Mistrz i Małgorzata

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy powieści Michaiła Bułhakowa. Zobacz też: inne znaczenia tego terminu.
Mistrz i Małgorzata
Мастер и Маргарита
Autor Michaił Bułhakow
Miejsce wydania ZSRR
Język rosyjski
Data I wyd. kwiecień 1966
Typ utworu powieść
Data I wyd. polskiego 1969
Pierwszy wydawca polski Czytelnik
Przekład Irena Lewandowska i Witold Dąbrowski (autorzy wspólnego pierwszego przekładu)
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Mistrz i Małgorzata (ros. Мастер и Маргарита) – powieść Michaiła Bułhakowa. Wydana w wersji ocenzurowanej w latach 1966-1967, a w wersji prawie pełnej w roku 1973. Fabułę stanowią losy tytułowych bohaterów, mieszkających w Moskwie lat 30. XX w., a także wpleciona w narrację powieść historyczna (powieść w powieści) o Poncjuszu Piłacie w wielowątkowym powiązaniu z wizytą Szatana w ateistycznym Związku Radzieckim.

Okoliczności powstania powieści[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wersja powieści, zatytułowana Konsultant z kopytem, powstała w 1928 roku. Jej pierwszy rozdział wysłał do wydawnictwa Niedra, jednak bez większych nadziei na to, że cenzura pozwoli na publikację. Ostatecznie Bułhakow, niezadowolony z rezultatów swojej pracy, zniszczył tę wersję utworu i rozpoczął pracę od początku. Szczególnie intensywnie pisał od jesieni 1932 roku, nieustannie poprawiając i zmieniając już napisane fragmenty – utwór miał w sumie 6 albo 8 redakcji[1](dopiero w szóstej wersji utworu pojawił się jego ostateczny tytuł)[2]. Pisarz dokonywał korekty i poprawiał powieść aż do swojej śmierci w 1940 roku, nie uzyskując aż do końca zadowalającej go wersji[3].

Publikacja i recepcja powieści[edytuj | edytuj kod]

Powieść została opublikowana po raz pierwszy w miesięczniku "Moskwa" (numery 11/1967–1/1968). Pierwsze polskie wydanie w przekładzie Witolda Dąbrowskiego i Ireny Lewandowskiej ukazało się w 1969. Drugie tłumaczenie, autorstwa Andrzeja Drawicza, ukazało się w 1995.

Ze względu na wątek o Jeszui profesor Moskiewskiej Akademii Duchownej diakon Andriej Kurajew uważa Mistrza i Małgorzatę za książkę bluźnierczą: "Powiem od razu: tak zwane rozdziały Piłata "Mistrza i Małgorzaty" są bluźniercze. Wystarczy powiedzieć o tym, że Jeszua Bułhakowskiej powieści umiera z imieniem Piłata na ustach, podczas gdy Jezus ewangeliczny – z imieniem Ojca. Każdy chrześcijanin (a chrześcijaninem jest – w maksymalnie miękkim i szerokim sensie tego słowa – człowiek, który modli się do Chrystusa) każdego odłamu zgodzi się z tym"[4].

Konstrukcja[edytuj | edytuj kod]

Powieść składa się z 32 rozdziałów. Rozdziały te skonstruowane są za pomocą różnych technik narracyjnych i połączone w sposób przypominający montaż filmowy[5]. Fabuła opiera się na trzech głównych wątkach (pobyt szatana w Moskwie, miłość Mistrza i Małgorzaty, spotkanie Piłata z Jeszuą), wątki te przeplatają się ze sobą i łączą poprzez różnorakie zależności, tworząc nierozerwalną całość[2], przy czym wątek Poncjusza Piłata jest jednocześnie powieścią w powieści[2]. Powieść korzysta z różnych technik i wzorców literackich – odwołuje się do satyry, powieści kryminalnej, powieści przygodowej, baśni i przypowieści biblijnej. Wykorzystuje też tradycyjne motywy, m.in. czarodziejskiej przemiany, opowieści obłąkanego i kultu szatana[5].

