytnej. Miasta należące do związku popierały się na polu ekonomicznym, utrudniając pracę kupcom z miast nienależących do związku, jednocześnie zaś stwarzały realną siłę polityczną i niekiedy wojskową.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze hanzy powstały w XII wieku w Niderlandach, następna (tzw. hanza londyńska) składała się z 15 miast z Flandrii i ułatwiała im handel wełną z Anglii.

Największą sławę zdobyła tzw. Hanza niemiecka (w literaturze znana po prostu jako "Hanza"), która w XIV-XV w. gromadziła praktycznie wszystkie miasta pobrzeża Morza Północnego i Bałtyckiego. Po uzyskaniu monopolu na wspomnianych akwenach Hanza osiągała wielkie zyski, a należące do niej miasta często wówczas właśnie przeżywały świetność. Równie wielkie były wpływy polityczne Hanzy, zwłaszcza w Niemczech i państwach skandynawskich (m.in. zwycięska wojna przeciw Danii 1368-1370pokój ze Stralsundu gwarantował Hanzie 15% zysków z duńskiego handlu). Wpływy Hanzy sięgały Nowogrodu i Anglii. Bogate miasta były w stanie często wystawiać większe i silniejsze armie zaciężne niż biedni monarchowie, polegający często na pospolitym ruszeniu szlachty.

W szczytowym okresie rozwoju Hanza liczyła około 160 miast pod przewodnictwem Lubeki, a językiem urzędowym Związku była odmiana języka dolnosaksońskiego z rejonu tegoż miasta. Delegaci z miast hanzeatyckich zjeżdżali się co jakiś czas i opracowywali wspólną politykę (tzw. Hansetage).

Z czasem jednak znaczenie tej organizacji zaczęło maleć. Miasta stały się bardziej zależne od swoich monarchów, pojawiły się rozbieżności między interesami poszczególnych członków, niechęć konsumentów do wysokich cen dyktowanych przez Ligę, wreszcie konkurencja niezależnych kupców holenderskich doprowadziły do upadku organizacji. W 1494 r. kupcy hanzeatyccy zostali wygnani z Nowogrodu. Ostatecznie Hanza utraciła pozycję w wyniku wielkich odkryć geograficznych i ustanowienia szlaków morskich łączących Europę z Ameryką i Indiami oraz przywozu dużej ilości kruszców do bicia monet.

Ostatni zjazd delegatów miast hanzeatyckich odbył się w 1669 r.

Miasta należące do Hanzy[edytuj | edytuj kod]

W celu lepszego funkcjonowania Hanzy, podzielono ją na 4 grupy (niem. Quartiere)[1]:

  • Wendyjską, w skład której wchodziły strefa wendyjska i pomorska[2][3]:120
  • Saską, w skład której wchodziły strefy: saksońska i brandenburska[2] (lub saksońska)[3]:120
  • Bałtycką (lub prusko-inflancką), która składała się ze stref: pruskiej, liwońskiej i szwedzkiej[2] (lub wschodniobałtycka)[3]:120
  • Westwalską (lub nadreńską), w skład której wchodziły strefy: westfalska i niderlandzka[2] (lub reńska, od rzeki Ren)[3]:120

Czasem wyodrębnia się jeszcze jedną grupę tzw. Kantorów (niem. Kontor):

  • Kantory mimo, że formalnie nie należały do Związku Hanzeatyckiego, odgrywały istotną rolę, będąc zagranicznymi punktami handlowymi Związku.

Grupa Wendyjska[edytuj | edytuj kod]

Kolumna "Terytorium" przedstawia państwo pod które podlegało miasto w czasach Hanzy. Kolumna "Państwo" przedstawia kraj na którego terenie znajduje się miasto w dzisiejszych czasach.

