Mateusz Kantakuzen

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Mateusz Kantakuzen
Basileus tōn Romaiōn - Cesarz Rzymian
Cesarz bizantyński
Okres panowania od 1354
do 1357
Poprzednik Jan VI Kantakuzen
Następca Jan V Paleolog
Dane biograficzne
Dynastia Kantakuzenów
Urodziny ok. 1325
Śmierć 24 czerwca 1383
Ojciec Jan VI Kantakuzen
Matka Irena Asanina
Żona Irena Paleologina
Dzieci Jan • Demetriusz • Teodora • Helena • Maria

Mateusz Kantakuzen (gr. Ματθαίος Ασάνης Καντακουζηνός, Matthaios Asanēs Kantakouzēnos) (ok. 1325-1383 lub 1391) – cesarz bizantyjski od 1353 do 1357, despota Morei w latach 1380-1383. Syn Jana VI Kantakuzena.

U boku ojca[edytuj | edytuj kod]

Mateusz był najstarszym synem możnowładcy Jana Kantakuzena i jego żony Ireny pochodzącej z wpływowego rodu Asanów. Przyszedł na świat około 1325 roku, gdy jego ojciec obejmował urząd megadomestyka nadany mu przez współcesarza Andronika III. W 1341 roku po śmierci Andronika III doszło do walki o regencję nad małoletnim cesarzem Janem V pomiędzy Janem Kantakuzenem, a przeciwną mu grupą skupioną wokół cesarzowej wdowy Anny Sabaudzkiej. Mateusz wziął udział w tych walkach dowodząc oddziałami ojca[1].

Przeciwnikom Kantakuzenów udało się przejąć władzę w Konstantynopolu i wywołać powstanie ludowe w Tracji, które zmusiło Jana Kantakuzena do przekroczenia na czele 2 tysięcy wiernych mu ludzi granicy serbskiej. W 1342 roku opowiedziały się za nim Tesalia i Epir i od końca tego roku zaczął przy pomocy tureckiej odzyskiwać miasta w Tracji[2]. W tym czasie Mateusz był jego głównym współpracownikiem i faktycznym zastępcą[1].

Zarządca w Tracji[edytuj | edytuj kod]

W lutym 1347 roku Jan Kantakuzen zdobył Konstantynopol, w maju został koronowany na cesarza. Jan V został odsunięty od władzy i ożeniony z córką Kanatakzuena[3]. Aby sprawniej zarządzać terytorium państwa Jan VI Kantakuzen podzielił władzę nad poszczególnymi jego częściami pomiędzy członków swej rodziny. Mateuszowi wydzielił jeszcze w 1347 roku niezależne księstwo w Tracji zachodniej, od Didymotyki do Chrystopola, przy ówczesnej granicy serbskiej. Młodszemu Manuelowi przekazał władzę nad Moreą[4].

Tymczasem Jan V Paleolog doszedłszy do pełnoletności (1350) podjął zabiegi o odzyskanie władzy, której go pozbawiono. Kantakuzen, próbując zapobiec konfliktowi, zręcznym manewrem przekazał mu terytorium w Rodopach zarządzane dotąd przez syna Mateusza, któremu z kolei wydzielił większe księstwo wokół Adrianopola. Porozumienie nie było jednak trwałe. Jesienią 1352 roku Paleolog, zaopatrzony w pieniądze weneckie, na czele niewielkiej armii najechał terytorium Mateusza Kantakuzena[5]. Bez oporu dotarł do Adrianopola, który otwarł przed nim, jako przed prawowitym cesarzem swoje bramy. Mateusz zamknął się w cytadeli miejskiej. Jan Kantakuzen przybył na odsiecz z oddziałami tureckimi i opanował sytuację. Miasta, które przeszły na stronę Jana V zostały wydane na łup Turkom[6].

Paleolog wezwał wówczas na pomoc Serbów i Bułgarów. Od Stefana Duszana, któremu wysłał jako zakładnika swego brata, despotę Michała, otrzymał 4. tysięczny oddział jazdy. Kantakuzena wsparł wówczas sułtan osmański Orchan, 10. tysiącami wojska, dowodzonego przez jego syna Sulejmana. Przeważające siły tureckie zadecydowały o zwycięstwie. Serbowie i Jan V ponieśli druzgocącą klęskę. Bułgarzy wycofali się na wieść o zbliżaniu się Turków[6].

Cesarz[edytuj | edytuj kod]

Po tym zwycięstwie Kantakuzen przestrzegający dotąd zasad legitymizmu, zdecydował się wzmocnić pozycję swego domu i usunąć prawowitego władcę. 15 kwietnia 1353 roku proklamował współcesarzem i swoim następcą swego syna Mateusza. Zakazał też wymieniania imienia Jana V w liturgii i w aklamacjach podczas oficjalnych uroczystości. Protestujący patriarcha Kalist został przez sobór złożony z urzędu. Jego miejsce zajął Filoteusz, który w lutym 1354 roku koronował w kościele blacherneńskim młodego cesarza[6].

W marcu 1354 roku po potężnym trzęsieniu ziemi w rejonie Galipolu, które wypłoszyło stąd Bizantyńczyków, Galipoli zajął syn Orchana, Sulejman. Jan Kantakuzen bezskutecznie próbował, powołując się na przyjaźń łączącą go z Orchanem, odkupić zajęte miasto za wysoką cenę. W Konstantynopolu ludność ogarnęła panika. Doskonale zdawano sobie bowiem sprawę, że stolica jest odtąd bezpośrednio zagrożona przez Turków. Upadek Jana VI był nieunikniony[7].