Streszczenie fabuły[edytuj | edytuj kod]

Akcja powieści przebiega w dwóch płaszczyznach miejsca i czasu. Wątek tytułowy (miłość pisarza, nazywanego Mistrzem - autora powieści historycznej o Poncjuszu Piłacie oraz Małgorzaty Nikołajewny) jest snuty i przeplatany z równoczesnym oraz równoważnym wątkiem wizyty Szatana i jego świty w Związku Radzieckim, a większość opisywanych zdarzeń ma miejsce w Moskwie lat 30. XX w. Wątek historyczny (losy tytułowego bohatera powieści napisanej przez Mistrza, czyli Poncjusza Piłata, skupione wokół procesu i kaźni wędrownego proroka Jeszui Ha-Nocri) nawiązuje tematycznie do niektórych wątków biblijnych, a ma formę apokryficznej powieści w powieści, osadzonej w Judei (głównie Jerozolima) czasu panowania Cesarza Tyberiusza i przedstawianej fragmentarycznie przez różne źródła narracyjne (opowiadanie Szatana, sen Iwana Bezdomnego oraz lektura rękopisu przez Małgorzatę).

Część moskiewska[edytuj | edytuj kod]

Akcja powieści rozpoczyna się na Patriarszych Prudach. Dwóch pisarzy – Michaił Aleksandrowicz Berlioz (przewodniczący organizacji literackiej MASSOLIT) i poeta Iwan Bezdomny – rozmawia o religii i osobie Jezusa Chrystusa. Do rozmowy włącza się tajemniczy cudzoziemiec, podający się za specjalistę od czarnej magii. Nieznajomy jest przeciwny twierdzeniu obu rozmówców, że Bóg nie istnieje, a już szczególnie oponuje wobec twierdzenia, że nie ma diabła. Opowiada też historię niejakiego Jeszui (opowieść ta stanowi początek tzw. wątku jerozolimskiego). Następnie przepowiada, że jeszcze tego samego dnia Berlioz zginie poprzez dekapitację. Przewodniczący MASSOLIT-u opuszcza park, aby telefonicznie zadenuncjować podejrzanego cudzoziemca, jednak po drodze wpada pod tramwaj i zgodnie z przepowiednią, umiera z odciętą głową. Jego towarzysz – Bezdomny rozpoczyna pościg za przybyszem i jego świtą (osobą, poznaną później jako Korowiow i kotem Behemotem); po drodze, w wyniku rozmaitych zdarzeń, m.in. kąpieli w rzece, zostaje mu ukradzione ubranie, o on w samej bieliźnie udaje się do siedziby MASSOLIT-u. Tam, w związku z jego brakiem odzieży i agresywnym zachowaniem w stosunku do gości, zostaje uznany za wariata i odesłany do szpitala psychiatrycznego.

Rankiem następnego dnia współlokator Berlioza, Stiepan Bogdanowicz Lichodiejew – dyrektor teatru Variétés, budzi się w swoim mieszkaniu nr 50 na ulicy Sadowej 302a i odkrywa, że przy jego łóżku siedzi nieznajomy, który przedstawia się jako Woland, profesor zajmujący się czarną magią. Stiopa nie przypomina sobie, żeby poprzedniego dnia podpisał z tym człowiekiem kontrakt na występy w teatrze, jednak potwierdzają to zarówno jego podpis, jak i rozmowa telefoniczna ze współpracownikiem. Następnie w mieszkaniu zjawiają się również towarzysze Wolanda, którzy w tajemniczy sposób przenoszą Lichodiejewa do Jałty, pozbywając się go z mieszkania. Niedługo potem do tegoż mieszkania przybywa niejaki Nikanor Bosy, prezes komitetu blokowego domu przy Sadowej, który rozmawia z Korowiowem, podającym się za asystenta profesora Wolanda. Korowiow wręcza Bosemu łapówkę w zamian za zameldowanie Wolanda wraz ze świtą w mieszkaniu Lichodiejewa i Berlioza. Niedługo potem w mieszkaniu Bosego pojawia się milicja, która zamiast radzieckich rubli, wręczonych jako łapówka, znajduje dolary. Ponieważ Bosy podczas aresztowania zachowuje się dziwnie, trafia on do szpitala psychiatrycznego.

