Zimowe Igrzyska Olimpijskie 1984

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Olympic rings with white rims.svg
XIV Zimowe Igrzyska Olimpijskie

Gtk-go-back-ltr.svg IO 1980 IO 1988 Gtk-go-forward-ltr.svg
Stolica igrzysk  Jugosławia
Sarajewo
Liczba ekip 49
Liczba sportowców 1273
(996 mężczyzn i 277 kobiet)
Liczba konkurencji 39 w 10 dyscyplinach
Otwarcie 8 lutego 1984
Oficjalne otwarcie Prezydent Jugosławii Mika Špiljak
Zamknięcie 19 lutego 1984
Przysięga olimpijska Bojan Križaj
Znicz olimpijski Sanda Dubravčić
Stadion Stadion Koševo
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

XIV Zimowe Igrzyska Olimpijskie – zawody sportowe, które odbywały się od 8 do 19 lutego 1984 roku w Sarajewie w Jugosławii (obecnie stolicy Bośni i Hercegowiny).

Międzynarodowy Komitet Olimpijski powierzył miastu prawo organizacji imprezy podczas posiedzenia w Atenach 18 maja 1978 roku. Przeprowadzone w Jugosławii igrzyska były drugimi w historii zawodami tej rangi przeprowadzonymi w państwie socjalistycznym – w 1980 roku letnie igrzyska zorganizowała Moskwa[1]. W zawodach wystartowało 1273 zawodników z 49 krajów[2].

Wybór organizatora[edytuj | edytuj kod]

Wyniki głosowania
Kandydat Runda 1 Runda 2
Socjalistyczna Federacyjna Republika Jugosławii Sarajewo 31 39
Japonia Sapporo 33 36
Szwecja Göteborg 10

Zimowe igrzyska w 1984 roku chciały zorganizować trzy miasta – Göteborg, Sapporo oraz Sarajewo[1]. Wśród kandydatów tylko jedno miasto wcześniej było już gospodarzem igrzysk – w 1972 roku zawody odbyły się w Sapporo[3], a ich organizację oceniano bardzo dobrze. Kandydatura szwedzka zakładała decentralizację igrzysk i zorganizowanie ich w czterech głównych miastach – Göteborgu, Åre, Falun i Hammarstrand. Z kolei władze miejskie Sarajewa zobowiązały się do wybudowania w ciągu 6 lat od wyboru nowoczesnego centrum sportów zimowych[4].

Ostateczną decyzję co do wyboru miejsce rozegrania igrzysk w 1984 roku Międzynarodowy Komitet Olimpijski podjął podczas 80. sesji tej organizacji, która odbyła się w Atenach w dniach od 17 do 19 maja 1978 roku[4]. Samo głosowanie nad wyborem organizatora Zimowych Igrzysk Olimpijskich 1984 odbyło się 18 maja[1]. W pierwszej rundzie z rywalizacji odpadła kandydatura szwedzka (10 głosów), której minusem były duże odległości pomiędzy poszczególnymi ośrodkami igrzysk, co spowodowałoby konieczność korzystania z transportu lotniczego[2], a Sarajewo zajęło drugie miejsce (31 głosów, przy 33 głosach kandydatur japońskiej). W drugiej fazie głosowania większość głosów, które w poprzedniej turze zyskał Göteborg trafiły na konto Jugosławii i to właśnie ono ostatecznie zwyciężyło, pokonując Sapporo stosunkiem głosów 39:36[1]. Wśród argumentów przemawiających za Sarajewem była potrzeba stworzenia nowego centrum sportów zimowych w tym rejonie Europy[5].

Przygotowania[edytuj | edytuj kod]

