Bośnia i Hercegowina

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Bosna i Hercegovina
Босна и Херцеговина

Bośnia i Hercegowina
Flaga Bośni i Hercegowiny
Herb Bośni i Hercegowiny
Flaga Bośni i Hercegowiny Herb Bośni i Hercegowiny
Hymn: Intermeco
Położenie Bośni i Hercegowiny
Język urzędowy bośniacki, chorwacki, serbski
Stolica Sarajewo
Ustrój polityczny republika federacyjna
Głowa państwa Prezydium Republiki Bośni i Hercegowiny (prezydencja kolektywna):
Bakir Izetbegović (Boszniak)
Željko Komšić1 (Chorwat)
Nebojša Radmanović (Serb)
Szef rządu premier Vjekoslav Bevanda
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
126. na świecie
51 129 km²
~0%
Liczba ludności (2013)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
 • narody i grupy etniczne
120. na świecie
3 791 662[1]
74 osób/km²
Boszniacy (48%)
Serbowie (33%)
Chorwaci (15%)
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

17,83 mld[2] USD
4598[2] USD
PKB (PPP) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

32,11 mld[2] USD
8280[2] USD
Jednostka monetarna marka zamienna (BAM)
Niepodległość od Jugosławii
5 kwietnia 1992
Religia dominująca chrześcijaństwo, islam
Strefa czasowa UTC +1 – zima
UTC +2 – lato
Kod ISO 3166 BA/BIH/070
Domena internetowa .ba
Kod samochodowy BIH
Kod samolotowy T9
Kod telefoniczny +387
Mapa Bośni i Hercegowiny
1 – przewodniczący
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Bośnia i Hercegowina w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikisłownik Hasło Bośnia i Hercegowina w Wikisłowniku

Bośnia i Hercegowina (BiH, bośniacki i chorwacki: Bosna i Hercegovina, serbski: Босна и Херцеговина, Bosna i Hercegovina) – państwo federacyjne w południowo-wschodniej Europie, na Półwyspie Bałkańskim, powstałe po rozpadzie Jugosławii. Graniczy od północy i południowego zachodu z Chorwacją, a z Serbią i Czarnogórą od wschodu. Składa się z dwóch jednostek administracyjnych: Federacji Bośni i Hercegowiny oraz Republiki Serbskiej.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Bośni i Hercegowiny.

Położenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Bośnia i Hercegowina położona jest w zachodniej części Półwyspu Bałkańskiego. Ma bardzo ograniczony dostęp do morza, wybrzeże ma zaledwie 17 km długości. Łączna długość granic wynosi 1459 km. Państwo to graniczy z:
Chorwacja Chorwacją (922 km)
Serbia Serbią (295 km)
Czarnogóra Czarnogórą (225 km).

Warunki naturalne[edytuj | edytuj kod]

Bośnia i Hercegowina jest krajem górzystym. Większość terytorium stanowią Góry Dynarskie, tylko w północno-wschodniej części tego kraju znajduje się niewielka część Kotliny Panońskiej. Blisko 90% jej obszaru znajduje się powyżej 200 m n.p.m. Liczne pasma górskie obejmujące Plješvicę, Grmeč (1604 m n.p.m.), Klekovaca, Vitorog, Cincar i Radušę biegną z północnego zachodu na południowy wschód. Góry Dynarskie zbudowane są przeważnie z wapieni, dolomitów, łupków i piaskowców. Są to góry młode powstałe w orogenezie alpejskiej.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Bośnia i Hercegowina leży w strefie klimatu przejściowego między klimatem kontynentalnym a śródziemnomorskim. W zimie temperatury są bardzo niskie oraz występują częste wiatry, powodujące sztormy. Z kolei lata są upalne, przy czym z reguły na południu kraju występują wyższe temperatury.

Miasta[edytuj | edytuj kod]

Większe miasta: Sarajewo (stolica), Banja Luka, Zenica, Tuzla, Mostar. Pozostałe miasta w osobnym artykule Miasta w Bośni i Hercegowinie.

Jedyny kurort morski Bośni i Hercegowiny nosi nazwę Neum.

Wody[edytuj | edytuj kod]

Do największych rzek Bośni i Hercegowiny należą: Sawa, Neretwa i Drina. Większość rzek ma swoje zlewisko w Morzu Czarnym, tylko nieliczne uchodzą do Adriatyku. Na terenie kraju występuje kilka dużych jezior, które zostały sztucznie utworzone przez człowieka.

Obszary chronione[edytuj | edytuj kod]

W Bośni i Hercegowinie utworzono 3 parki narodowe: Park Narodowy Kozara, Park Narodowy Una i Park Narodowy Sutjeska.