Wieczorem w teatrze Variétés odbywa się pokaz czarnej magii. Korowiow (pod pseudonimem Fagot) obsypuje publiczność deszczem dziesięciorublowych banknotów, a obecnym damom ofiaruje paryskie kreacje i obuwie. Kot Behemot występujący na scenie pozbawia głowy konferansjera. Wkrótce umieszcza ją z powrotem, ale konferansjer jest tak zszokowany, że musi być umieszczony w szpitalu psychiatrycznym. Następnego dnia banknoty zebrane przez publiczność spektaklu zamieniają się w różne przedmioty, a ubrania otrzymane przez obecne na przedstawieniu damy wkrótce znikają. Natomiast dyrektor finansowy teatru spotyka się z administratorem Variétés i zorientowawszy się, że ma do czynienia z siłą nieczystą, ucieka do Leningradu.

W szpitalu psychiatrycznym Bezdomny poznaje pisarza, przedstawiającego się jako Mistrz, i wysłuchuje jego historii. Mistrz był autorem powieści o Poncjuszu Piłacie i Jeszui. Był z wzajemnością zakochany w niejakiej Małgorzacie, jednak niemożność opublikowania swojej powieści i kłopoty z tego wynikające przywiodły go do szaleństwa, opuścił więc ukochaną, aby nie narażać jej na uczestnictwo w jego upadku i sam udał się do szpitala psychiatrycznego.

Tymczasem ukochana Mistrza wciąż za nim tęskni. W parku spotyka innego z towarzyszy Wolanda – Asasella, który ofiarowuje jej tajemniczą maść i skłania do nocnego spotkania z tajemniczym cudzoziemcem. Małgorzata opiera się, ale do zgody skłania ją obietnica spotkania z Mistrzem. Po natarciu się maścią Małgorzata zmienia się w czarownicę, leci nad miastem na miotle i niszczy mieszkanie Łatuńskiego, krytyka literackiego, który w największym stopniu odpowiadał za związane z publikacją powieści kłopoty jej ukochanego. Ostatecznie Małgorzata dociera do mieszkania na Sadowej, gdzie u boku Wolanda pełni rolę gospodyni balu u szatana, nazywanego Balem Wiosennej Pełni lub Balem Stu Królów. Po balu w nagrodę dla Małgorzaty, w mieszkaniu pojawia się Mistrz. Woland w sposób czarodziejski odzyskuje też rękopis powieści o Piłacie, mimo że został on wcześniej spalony przez autora. Małgorzata i Mistrz, którzy zapewne nie mogliby odnaleźć się w rzeczywistości, zostają otruci przez Asasella. Jakkolwiek ich cielesne odpowiedniki umierają (Małgorzata w swoim mieszkaniu, Mistrz – w swoim pokoju w szpitalu), oni sami zmartwychwstają. Na czarnych koniach galopują z Wolandem i jego świtą do innego świata, w którym ma na nich czekać wieczny spokój i wieczny dom.

Część jerozolimska[edytuj | edytuj kod]