Jan V porozumiał się w tym czasie z Genueńczykami. Korsarz genueński Francesco Gattilusio w zamian za przyrzeczenie ręki siostry cesarza Marii i największej wyspy, jaka pozostała Cesarstwu - Lesbos, zobowiązał się na swoich 2 galerach przetransportować cesarza do portu w Konstantynopolu. W listopadzie 1354 roku spiskowcy wylądowali w stolicy[7]. 4 grudnia Jan Kantakuzen abdykował i wstąpił do klasztoru w Konstantynopolu[1].

Mateusz utrzymał się w zachodniej Tracji. Jan V i Mateusz spotkali się w Tracji i uznali swoje tytuły cesarskie. Ponieważ terytorium Cesarstwa było już zbyt szczupłe dla dwóch cesarzy, uzgodniono więc, że Mateusz przekaże Trację Janowi, a sam obejmie Moreę. Na rozwiązanie takie nie wyraził jednak zgody, brat Mateusza, Manuel, który od kilku lat z powodzeniem rządził Moreą. Rozważano wobec tego, że Mateusz mógłby objąć władzę nad Lemnos do czasu, gdy Manuel zwolni stanowisko zarządcy Morei. Przeciwko kandydaturze Mateusza wypowiedział się jednak garnizon na Lemnos. Gdy ponadto na życie Mateusza został zawiązany spisek pertraktacje utknęły w martwym punkcie[8].

W 1356 roku Mateusz przy pomocy 5. tysięcy Turków zaatakował znajdujący się w rękach serbskich rejon miasta Seres, próbując odbudować swoje dawne apanaże wzdłuż granicy bizantyńsko-serbskiej. Nie udało mu się zdobyć Seres. Pod koniec 1356 roku lub na początku 1357 roku [9] został pokonany przez wojska serbskie dowodzone przez władającego Dramą wojewodę Vojina. Schwytany przez Serbów Mateusz został, po zapłaceniu wysokiego okupu, wydany w ręce Jana V[10]. Ten uwięził go na Lesbos. Pod koniec 1357 roku Mateusz został przewieziony na wyspę Epitabai na Morzu Marmara, do zamku wzniesionego przez Aleksego Apokauka, gdzie zaproponowano mu, by zrzekł się tytułu cesarskiego i przyjął status zwykłego obywatela Cesarstwa. Mateusz początkowo odrzucił propozycję, twierdząc, że woli całe życie spędzić w więzieniu niż zrzec się tytułu. W grudniu 1357 roku na Epitabai przypłynął ojciec Mateusza, mnich Joazaf. Pod wpływem perswazji ojca i matki Mateusz ustąpił - przyrzekł posłuszeństwo Janowi V i zrzekł się wszelkich pretensji do tronu[8].

W Morei[edytuj | edytuj kod]

Po abdykacji Mateusz zamieszkał w Konstantynopolu. W 1361 roku podczas epidemii, która wybuchła w stolicy udał się wraz z ojcem na Peloponez, do Mistry. Na miejscu zaproponowano mu objęcie stanowiska despoty, piastowanego przez jego brata Manuela[11]. Ostatecznie jednak Mateusz zajął się działalnością naukową: pisaniem traktatów filozoficznych i komentarzy do Pisma Świętego. Po śmierci Manuela w kwietniu 1380 roku objął stanowisko despoty i władzę nad Moreą do czasu pojawienia się sukcesora. W grudniu 1382 roku przekazał ją Teodorowi Paleologowi[12]. Zmarł 24 czerwca 1383 roku, w dziewięć dni po śmierci swego ojca Jana Kantakzuena[1].

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Pod koniec 1340 lub na początku 1341 roku Mateusz poślubił w Tesalonice Irenę Paleolog, córkę despoty Demetriosa Angelo-Dukasa Paleologa. Z małżeństwa tego przyszło na świat pięcioro dzieci:

  • Jan (ok. 1342- po 1380) - w 1356 roku despota, od 1361 roku na Peloponezie
  • Demetriusz ( 1343/1344-1383/1384) - w 1356 roku sebastokrator, od 1361 roku na Peloponezie, w 1383 podniósł bunt przeciw Teodorowi Paleologowi.
  • Teodora (zm. w 1360 lub później) - prawdopodobnie mniszka w klasztorze św. Marty.
  • Helena (zm. po 1394) - po 1361 roku wyszła za Luisa Fadrique. W latach 1382-1394 regentka Salony w imieniu małoletniej córki. Zginęła po zdobyciu Salony przez Turków.
  • Maria - przed 1365 rokiem wyszła za Jana Laskarysa Kalopherosa[1].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Ch. Cawley: Medieval Lands.
  2. G. Ostrogorski: Dzieje Bizancjum. s. 478.
  3. G. Ostrogorski: Dzieje Bizancjum. s. 481.
  4. G. Ostrogorski: Dzieje Bizancjum. s. 486.
  5. G. Ostrogorski: Dzieje Bizancjum. s. 487.
  6. 6,0 6,1 6,2 G. Ostrogorski: Dzieje Bizancjum. s. 488.
  7. 7,0 7,1 G. Ostrogorski: Dzieje Bizancjum. s. 489.
  8. 8,0 8,1 Donald M. Nicol: The Reluctant Emperor. s. 136.
  9. Według Cawleya w lutym 1356 roku
  10. John Fine: The Late Medieval Balkans. s. 346.
  11. Donald M. Nicol: The Reluctant Emperor. s. 137.
  12. Donald M. Nicol: The Reluctant Emperor. s. 158.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Poprzednik
Manuel Kantakuzen
Despota Morei
1380-1383
Następca
Demetriusz I
Poprzednik
Jan VI Kantakuzen
Double-headed eagle of the Greek Orthodox Church.svg Cesarz bizantyjski
1353-1357
Double-headed eagle of the Greek Orthodox Church.svg Następca
Jan V Paleolog