Trybuny stadionu Koševo - widok współczesny

Po zwycięstwie w głosowaniu MKOl w Sarajewie należało praktycznie od podstaw zbudować nowe obiekty sportowe[6]. Po ogłoszeniu zaciągu do młodzieżowych brygad pracy do organizatorów zgłosiło się ponad 3000 osób z całego kraju chętnych do bezpłatnej pomocy przy budowie obiektów[7]. Wstępny budżet igrzysk wynosił 160 milionów dolarów[5]. Mimo niekorzystnych warunków gospodarczych w kraju – inflacja w Jugosławii sięgała wówczas 50%, a dług zagraniczny wynosił 20 miliardów dolarów – wszystkie obiekty potrzebne do przeprowadzenia zawodów ukończono przed terminem[5]. Na konto komitetu organizacyjnego wpłynęła kwota 214 tysięcy dolarów – pieniądze te spontanicznie wpłacili mieszkańcy Sarajewa[7]. Najbardziej kosztowną inwestycją była modernizacja Stadionu Koševo, który miał być areną otwarcia igrzysk[8]. Budowa toru dla saneczkarstwa i bobslejów, którzy powstał na zboczach Trebevicia kosztowała 12 milionów dolarów[8]. W Sarajewie powstała hala Zetra, a w okolicach miasta odnowiono skocznie narciarskie Igman oraz zmodernizowano trasy zjazdowe w ośrodkach Bjelašnica i Jahorina[8]. Aby zapewnić odpowiednią różnicę poziomów pomiędzy starem i metą alpejskiej trasy biegu zjazdowego (800 metrów) organizatorzy zbudowali specjalną rampę[6]. W związku z igrzyskami w Sarajewie zmodernizowano także port lotniczy i stację kolejową[7].

Maskotka[edytuj | edytuj kod]

Graffiti przedstawiające Vučka, maskotkę Zimowych Igrzysk Olimpijskich 1984

Oficjalną maskotką igrzysk w Sarajewie był wilk o imieniu Vučko[9]. Przed zawodami czytelników jugosłowiańskich gazet poproszono o wybranie maskotki sarajewskich igrzysk z listy sześciu finalistów – oprócz wilka do miana oficjalnej maskotki kandydowały wiewiórka, baranek, koza górska, jeżozwierz oraz śniegowa kula[10]. Wilczek miał zmienić niekorzystny wizerunek tych zwierząt oraz przyczynić się do zwiększenia społecznej wiedzy na temat zagrożonych gatunków wilków na terytorium Bośni i Hercegowiny[10]. Ubrana w czerwony szalik z logiem igrzysk maskotka[11] stała się postacią kultową[10]. Według MKOl dzięki tej maskotce udało się zmienić niekorzystny stereotyp wilków w tym regionie[10]. Do historii przeszło zawołanie wilka "Sarajewoooo", które pojawiało się jako intro transmisji telewizyjnych z igrzysk[10][12].

Rozgrywane dyscypliny[edytuj | edytuj kod]

Uczestnicy Zimowych Igrzysk Olimpijskich 1984 rywalizowali w 39 konkurencjach w 10 dyscyplinach sportowych[2]. Po raz pierwszy w historii na zimowych igrzyskach olimpijskich rozegrano konkurencję biegu na 20 kilometrów kobiet techniką klasyczną[13], który do programu tych zawodów został wprowadzony decyzją podjętą podczas 83. sesji Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego, która odbyła się w dniach od 15 do 18 lipca 1980 roku w Moskwie[14].

Państwa uczestniczące[edytuj | edytuj kod]

W zawodach uczestniczyli przedstawiciele 49 państw, co było wówczas najlepszym wynikiem w historii zimowych igrzysk olimpijskich (poprzednio najwięcej (37) państw wystąpiło w 1968, 1976 i 1980 roku)[15]. Najliczniej reprezentowanym kontynentem była Europa (26 państw), a najmniej Australia i Oceania (2 kraje). W zimowych igrzyskach olimpijskich zadebiutowali przedstawiciele Brytyjskich Wysp Dziewiczych, Egiptu, Monako, Portoryko i Senegalu[16].

Przebieg zawodów[edytuj | edytuj kod]

Ceremonia otwarcia[edytuj | edytuj kod]

Ceremonia otwarcia igrzysk została przeprowadzona na gruntownie odnowionym i rozbudowanym przed igrzyskami stadionie Koševo 7 lutego 1984 roku. W uroczystości brało udział blisko 75 tysięcy osób[9]. Ulokowany nad wschodnią trybuną obiektu znicz olimpijski zapaliła chorwacka łyżwiarka Sanda Dubravčić. Oficjalnego otwarcia igrzysk dokonał ówczesny prezydent Socjalistycznej Federalnej Republiki Jugosławii Mika Špiljak[2].