W wydarzenia moskiewskie wpleciona jest opowieść o biblijnej Jerozolimie. Tam namiestnik Judei, Poncjusz Piłat, ma osądzić oskarżonego o podburzanie ludu Jeszuę. Kapłani żydowscy domagają się wyroku śmierci dla uwięzionego, Piłat natomiast, po rozmowie z Jeszuą i wysłuchaniu jego opowieści o utopii ewangelicznego, pacyfistycznego życia, wolałby go uwolnić. Nie decyduje się jednak na sprzeciw wobec kapłanów i podtrzymuje wyrok. Jednocześnie ma nadzieję, że Jeszua zostanie ułaskawiony zgodnie z obyczajem święta Pesach. Arcykapłan decyduje się jednak na ułaskawienie innego przestępcy i podtrzymuje wyrok śmierci dla Jeszui oraz dwóch innych aresztowanych – Dismasa i Gestasa. Jeszua prowadzony jest na Golgotę, gdzie ma być ukrzyżowany. W ukryciu towarzyszy mu jego uczeń, Mateusz Lewita, który podejmuje nieudane próby zabicia mistrza, aby oszczędzić mu cierpień na krzyżu. Nie udaje mu się to, Jeszua zostaje wybawiony od męki, dzięki zadanemu mu przez żołnierza rzymskiego ciosowi włócznią w serce. Rozpoczyna się gwałtowna burza. Mateusz potajemnie zdejmuje ciało Jeszui z krzyża. Tymczasem Piłat ma wyrzuty sumienia z powodu śmierci Jeszui. W zawoalowanej rozmowie zleca Afraniuszowi, szefowi tajnej służby, zamordowanie Judy z Kiriatu, który doprowadził do aresztowania Jeszui.

Postacie[edytuj | edytuj kod]

Postacie pierwszoplanowe[edytuj | edytuj kod]

  • Woland[6]szatan, przybył do Moskwy, aby wydać Wiosenny bal pełni księżyca (zwany też Balem stu królów) w dniu 14 nisan, który w kalendarzu żydowskim jest dniem poprzedzającym święto Paschy (w kalendarzu świąt chrześcijańskich jest to zatem Wielki Piątek). Imię zaczerpnięto z Fausta Goethego (słowo "vôlant" w języku średniowysokoniemieckim oznaczało diabła). Moskwianom Woland przedstawia się jako profesor czarnej magii oraz jako specjalista od odczytywania rękopisów Gerberta z Aurillac z X wieku.
  • Behemot – demon paź, który przybiera postać czarnego kota lub człowieka o kociej twarzy. Jako kot wprawia w zdumienie przeciętnych mieszkańców Moskwy swymi niecodziennymi sztuczkami m.in. kupując bilet, przemawia do motorniczego tramwaju, pije wódkę i zagryza marynowanymi grzybkami, gra w szachy oraz pozbawia głowy Bengalskiego, który jest konferansjerem w teatrze Variétés.
Behemot
  • Korowiow/Fagot – członek świty Wolanda, prawdopodobnie średniowieczny rycerz, który zażartował kiedyś niefortunnie z sił światła i ciemności. Przybiera postać wysokiego, chudego osobnika o podejrzanej twarzy, ubranego w kraciastą marynarkę. Służąc Wolandowi, wypełniał pokutę. Podawał się za byłego regenta chóru cerkiewnego bądź tłumacza.
  • Asasello – demon bezwodnych pustyń, wyborny morderca. W Moskwie przybiera postać osiłka, którego cechami charakterystycznymi są rude włosy, bielmo na oku i wystający kieł.
  • Hella – ruda i zielonooka wiedźma z blizną na szyi. Wampirzyca. Członkini świty Wolanda.
  • Mistrz – tytułowy bohater powieści, historyk, tłumacz znający pięć języków i pisarz, pacjent szpitala psychiatrycznego. Autor powieści o Poncjuszu Piłacie. Karierę zawodową rozpoczynał w jednym z moskiewskich muzeów; był też w tym czasie żonaty z Warią (po polsku: Basią), koleżanką z pracy. Po klęsce powieści o Poncjuszu Piłacie Mistrz zupełnie traci chęć do życia i sam udaje się do Kliniki prof. Strawińskiego, gdzie wyrzeka się swego nazwiska i bezimiennie umiera, jako "Pacjent Pokoju Nr 118".
  • Małgorzata Nikołajewna – trzydziestoletnia i bezdzietna, żona wybitnego specjalisty, ukochana Mistrza, zakochana w nim do szaleństwa; pragnie za wszelką cenę wydobyć Mistrza z Kliniki; w tym celu zostaje m. in. gospodynią balu u Szatana.
  • Iwan Bezdomny (właśc. Iwan Nikołajewicz Ponyriow) – poeta, świadek śmierci Berlioza. Zgodnie z przepowiednią Wolanda trafia do zakładu psychiatrycznego z podejrzeniem schizofrenii, gdzie spotyka Mistrza. Potem profesor Instytutu Historii Filozofii. Wzorowany na postaci poety Aleksandra Bezymienskiego (ros.) Безыменский – Bezimienny), natomiast jego pseudonim odnosi się do innego znanego poety proletariackiego Diemjana Biednego (1883–1945).