Grupa Miasto Terytorium Państwo Data dołączenia Data opuszczenia Informacje Źródła
Wendyjska
Lubeka
Wolne Miasto Lubeka
 Niemcy Stolica Ligi Hanzeatyckiej, stolica grupy wendyjskiej [4][2][3]:47, 120;[5][6]:74, 82;[7]
Hamburg
Wolne Miasto Hamburg
 Niemcy [4][3]:47;[5][6]:82;[8]
Lüneburg
Księstwo Brunszwik-Lüneburg
 Niemcy [4][5][7][8][9]
Wismar
Księstwo Meklemburgii
 Niemcy W 1283, miasto dołączyło do grupy Rostocker Landfrieden, która była poprzednikiem federacji wendyjskich miast (od 1293). [4][5][6]:82;[7][8][10]
Rostock
Księstwo Meklemburgii
 Niemcy W 1283, miasto dołączyło do grupy Rostocker Landfrieden, która była poprzednikiem federacji wendyjskich miast (od 1293). [4][5][6]:82;[7][8][10][11]
Stralsund
Księstwo rugijskie
 Niemcy 1293 Księstwo rugijskie było lennem duńskiej korony aż do 1325. W 1283, Stralsund dołączył do grupy Rostocker Landfrieden, która była poprzednikiem federacji wendyjskich miast (od 1293). Od 1339 aż do XVII wieku, miasto było członkiem Vierstädtebund razem z Greifswaldem, Demminem and Anklamem. [4][5][7][8][10][12]
Demmin
Księstwo Pomorskie
 Niemcy W 1283, miasto dołączyło do grupy Rostocker Landfrieden, która była poprzednikiem federacji wendyjskich miast (od 1293). Od 1339 aż do XVII wieku, miasto było członkiem Vierstädtebund razem z Stralsundem, Greifswaldem and Anklamem. [4][7][10][13]
Greifswald
Księstwo Pomorskie
 Niemcy W 1283, miasto dołączyło do grupy Rostocker Landfrieden, która była poprzednikiem federacji wendyjskich miast (od 1293). Od 1339 aż do XVII wieku, miasto było członkiem Vierstädtebund razem z Stralsundem, Demminem and Anklamem. [4][7][8][10][13]
Anklam
Księstwo Pomorskie
 Niemcy W 1283, miasto dołączyło do grupy Rostocker Landfrieden, która była poprzednikiem federacji wendyjskich miast (od 1293). Od 1339 aż do XVII wieku, miasto było członkiem Vierstädtebund razem z Stralsundem, Greifswaldem and Demminem. [4][7][10][13]
Pasewalk
Księstwo Pomorskie
 Niemcy
Stettin (Szczecin)
Księstwo Pomorskie
 Polska 1278 W 1283, miasto dołączyło do grupy Rostocker Landfrieden, która była poprzednikiem federacji wendyjskich miast (od 1293). Od XIV wieku stopniowo przejmował rolę głównego miasta w strefie pomorskiej. [4][3]:120;[5][7][9][10]
Kolberg (Kołobrzeg)
Księstwo Pomorskie
 Polska [4][7][9][13]
Rügenwalde (Darłowo)
Księstwo Pomorskie
 Polska [4][7][8][9][13]
Stolp (Słupsk)
Księstwo Pomorskie
 Polska [7][9][13]
Visby
Królestwo Szwecji
 Szwecja 1470 W 1285 roku w Kalmarze, Związek Hanzeatycki zawarł ugodę z królem Szwecji Magnusem I Birgerssonem, który mówił, że Gotlandia należy do Szwecji[potrzebne źródło]. Jednakże w 1470 Liga zmieniła status miasta, a w maju 1525 roku, Niemcy na polecenie Lubeki zniszczyli wszystkie kościoły w mieście z wyjątkiem katedry. [4][5][7][14]
Sztokholm
Królestwo Szwecji
 Szwecja [5][7]

Grupa Saska[edytuj | edytuj kod]

Grupa Miasto Terytorium Państwo Data dołączenia Data opuszczenia Informacje Źródła
Saska
Brunszwik
Księstwo Saksonii
 Niemcy 1200
(ok. XII w.)
1600
(ok. XVII w.)
Stolica grupy saskiej [4][2][5][7][8][9]
Brema
Wolne Miasto Brema
 Niemcy 1260 [4][5][7][8][11]
Magdeburg
Arcybiskupstwo magdeburskie
 Niemcy 1200
(ok. XII w.)
[4][5][7][8][9]
Goslar
Wolne Miasto Goslar
 Niemcy 1267 1566 Glosar było lennem Saksonii do 1280 roku. [4][5][7][8][9]
Erfurt
Arcybiskupstwo Moguncji
 Niemcy [4][5][7]
Stade
Arcybiskupstwo Bremy
 Niemcy [4][8]
Berlin
Marchia Brandenburska
 Niemcy 1442 W 1356 roku Brandenburgia uzyskała miano elektoratu. W 1442 roku, książę elektor Fryderyk II Żelazny, zmusił wszystkie miasta na terenie Brandenburgii, do opuszczenia Hanzy. [3]:120;[5][6]:32;[7][9]
Frankfurt an der Oder
Marchia Brandenburska
 Niemcy 1430 1442 W 1442 roku, książę elektor Fryderyk II Żelazny, zmusił wszystkie miasta na terenie Brandenburgii, do opuszczenia Hanzy. [5][6]:32[7][9]

Grupa Westfalska[edytuj | edytuj kod]

Grupa Miasto Terytorium Państwo Data dołączenia Data opuszczenia Informacje Źródła
Westfalska
Kolonia
Wolne Miasto Kolonia
 Niemcy 1475 Stolica grupy westfalskiej aż do zakończenia wojny hanzeatycko-angielskiej (1470-74). Kolonia stanęła po stronie angielskiej, w wyniku czego została wyrzucona z Hanzy. Następcą Kolonii został Dortmund. [4][2][3]:120;[5][7][8]
Dortmund
Wolne Miasto Dortmund
 Niemcy Stolica grupy westfalskiej po tym, jak Kolonia została z niej wyrzucona za wsparcie Anglii w wojnie hanzeatycko-angielskiej. [4][5][6]:82;[7][8][9]
Deventer
Biskupstwo Utrechtu
 Holandia 1000 1500 [4][5][7][8][11][15][16][17]:438
Kampen
Biskupstwo Utrechtu
 Holandia 1441 [4][5][7][8][16][17]:433
Groningen
Friesland
 Holandia Fryzja była de facto niezależna przez długi okres w Średniowieczu. [4][5][7][11]
Münster
Biskupstwo Münster
 Niemcy [4][6]:82;[7][8][9]
Osnabrück
Biskupstwo Osnabrück
 Niemcy 1100
(ok. XII w.)
[4][5][7][8][9]
Soest
Wolne Miasto Soest
 Niemcy 1609 Miasto było częścią Elektoratu Kolonii do odzyskania niepodległości w latach 1444-49. Następnie stało się częścią Księstwa Kleve [4][5][6]:82;[7][8][9]