Biegi narciarskie[edytuj | edytuj kod]

Główne role na tych zimowych igrzyskach grali biegacze narciarscy. Finka Marja-Liisa Hämäläinen która zdobyła 3 złote i 1 brązowy medal, oraz Szwed Gunde Svan który zdobył 2 złote medale, 1 srebrny i 1 brązowy.

Hokej na lodzie[edytuj | edytuj kod]

Turniej hokeistów odbył się w dniach 7–19 lutego 1984 roku. Spotkania rozgrywano na dwóch halach w Sarajewie – Zetrze i Skenderiji. Oba obiekty mogły na swych trybunach pomieścić wówczas 8500 widzów. Kontrowersje wzbudzały przepisy zabraniające udziału w igrzyskach zawodnikom mającym podpisane profesjonalne kontrakty. Zabraniały one bowiem grę jedynie zawodnikom NHL, nie regulowały jednak kwestii graczy innych lig. Spowodowało to, iż w drużynach narodowych wystąpiło wielu profesjonalnych zawodników. W turnieju wzięło udział 12 zespołów, które podzielono na dwie grupy po sześć zespołów. Dwie pierwsze ekipy z każdej grupy awansowały do strefy medalowej. Ponadto drużyny z trzecich miejsc rozegrały spotkanie o piąte miejsce, a z czwartych – o siódme. Z czterech drużyn, które awansowały do strefy medalowej utworzono grupę finałową, w której jednak zaliczono zespołom spotkania z pierwszej fazy turnieju, które rozegrały między sobą. Złote medale zdobyli zawodnicy reprezentujący Związek Radziecki. Srebrne medale przypadły Czechosłowakom, a brązowe Szwedom[17][18]. Najskuteczniejszym zawodnikiem turnieju według punktacji kanadyjskiej został Erich Kühnhackl, reprezentujący RFN. Nagrodę fair play przyznano Związkowi Radzieckiemu[19].

Łyżwiarstwo figurowe[edytuj | edytuj kod]

Para brytyjskich łyżwiarzy Jayne Torvill i Christopher Dean zaprezentowała taniec na lodzie pełen perfekcji i artyzmu. Przyznano im najwięcej punktów i zdobyli złoty medal.

Łyżwiarstwo szybkie[edytuj | edytuj kod]

Niemcy cieszyli się ze świetnych popisów panczenistki Karin Enke, która zdobyła 2 złote i 2 srebrne medale. Kanadyjczycy z szybkich biegów Gaétana Boucheraz dwoma złotymi medalami i jednym brązowym.

Narciarstwo alpejskie[edytuj | edytuj kod]

Srebrny medal w slalomie gigancie zdobył jugosłowiański narciarz Jure Franko.

Skoki narciarskie[edytuj | edytuj kod]

Na kongresie FIS w 1983 roku postanowiono odejść od zasady tzw. podwójnego mistrzostwa, na podstawie której każdy medalista olimpijski stawał się automatycznie medalistą mistrzostw świata. Konkursy olimpijskie w Sarajewie były zatem pierwszymi, za które nie przyznawano tytułów mistrza świata[20]. Przed rozpoczęciem igrzysk rozważano wprowadzenie do kalendarza olimpijskiego zawodów drużynowych w skokach narciarskich. Propozycja ta nie została jednak przyjęta. W konsekwencji, już po zakończeniu zimowych igrzysk olimpijskich, rozegrano nieoficjalne mistrzostwa świata w Engelbergu, składające się tylko z zawodów drużynowych[21]. Nieoficjalnymi mistrzami świata zostali skoczkowie z Finlandii[22].

Konkursy skoków w Sarajewie były przede wszystkim pojedynkiem pomiędzy liderem i wiceliderem ówczesnej klasyfikacji Pucharu ŚwiataJensem Weißflogiem i Matti Nykänenem[23]. W pierwszych zawodach, przeprowadzonych na skoczni K-90, złoto olimpijskie wywalczył Weißflog, wyprzedzając o 1,2 punktu Nykänena[24]. Na skoczni K-112 sytuacja była odwrotna, przy czym przewaga Nykänena nad Weißflogiem wyniosła 17,5 punktu. Taką różnicę Fin wypracował głównie dzięki poprawieniu rekordu skoczni[25]. Uzyskana przez Nykänena przewaga jest rekordową różnicą punktową, jaką mistrz olimpijski osiągnął nad wicemistrzem[26]. Brązowe medale wywalczyli: Jari Puikkonen na skoczni normalnej[24] i Pavel Ploc na skoczni dużej[25].