Postacie drugoplanowe[edytuj | edytuj kod]

  • Michaił Aleksandrowicz Berlioz – pisarz, sekretarz generalny Massolitu, redaktor miesięcznika literackiego. Zginął pod kołami tramwaju, zgodnie z przepowiednią Wolanda, wedle której miała uciąć mu głowę kobieta, Rosjanka i komsomołka (tramwaj prowadziła kobieta). Postać Berlioza przypomina fizycznie poetę Diemjana Biednego, innym pierwowzorem Berlioza mógł być sekretarz generalny RAPP-u Leopold Leonidowicz Awierbach (1903–1939)[7].
  • Natasza Prokofiewna – pokojówka Małgorzaty, która dzięki jej wstawiennictwu została wiedźmą.
  • Nikanor Iwanowicz Bosy – prezes spółdzielni mieszkaniowej, aresztowany na podstawie donosu Korowiowa za nielegalne posiadanie waluty. Po aresztowaniu nękany przez Korowiowa - trafił do kliniki prof. Strawińskiego, gdzie m. in. przyśniły mu się przygody rozmaitych "dewizników", związane z nielegalnym przechowywaniem przez nich waluty. Po wyjściu z kliniki niedawny łowca darmowych wejściówek na przedstawienia kompletnie znienawidził teatr.
  • Stiepan (Stiopa) Bogdanowicz Lichodiejew – dyrektor artystyczny teatru Variétés, przeniesiony przez Wolanda do Jałty. Pierwowzorem postaci był znajomy Bułhakowa z Władykaukazu, Garasia Piedułajew[8]
  • Andrzej Fokicz Sokow – bufetowy teatru Variétés, któremu Korowiow przepowiedział przyczynę zgonu (rak wątroby). Przepowiednia sprawdziła się.
  • Iwan Sawieliewicz Warionucha – administrator teatru Variétés. Zamieniony w wampira za kłamstwa przez telefon, a następnie zwolniony ze służby Wolandowi, powrócił do dawnej pracy, stając się wzorem prawdomówności, o którą wcześniej trudno go było podejrzewać.
  • Grigorij Daniłowicz Rimski – dyrektor finansowy Variétés, po nieudanym zamachu dokonanym przez Warionuchę i Hellę, uciekł do Leningradu. Następnie przywieziony przez służby do Moskwy i przesłuchany, ostatecznie objął posadę dyrektora teatru lalek na Zamoskworieczu.
  • Aryman – krytyk literacki, krytykujący Mistrza na łamach oficjalnej prasy za treści religijne zawarte w jego powieści. Przyczynił się do załamania psychicznego głównego bohatera,
  • O. Łatuński – krytyk literacki, autor artykułu na łamach oficjalnej prasy pt. "Starowier wojujący", atakujący Mistrza po napisaniu powieści o Piłacie. Jeden ze sprawców choroby psychicznej pisarza. To na nim zemściła się Małgorzata po przemianie w wiedźmę, demolując kompletnie jego mieszkanie w "Dramlicie". Jest to przypuszczalnie literacki portret przewodniczącego Głównego Komitetu Repertuarowego w latach 1930-37, Osafa Litowskiego[9]
  • Mścisław Laurowicz – literat, domagający się rozprawy z "piłatyzmem" po przeczytaniu powieści Mistrza. Pierwowzorem tej postaci był Wsiewołod Witalijewicz Wiszniewski (1900-1951)[9]
  • Aleksander Riuchin – poeta, członek Massolitu. Odwiózł Bezdomnego do kliniki Strawińskiego po jego aresztowaniu w "Gribojedowie". Skutkiem tej wizyty była utrata wiary we własny talent. W osobie Riuchina Bułhakow sportretował Włodzimierza Majakowskiego[10]
