Torbacze

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Torbacze
Marsupialia
Illiger, 1811
mrówkożer workowaty
mrówkożer workowaty
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ssaki
Podgromada ssaki żyworodne
Infragromada ssaki niższe
Nadrząd torbacze
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Torbacze, workowce (Marsupialia) – lądowe ssaki niższe, do których zalicza się około 330 gatunków o różnorodnym wyglądzie i trybie życia, a także różnych preferencjach pokarmowych, zarówno drapieżnych jak owadożernych, roślinożernych i wszystkożernych. Torbacze są drugą, obok ssaków łożyskowych (Placentalia), linią ewolucyjną ssaków (Mammalia). Anatomicznie różnią się od łożyskowców przede wszystkim występującą u większości gatunków torbą lęgową. Najmniejsze torbacze mają rozmiary małej myszy, największe kopalne gatunki osiągały rozmiary nosorożca[1], natomiast największe współcześnie żyjące przewyższają w pozycji wyprostowanej wzrost człowieka. Torbacze są znane w zapisie kopalnym z pokładów kredy.

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Współcześnie żyjące torbacze występują głównie w krainie australijskiej (ponad 200 gatunków), w mniejszym stopniu w Ameryce Południowej i Środkowej oraz jeden gatunek (dydelf północny) w Ameryce Północnej. Zostały introdukowane do Nowej Zelandii, na Hawaje i Wyspy Brytyjskie. Zajmują różne siedliska - od terenów suchych, pustynnych po tropikalne lasy deszczowe, a nawet tereny zurbanizowane.

Ewolucja[edytuj | edytuj kod]

Najstarszym poznanym gatunkiem torbaczy jest wymarły †Sinodelphys szalayi, którego szczątki odkryto w 2003 w Chinach. Żył 125 mln lat temu. Kopalne torbacze są znane głównie z Ameryki Północnej i Południowej z okresu górnej kredy. Były szeroko rozprzestrzenione, ich ślady znaleziono na niemal wszystkich kontynentach. Największy rozkwit osiągnęły w Australii dokąd dotarły z Ameryki Południowej przez Antarktydę 100-65 mln lat temu. Prawdopodobnie zostały wyparte przez ssaki łożyskowe, a ich zasięg ograniczył się do dzisiejszego obszaru występowania dzięki utrudnionemu dostępowi łożyskowców do Australii i Ameryki Południowej.

Cechy charakterystyczne[edytuj | edytuj kod]

Podstawową cechą odróżniającą torbacze od ssaków łożyskowych jest sposób rozrodu i rozwoju zarodka. Układ rozrodczy samic składa się z dwóch jajowodów i dwóch macic połączonych z dwoma pochwami uchodzącymi do steku. U samców większości gatunków występuje rozwidlone prącie. U pierwotnych torbaczy prawdopodobnie występowało funkcjonalne łożysko żółtkowe[2][3] jednak jego rola uległa redukcji i dziś zachowało swą funkcję tylko u nielicznych torbaczy, takich jak jamraje. Nie występuje typowe dla ssaków wyższych właściwe łożysko omoczniowe, samice po krótkotrwałej ciąży (od kilkunastu do kilkudziesięciu dni) rodzą młode w bardzo wczesnym stadium rozwoju. Dalszy rozwój przebiega u większości gatunków w fałdzie skóry, tzw. torbie lęgowej (marsupium) samicy, do której młode przedostają się o własnych siłach. W torbie przytwierdzają się do sutków matki i rozpoczynają pobieranie pokarmu. Młode pozostaje w torbie matki przez kilka tygodni, a nawet miesięcy. Tylko nieliczne gatunki nie mają torby lęgowej, natomiast ich młode trzymają się mocno brodawek mlecznych lub sierści matki[4]. Najlepiej wykształconą torbę stwierdzono u kangurowatych i wombatowatych.

Budowa[edytuj | edytuj kod]

Torbacze osiągają masę ciała od 4 g (Planigale ingrami) do 90 kg (kangur olbrzymi). Kształt ciała jest bardzo zróżnicowany. Jedne są podobne do szczura z wydłużonym pyskiem i dłuższymi tylnymi kończynami (monodelf południowy, zbójnik), inne typowo czworonożne, sprawnie biegające, podobne do wilka (wilk workowaty, diabeł tasmański), jeszcze inne - dwunożne, skaczące na tylnych nogach (kangury). Gatunki nadrzewne posiadają chwytne ogony lub fałdy skórne umożliwiające lot ślizgowy. Tylne kończyny wielu gatunków torbaczy są wyraźnie dłuższe od przednich, stanowią główny narząd ruchu. Palce, poza pierwszym palcem stopy większości gatunków, są zakończone pazurami. W skórze występują gruczoły łojowe i potowe. Torbacze są ssakami dwupochwowymi (Didelphia), w ich drogach rodnych występują dwie pochwy[5].

Tryb życia[edytuj | edytuj kod]

Prowadzą głównie naziemny lub nadrzewny tryb życia, rzadziej podziemny lub ziemnowodny (japok). Większość jest aktywna w nocy. Poza okresem rozrodu żyją zwykle pojedynczo, z wyjątkiem kangurów i walabii, które występują stadnie.

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

W tradycyjnej klasyfikacji torbacze miały rangę rzędu, w którym wyróżniano 19 rodzin.

Information icon.svg Osobny artykuł: Ssaki niższe.

Według najnowszych trendów wśród torbaczy wyróżnia się rzędy:

Znaczenie gospodarcze[edytuj | edytuj kod]

Z wielu gatunków torbaczy wykorzystywane są futra i mięso.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Kazimierz Kowalski: Ssaki, zarys teriologii. Warszawa: PWN, 1971.
  2. Claudia Freyer,1 Ulrich Zeller2 & Marilyn B. Renfree, Ultrastructure of the placenta of the tammar wallaby, Macropus eugenii: comparison with the grey short-tailed opossum, Monodelphis domestica, J. Anat. (2002) 201, pp101–119 (format pdf) (en)
  3. Claudia Freyer, Ulrich Zeller, Marilyn B. Renfree: The marsupial placenta: A phylogenetic analysis, Journal of Experimental Zoology Part A: Comparative Experimental Biology Volume 299A Issue 1, Pages 59 - 77
  4. Encyklopedia zwierząt od A do Z. ISBN 83-908277-3-5.
  5. Kazimierz Krysiak, Krzysztof Świeżyński: Anatomia zwierząt. T. 2. Warszawa: PWN, 2008. ISBN 978-83-01-13544-7.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Kazimierz Kowalski: Ssaki, zarys teriologii. Warszawa: PWN, 1971.
  2. Zwierzęta : encyklopedia ilustrowana. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 68-80. ISBN 83-01-14344-4.
  3. Mały słownik zoologiczny: ssaki. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1978.
  4. Wund, M. and P. Myers: Metatheria (ang.). (On-line), Animal Diversity Web, 2006. [dostęp 5 kwietnia 2008].