Mianem narodowej katastrofy nazwany został występ norweskich skoczków w zawodach olimpijskich w Sarajewie. Najlepszy z Norwegów, Ole Christian Eidhammer, zajął osiemnaste miejsce. Był to najgorszy spośród wszystkich występów skoczków z tego kraju od początku rozgrywania zimowych igrzysk olimpijskich[27].

Klasyfikacja medalowa[edytuj | edytuj kod]

Zawodnicy reprezentujący 17 krajów zdobyli przynajmniej jeden medal, z czego 11 reprezentacji zdobyło przynajmniej jedno złoto. Tym samym 32 spośród reprezentacji, które przyjechały na igrzyska, nie zdobyło żadnego medalu[28].

Pierwsze miejsce w klasyfikacji medalowej zajęli reprezentacji Niemieckiej Republiki Demokratycznej, dla których był to wówczas najlepszy start w historii zimowych igrzysk olimpijskich zarówno pod względem ilości medali ogółem, jak i ilości medali według ich kolorów[29]. Z kolei dla Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, mimo zajęcia drugiego miejsca w klasyfikacji medalowej był to drugi najgorszy występ na zimowych igrzyskach olimpijskich pod względem kolorów zdobywanych medali (pod względem ilości zdobytych medali był to trzeci najlepszy występ sportowców radzieckich w historii)[30]. Jedynym krajem, który po raz pierwszy w historii zdobył medal zimowych igrzysk olimpijskich była reprezentacja gospodarzy zawodów – Jugosławii, która zdobyła jeden srebrny medal[31].

Poniższa tabela przedstawia klasyfikację medalową dziesięciu najlepszych państw na igrzyskach w Sarajewie oraz gospodarza tych zawodów (wyróżniony kolorem). Miejsca są uszeregowane względem koloru medalu.

Miejsce Kraj Złoto
Złoto
Srebro
Srebro
Brąz
Brąz
Suma
Razem
1.  NRD 9 9 6 24
2.  ZSRR 6 10 9 25
3.  Stany Zjednoczone 4 4 0 8
4.  Finlandia 4 3 6 13
5.  Szwecja 4 2 2 8
6.  Norwegia 3 2 4 9
7.  Szwajcaria 2 2 1 5
8.  RFN 2 1 1 4
 Kanada 2 1 1 4
10.  Włochy 2 0 0 2
14. Socjalistyczna Federacyjna Republika Jugosławii Jugosławia 0 1 0 1

Lista multimedalistów[edytuj | edytuj kod]

Fińska biegaczka narciarska Marja-Liisa Hämäläinen zdobyła cztery medale (3 złote i 1 brązowy) i była najbardziej utytułowaną spośród wszystkich sportowców. Tuż za nią w indywidualnej tabeli medalowej znalazła się reprezentująca NRD panczenistkaKarin Enke, która wywalczyła dwa złote i dwa srebrne medale. Trzecie miejsce w indywidualnej klasyfikacji zajął szwedzki biegacz narciarski – Gunde Svan, który zdobył 2 złote, 1 srebrny i 1 brązowy medal[32].

Poniższa lista przedstawia zawodników, którzy zdobyli przynajmniej dwa medale, w tym minimum jeden złoty[33].