  • Alojzy Mogarycz – dziennikarz, który po pozyskaniu zaufania Mistrza i zaznajomieniu się z oryginałem jego powieści napisał donos, czym doprowadził do usunięcia go z mieszkania na Arbacie, sam zajmując jego miejsce. Wysłany przez ekipę Wolanda w samej bieliźnie w okolice Wiatki, powrócił do Moskwy w kupionych od konduktora poplamionych spodniach, a po kilku miesiącach stał się następcą Rimskiego w teatrze Variétés. Postać wzorowana na znajomym Bułhakowa, dramaturgu Siergieju Jermolinskim[11]
  • Arkadiusz Apołłonowicz Siemplejarow – przewodniczący Komisji Akustycznej teatrów moskiewskich, zdemaskowany przez Korowiowa i Behemota podczas pokazu w Varietes jako niewierny mąż. Przesłuchiwany po seansie czarnej magii, a następnie przeniesiony na stanowisko kierowniku punktu skupu runa leśnego w Briańsku pod Moskwą. Bułhakow utworzył imię i nazwisko bohatera na wzór personaliów swojego znajomego, Aleksandra Afansiejewicza Spiendiarowa (1871-1928). Siemplejarow ma natomiast cechy gruzińskiego przewodniczącego Komisji Rządowej Teatru Wielkiego i przewodniczącego MChAT-u, Awla Jenukidze. Jenukidze z powodu swojej słabości do aktorek z podlegajacych mu instytucji został usunięty ze stanowiska[12].
  • Żorż Bengalski – był konferansjerem teatru Varietes, który na krótko utracił głowę, urwaną przez Behemota za plecenie nonsensów podczas występów Wolanda. W efekcie stał się pacjentem kliniki Strawińskiego, potem rzucił pracę i żył ze "skromnych" oszczędności.
  • Aleksander Nikołajewicz Strawiński – szef kliniki psychiatrycznej, do której trafiło kilku bohaterów powieści (Mistrz, Bezdomny, Bosy, Bengalski). Klinika słynęła ze znakomitej kadry i luksusowego wyposażenia. Bułhakow mógł wzorować tę postać na osobie profesora Grigorija Rossolimo lub swojego nauczyciela neurologii z Kijowa, Michaiła Łapinskiego[13]. Literackim pierwowzorem mógł być psychiatra Rawino z opowiadania Bielajewa "Głowa profesora Dowela"[14].
  • Archibald Archibaldowicz – szef restauracji w Domu Gribojedowa. Zabójczo przystojny, porównywany do pirata z Mórz Karaibskich, doprowadził do aresztowania poety Bezdomnego w czasie jego wizyty w lokalu i zdemaskował Korowiowa i Behemota, co zaowocowało strzelaniną i pożarem, który w całości strawił "Gribojedowa". Pierwowzorem postaci był dyrektor restauracji w Domu Hercena, Jakow Daniłowicz Rozental (1893-1966), o przydomku "Broda"[15].
  • Sofia Pawłowna Łapszennikowa – sekretarz redakcji Massolitu, zezowata od ciągłego kłamania. To ona wpuściła Behemota i Korowiowa na teren restauracji, gdzie wkrótce doszło do konfrontacji i pożaru budynku.
  • Annuszka (zwana "Cholerą") – kobieta która rozbiła butelkę oleju na turnikiecie, przez co doprowadziła do śmierci Berlioza, który poślizgnąwszy się na nim wpadł pod tramwaj. W ten sposób spełniła się przepowiednia Wolanda. Po balu u szatana usiłowała ukraść złotą podkowę wysadzaną diamentami upuszczoną przez Małgorzatę, ale odzyskał ją Asasello.
  • baron Meigel – współpracownik tajnej policji OGPU inwigilujący zagranicznych turystów (za takich uchodziła grupa Wolanda). Zaproszony na bal, stracił na nim życie po strzale Asasella, równo o północy. Jego krwią szatan spełnił toast pijąc płyn z czaszki Berlioza, ukradzionej przed pogrzebem literata z "Gribojedowa", gdzie wystawiono zwłoki.
  • Abadonna – demon-niszczyciel ze świty Wolanda.