Pozostałe miasta[edytuj | edytuj kod]

Do Hanzy należały również:

 *  – miasta do dziś określające się jako "miasto hanzeatyckie". Niemieckie miasta hanzeatyckie stosują w związku z tym jako oznaczenie tablic rejestracyjnych samochodów pierwszą literę H (Hansestadt – miasto hanzeatyckie): HB = Brema, HH = Hamburg, HGW = Greifswald, HL = Lubeka, HRO = Rostock, HST = Stralsund, HWI = Wismar; wyjątkiem jest tu kilkunastotysięczne dziś Hansestadt Anklam, gdzie samochody rejestrowane są pod literami OVP (odnoszącymi się do nazwy byłego powiatu Ostvorpommern – wschodnie Pomorze Przednie).

W Rostocku istnieje klub piłkarski Hansa Rostock.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło hanza w Wikisłowniku
Wikimedia Commons

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Phillippe Dollinger, Dzieje Hanzy, Gdańsk 1975
  • Henryk Samsonowicz, Późne średniowiecze miast nadbałtyckich. Warszawa 1968

Przypisy

  1. Hanza - WIEM, darmowa encyklopedia
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 Richard Natkiel: Atlas of Maritime History. Smithmark Publishing, 1989, s. 33. ISBN 0-831-70485-3. (ang.)
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 Michael Keating,Regions and regionalism in Europe, 2004, Edward Elgar Publishing, pages [1]and 120
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 4,17 4,18 4,19 4,20 4,21 4,22 4,23 4,24 4,25 4,26 Dr Johannes Falke: Die Hansa als deutsche See- und Handelsmacht. Berlin: F Henschel, 1863, s. 62–64. (ang.)
  5. 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 5,13 5,14 5,15 5,16 5,17 5,18 5,19 5,20 5,21 5,22 Andrew Jotischky, Caroline Hull: The Penguin Historical Atlas of the Medieval World. Penguin Books, 2005, s. 122–23. ISBN 978-0-141-01449-4. (ang.)
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 6,8 Hajo Holborn: A History of Modern Germany: The Reformation. Princeton University Press, 1982, s. [2],74, 80–82. ISBN 0-691-00795-0. (ang.)
  7. 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 7,14 7,15 7,16 7,17 7,18 7,19 7,20 7,21 7,22 7,23 7,24 7,25 7,26 7,27 7,28 Philippe Dollinger: The German Hansa. Stanford University Press, 2000, s. ix–x. ISBN 0-804-70742-1. (ang.)
  8. 8,00 8,01 8,02 8,03 8,04 8,05 8,06 8,07 8,08 8,09 8,10 8,11 8,12 8,13 8,14 8,15 8,16 8,17 8,18 Dr Friedrich Wilhelm Barthold: Geschichte der Deutschen Hanse. Leizig: TD Weigel, 1862, s. 35 and [3]. (ang.)
  9. 9,00 9,01 9,02 9,03 9,04 9,05 9,06 9,07 9,08 9,09 9,10 9,11 9,12 9,13 D Schäfer: Die deutsche Hanse. Reprint-Verlag-Leipzig, 2010, s. page 37. ISBN 978-3-8262-1933-7. (ang.)
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 10,6 Die Hansestädte an der Oder. W: Horst Wernicke: Oder-Odra. Blicke auf einen europäischen Strom. Lang, 2007, s. 137–48; here p. 142. ISBN 3631561490. (niem.)
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 Natascha Mehler. The Perception and Interpretation of Hanseatic Material Culture in the North Atlantic: Problems and Suggestions. „Journal of the North Atlantic”, s. 89–108, 2009 (ang.). 
  12. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/567988/Stralsund
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 Werner et al. Buchholz: Pommern. Siedler, 1999, s. 120. ISBN 3-886-80272-8. (niem.)
  14. Varför ruinerades Visby (szw.). W: Goteinfo.com [on-line]. [dostęp 30 kwietnia 2011].
  15. Natascha Mehler. Hansefahrer im hohen Norden. „epoc”, s. 16–25, particularly 20 and 21, 2011 (ang.). 
  16. 16,0 16,1 Ryan ver Berkmoes, Karla Zimmerman: The Netherlands. Lonely Planet, 2010, s. 255. ISBN 978-1-74104-925-1. (ang.)
  17. 17,0 17,1 George McDonald: Frommer's Belgium, Holland & Luxembourg, 11th Edition. Frommers, 2009, s. pages 134,176, 397,432–38. ISBN 978-0-470-38227-1. (ang.)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]