Zawodnik Narodowość Dyscyplina Złoto Srebro Brąz Razem
Hämäläinen, Marja-LiisaMarja-Liisa Hämäläinen  Finlandia Biegi narciarskie 3 0 1 4
Enke, KarinKarin Enke  NRD Łyżwiarstwo szybkie 2 2 0 4
Svan, GundeGunde Svan  Szwecja Biegi narciarskie 2 1 1 4
Boucher, GaétanGaétan Boucher  Kanada Łyżwiarstwo szybkie 2 0 1 3
Hoppe, WolfgangWolfgang Hoppe  NRD Bobsleje 2 0 0 2
Schauerhammer, DietmarDietmar Schauerhammer  NRD Bobsleje 2 0 0 2
Wassberg, ThomasThomas Wassberg  Szwecja Biegi narciarskie 2 0 0 2
Schöne, AndreaAndrea Schöne  NRD Łyżwiarstwo szybkie 1 2 0 3
Angerer, PeterPeter Angerer  RFN Biathlon 1 1 1 3
Kvalfoss, EirikEirik Kvalfoss  Norwegia Biathlon 1 1 1 3
Aunli, BeritBerit Aunli  Norwegia Biegi narciarskie 1 1 0 2
Gustafson, TomasTomas Gustafson  Szwecja Łyżwiarstwo szybkie 1 1 0 2
Małkow, IgorIgor Małkow  ZSRR Łyżwiarstwo szybkie 1 1 0 2
Nykänen, MattiMatti Nykänen  Finlandia Skoki narciarskie 1 1 0 2
Weißflog, JensJens Weißflog  NRD Skoki narciarskie 1 1 0 2
Zimiatow, NikołajNikołaj Zimiatow  ZSRR Biegi narciarskie 1 1 0 2
Jahren, AnneAnne Jahren  Norwegia Biegi narciarskie 1 0 1 2
Pettersen, BritBrit Pettersen  Norwegia Biegi narciarskie 1 0 1 2

Kontrowersje[edytuj | edytuj kod]

Doping[edytuj | edytuj kod]

Podczas Zimowych Igrzysk Olimpijskich 1984 badaniom mającym wykryć ewentualne stosowanie niedozwolonych środków dopingujących poddano ponad 500 sportowców, w tym wszystkich medalistów zawodów. Ówczesny prezydent komisji medycznej Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego, Alexandre de Mérode stwierdził, iż kontrole były ostrzejsze i dokładniejsze niż podczas zimowych igrzysk rozegranych w 1976 roku[34]. Jedynym zawodnikiem, któremu udowodniono stosowanie nielegalnego dopingu był reprezentant Mongolii, Pürevjavyn Batsükh, który stosował metandienon[35].

Kontrowersje wzbudził fakt, iż, z powodu wprowadzenia na listę zakazanych środków efedryny, zawodnicy nie mogli stosować części leków na nieżyt nosa, zawierających tę substancję[36].