Postacie z powieści Mistrza[edytuj | edytuj kod]

  • Jeszua Ha-Nocri – postać wzorowana na Jezusie, pochodzi z miasta Gamali, "ojciec był Syryjczykiem".
  • Poncjusz Piłat – rzymski prokurator Judei, Eques Romanus, wokół niego skupia się powieść Mistrza.
  • Mateusz Lewita – jedyny uczeń Jeszui, były poborca podatków, który rzucił pieniądze na drogę, by pójść za Jeszuą, wywołując tym zgorszenie Piłata.
  • Juda z Kiriatu – zdrajca Jeszui, zabity przez ludzi Afraniusza na aluzyjny rozkaz Piłata, przekazany jako polecenie uchronienia Judy przed pewną zemstą zwolenników Jeszui (część druga, rozdział 25 "Jak prokurator usiłował ocalić Judę z Kiriatu")
  • Centurion Marek Szczurza Śmierć – legionista rzymski, potężnej budowy mężczyzna z nosem roztrzaskanym germańską maczugą.
  • Afraniusz – szef tajnych służb prokuratora Judei, który nadzorował wydany przez Piłata rozkaz wykonania wyroku śmierci na Judzie z Kiriatu.
  • Nisa – ukochana Judy, współpracowniczka Afraniusza – szefa tajnych służb prokuratora.
  • Kajfasz – członek Sanhedrynu, który potwierdził, że wolą tej instytucji jest skazanie na śmierć Jeszua Ha-Nocri, a zachowanie przy życiu Bar-Rabbana.

Adaptacje i nawiązania[edytuj | edytuj kod]