Kontrowersje wzbudziła również wypowiedź trenera norweskiej reprezentacji w biegach narciarskich, Magnara Lundemo, który oskarżył reprezentantów Finlandii o stosowanie dopingu związanego z przetaczaniem krwi. Dzień po tej wypowiedzi Lundemo stwierdził, iż został źle zrozumiany i nie oskarżał nikogo o stosowanie dopingu, a jedynie zauważył fakt, że wyniki osiągane przez Finów były, jego zdaniem, nadzwyczaj dobre[37].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Liczba w nawiasie oznacza ilość konkurencji rozegranych w poszczególnych dyscyplinach sportowych.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Past Olympic host city election results (ang.). gamesbids.com. [dostęp 15 kwietnia 2011].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 1984 Sarajevo Winter Games (ang.). sports-reference.com. [dostęp 17 kwietnia 2011].
  3. 1972 Sapporo Winter Games (ang.). sports-reference.com. [dostęp 17 kwietnia 2011].
  4. 4,0 4,1 80 sesja MKOl - Ateny 1978. W: Grzegorz Młodzikowski: Olimpiady ery nowożytnej. Idea i rzeczywistość. Warszawa: Sport i Turystyka, 1984, s. 309-311. ISBN 83-217-2414-0.
  5. 5,0 5,1 5,2 David Miller: Historia igrzysk olimpijskich i MKOl. Od Aten do Pekinu 1894-2008. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2008, s. 274.
  6. 6,0 6,1 Chronik Verlag: 100 lat igrzysk olimpijskich. Warszawa: GeoCenter International, 1996, s. 159. ISBN 8371292090.
  7. 7,0 7,1 7,2 Stefan Grzegorczyk (koordynacja): Na olimpijskim szlaku 1984 – Sarajewo, Los Angeles. Warszawa: wydawnictwo Sport i Turystyka, 1987, s. 66-72. ISBN 8321726100.
  8. 8,0 8,1 8,2 Sarajevooo...!!! (ang.). beharli.blogspot.com. [dostęp 18 kwietnia 2011].
  9. 9,0 9,1 Zuzanna Brusić, Maciej Kania, Robert Sendek: Bałkany: Bośnia i Hercegowina, Serbia, Macedonia, Albania. Kraków: Wydawnictwo Bezdroża, 2005. ISBN 83-89676-60-5.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 Wolves in Bosnia & Herzegovina (ang.). noadenmark.dk. [dostęp 29 maja 2011].
  11. Vucko (ang.). la84foundation.org. [dostęp 29 maja 2011].
  12. Vucko 1984 Sarajevo TV Trailer - cut (ang.). youtube.com. [dostęp 29 maja 2011].
  13. Cross Country Skiing at the 1984 Sarajevo Winter Games: Women's 20 kilometres (ang.). sports-reference.com. [dostęp 2012-02-15].
  14. 83 sesja MKOl - Moskwa 1980. W: Grzegorz Młodzikowski: Olimpiady ery nowożytnej. Idea i rzeczywistość. Warszaw: Sport i Turystyka, 1984, s. 336. ISBN 83-217-2414-0.
  15. Winter Games Index (ang.). sports-reference.com. [dostęp 2012-02-15].
  16. Olympic Countries (ang.). sports-reference.com. [dostęp 2012-02-15].
  17. Ice Hockey at the 1984 Sarajevo Winter Games (ang.). www.sports-reference.com. [dostęp 2011-04-23].
  18. Ice Hockey at the 1984 Sarajevo Winter Games: Men's Ice Hockey (ang.). www.sports-reference.com. [dostęp 2011-04-23].
  19. Jeux Olympiques de Sarajevo 1984 (fr.). www.hockeyarchives.info. [dostęp 2011-04-23].
  20. FIS-Ski – FIS History (ang.). fis-ski.com. [dostęp 2013-07-17].
  21. U.S.A. Ski Jumpers at the World Championships (ang.). skijumpeast.com. [dostęp 2013-07-17].
  22. World Ski Statistics / Statistique mondiale de ski / Welt-Skistatistik (ang.). fis-ski.com. [dostęp 2013-07-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-01-05)]. s. 33.
  23. Skoki narciarskie – Puchar Świata 1983/1984: Klasyfikacja po konkursie: 22.01.1984, Sapporo K-110 (pol.). skokinarciarskie.pl. [dostęp 2013-07-17].
  24. 24,0 24,1 14th Winter Olympic Games in Sarajevo, Ski Jumping / 70 meter Hill, Sarajevo (JUG), Malo Polje, K-Point : 90.0 m, February 12th 1984 (ang.). skijump-db.net [web.archive.org], 8 maja 2003. [dostęp 2013-07-17].
  25. 25,0 25,1 14th Winter Olympic Games in Sarajevo, Ski Jumping / 90 meter Hill, Sarajevo (JUG), Malo Polje, K-Point : 112.0 m, February 18th 1984 (ang.). skijump-db.net [web.archive.org], 8 maja 2003. [dostęp 2013-07-17].
  26. Wojciech Szatkowski: Skoki Narciarskie: Skoki Narciarskie na Olimpiadzie (pol.). skijumping.pl, 30 kwietnia 2003. [dostęp 2013-07-17]. s. 2.
  27. Ski Jumping at the 1984 Sarajevo Winter Games: Men's Large Hill, Individual (ang.). sports-reference.com. [dostęp 2013-07-17].
  28. Historia ZIO: Sarajewo 1984 (pol.). wp.pl, 2010-02-01. [dostęp 2012-02-15].
  29. East Germany (ang.). sports-reference.com. [dostęp 2012-02-15].
  30. Soviet Union (ang.). sports-reference.com. [dostęp 2012-02-15].
  31. Yugoslavia (ang.). sports-reference.com. [dostęp 2012-02-15].
  32. Sarajewo 1984 (pol.). sport.pl, 2009-01-01. [dostęp 2012-02-15].
  33. SARAJEWO 1984 (pol.). interia.pl. [dostęp 2012-02-15].
  34. Drug Testing Is Negative. „New York Times”, 1984-02-17 (ang.). 
  35. Doping Irregularities at the Olympics (ang.). sports-reference.com. [dostęp 2013-05-25].
  36. The Hidden Olympic Game. „New York Times”, 1984-02-04 (ang.). 
  37. Coach Denies Making Charge. „New York Times”, 1984-02-15 (ang.).