  • W 1971 Andrzej Wajda na podstawie powieści nakręcił film fabularny Pilatus und andere (Piłat i inni) produkcji RFN.
  • W 1972 Aleksandar Petrović na podstawie powieści nakręcił film fabularny produkcji jugosłowiańsko-włoskiej Maestro e Margherita.
  • W 1980 r. Andrzej Maria Marczewski zrealizował w swojej adaptacji polską prapremierę teatralną w Teatrze Dramatycznym w Wałbrzychu
  • W 1988 roku Telewizja Polska wyprodukowała czteroodcinkowy spektakl Teatru Telewizji wyreżyserowany przez Macieja Wojtyszkę i Marię Kuzemko na podstawie będącego adaptacją powieści Michaiła Bułhakowa scenariusza Macieja Wojtyszki.
  • W roku 1994 powstał film Jurija Kary Mistrz i Małgorzata będący wówczas najdroższą postsowiecką produkcją rosyjskiego kina (z budżetem ok. 15 mln USD). Jego oficjalna premiera miała jednak miejsce dopiero 7 kwietnia 2011 ze względu na nieporozumienia pomiędzy producentami filmu i spadkobiercami Bułhakowa[16].
  • W 2005 nakręcono miniserial produkcji rosyjskiej pt. Mistrz i Małgorzata.
  • Witalij Ruczinski napisał powieść pt. Powrót Wolanda albo nowa diaboliada, opowiadającą o przygodach świty Wolanda w okresie pierestrojki.
  • W 2009 roku w Teatrze Polskim w Poznaniu zaprezentowano spektakl Mistrz i Małgorzata w reż. Grigorija Lifanowa.
  • W 2010 roku Andrzej Maria Marczewski zrealizował w Teatrze Nowym im. K. Dejmka w Łodzi swoją najnowszą adaptację z wątkiem Bułhakowa i Heleny Siergiejewny w 70. rocznicę śmierci Michaiła Bułhakowa i w 40. rocznicę śmierci jego żony.
  • utwór Sympathy for the Devil brytyjskiego zespołu The Rolling Stones został zainspirowany powieścią Bułhakowa.
  • 15.01.2011 w Teatrze Polskim w Bielsku-Białej odbyła się premiera sztuki "Mistrz i Małgorzata Story" w reż. Roberta Talarczyka. Spektakl powstał na motywach powieści Bułhakowa.
  • 27.03.2012 w Teatrze Rampa na Targówku w Warszawie odbyła się premiera sztuki "Mistrz i Małgorzata" powstałej na motywach powieści.
  • 28.09.2013 w Teatrze Muzycznym Capitol we Wrocławiu miała miejsce premiera musicalu "Mistrz i Małgorzata", wyreżyserowanego przez Wojciecha Kościelniaka.
  • 27.06.2014 w Teatrze im. Juliusza Osterwy w Lublinie odbyła się premiera sztuki "Mistrz i Małgorzata" w adaptacji i reżyserii Artura Tyszkiewicza.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Wilfried F. Schoeller: Michaił Bułhakow. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2000, s. 169. ISBN 83-7023-782-7.
  2. 2,0 2,1 2,2 Wilfried F. Schoeller: Michaił Bułhakow. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2000, s. 171. ISBN 83-7023-782-7.
  3. Wilfried F. Schoeller: Michaił Bułhakow. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2000, s. 170. ISBN 83-7023-782-7.
  4. Андрей Кураев, Мастер и Маргарита За Христа или против?, 2006, ISBN 5-94625-135-X: Сразу скажу: так называемые "пилатовы главы" "Мастера и Маргариты" кощунственны. [...] Достаточно сказать, что Иешуа булгаковского романа умирает с именем Понтия Пилата на устах, в то время как Иисус Евангелия – с именем Отца. Любой христианин (а христианин – при максимально мягком и широком определении этого слова – это человек, который молится Христу) любой конфессии согласится с этой оценкой.
  5. 5,0 5,1 Wilfried F. Schoeller: Michaił Bułhakow. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2000, s. 172. ISBN 83-7023-782-7.
  6. Imiona, nazwiska i pseudonimy postaci podano za pierwszym tłumaczeniem polskim I. Lewandowskiej i W. Dąbrowskiego.
  7. Sokołow B. Bułhakow. Leksykon życia i twórczości. Wydawnictwo TRIO ISBN 83-88542-29-X s. 29-31
  8. Sokołow B. Bułhakow. Leksykon życia i twórczości. Wydawnictwo TRIO ISBN 83-88542-29-X s. 184-186
  9. 9,0 9,1 Sokołow B. Bułhakow. Leksykon życia i twórczości. Wydawnictwo TRIO ISBN 83-88542-29-X s. 126
  10. Sokołow B. Bułhakow. Leksykon życia i twórczości. Wydawnictwo TRIO ISBN 83-88542-29-X s. 279–280
  11. Sokołow B. Bułhakow. Leksykon życia i twórczości. Wydawnictwo TRIO ISBN 83-88542-29-X s. 234-236
  12. Sokołow B. Bułhakow. Leksykon życia i twórczości. Wydawnictwo TRIO ISBN 83-88542-29-X s. 281
  13. Виленский ЮГ: Доктор Булгаков. Киев: Здоровье, 1991
  14. Sokołow B. Bułhakow. Leksykon życia i twórczości. Wydawnictwo TRIO ISBN 83-88542-29-X s. 302-303
  15. Sokołow B. Bułhakow. Leksykon życia i twórczości. Wydawnictwo TRIO ISBN 83-88542-29-X s. 19-20
  16. Mistrz i Małgorzata w bazie Internet Movie Database (IMDb) (ang.)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]