Wodospady Kravice

Krainy historyczne[edytuj | edytuj kod]

Na państwo składają się dwie historyczne krainy: Bośnia, która zajmuje ok. 80% powierzchni kraju oraz Hercegowina, która obejmuje ok. 20% powierzchni. Granice między tymi dwiema krainami nie są ściśle określone.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Bośnia i Hercegowina jest republiką federacyjną, według konstytucji z 1995 r. składającą się z Federacji Bośni i Hercegowiny i Republiki Serbskiej. Funkcje głowy państwa pełni trzyosobowe Prezydium Republiki, złożone z przedstawicieli głównych grup etnicznych: boszniackiej, chorwackiej i serbskiej, wybieranym w wyborach powszechnych na kadencję 4-letnią. Na jego czele stoi przewodniczący, zmieniający się rotacyjnie co 8 miesięcy. Władza ustawodawcza należy do dwuizbowego parlamentuSkupsztiny, złożonego z Izby Narodowych Reprezentantów (42 posłów) i Izby Narodów (15 posłów). Prezydium Republiki mianuje rząd centralny, którego kierownictwo należy do 2 współpremierów. Federacja Bośni i Hercegowiny oraz Republika Serbska mają własne parlamenty i rządy.

Do głównych partii politycznych Bośni i Hercegowiny należą: Chorwacka Demokratyczna Unia Bośni i Hercegowiny, Partia Akcji Demokratycznej, Serbska Partia Demokratyczna i Koalicja Socjalistyczna.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Bośnia i Hercegowina składa się z dwóch głównych części składowych, którymi są Federacja Bośni i Hercegowiny i Republika Serbska. Na wspólnym terenie obydwu tych części leży Dystrykt Brczko, pozostający pod kontrolą międzynarodową.

Od pewnego czasu skonfliktowani politycy Bośni i Hercegowiny grożą proklamowaniem niepodległości Republiki Serbskiej lub jej oderwaniu w celu przyłączenia jej do Serbii. Inni z nich wskazują na niekorzystną dla kraju dynamikę polityczną w wyniku jej zaistnienia lub zbrodnie popełnione przeciwko Bośniakom w imieniu Wielkiej Serbii czy utworzenia Republiki Serbskiej (ludobójstwo) i działają na rzecz zlikwidowania tego tworu administracyjnego. 12 października 2008 wypowiedź Miroslava Lajčáka, Wysokiego Przedstawiciela dla Bośni i Hercegowiny, w Sarajewie, już po wyborach samorządowych w tym kraju, wskazała zdecydowanie, że Republika Serbska ani nie zaniknie, ani nie oderwie się od Bośni i Hercegowiny[3].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Królestwo Bośni.
Information icon.svg Osobny artykuł: Księstwo Hercegowiny.

5 października 1908 Austro-Węgry dokonały aneksji Bośni i Hercegowiny. Po pierwszej wojnie światowej Bośnia i Hercegowina weszła w skład SHS a potem Królestwa Jugosławii. Od 1941 w granicach "Niepodległego Państwa Chorwackiego". Po wojnie Socjalistyczna Republika Bośni i Hercegowiny w składzie Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii. W Sarajewie odbywały się Zimowe Igrzyska Olimpijskie w 1984 r.

Information icon.svg Osobny artykuł: Rozpad Jugosławii.

Bośnia i Hercegowina uzyskała niepodległość w referendum 1992, ale Serbowie zbojkotowali wyniki głosowania i utworzyli własne państwo – Republikę Serbską ze stolicą w Banja Luce[4].

Information icon.svg Osobny artykuł: Wojna w Bośni i Hercegowinie.
Information icon.svg Osobny artykuł: Układ w Dayton.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Struktura etniczna Bośni i Hercegowiny (2006)

      Boszniacy

      Chorwaci

      Serbowie

Bośnię i Hercegowinę zamieszkuje obecnie 3 791 662 mieszkańców[5]. Główne skupiska ludności znajdują się w dolinach rzek i kotlinach śródgórskich. Do najważniejszych grup etnicznych zamieszkujących kraj należą: Boszniacy – 48%, Serbowie – 33% i Chorwaci – 15%. Trwająca trzy lata wojna domowa doprowadziła do ogromnych strat ludnościowych i gruntownych zmian etnicznych w strukturze etnicznej kraju[6]. Przyrost naturalny wynosi 0,5‰, a średnia długość życia dla mężczyzn: 74 lata, a kobiet: 82 lata. Średnia gęstość zaludnienia to 76 osób na km². W miastach mieszka 44% ludności[7].

Miasta[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Miasta w Bośni i Hercegowinie.

Najludniejsze miasta Bośni i Hercegowiny (powyżej 100 tysięcy mieszkańców w 2012 roku):

Miasto Liczba ludności Powierzchnia (km²) Region
Coat of arms of Sarajevo.svg Sarajewo 300 855 141,5 km² Federacja Bośni i Hercegowiny
Coat of arms of Banja Luka.svg Banja Luka 238 353 123,9 km² Banja Luka

Religie[edytuj | edytuj kod]

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Największe znaczenie w gospodarce Bośni i Hercegowiny mają: leśnictwo, górnictwo i energetyka. Na terenie Bośni i Hercegowiny znajdują się eksploatowane złoża: rudy żelaza, węgla brunatnego, soli kamiennej, rud cynku i ołowiu oraz azbestu. Komunikacja jest słabo rozwinięta, a największe znaczenie ma kolej.

PKB na 1 mieszkańca: 7624 USD (2008)

Mapa lokalizacyjna Bośni i Hercegowiny
Sarajewo
Sarajewo
Banja Luka
Banja Luka
Bihać
Bihać
Kupres
Kupres
Mostar
Mostar
Tuzla
Tuzla
Geographylogo.svg
Porty lotnicze w Bośni i Hercegowinie

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

W 2012 roku kraj ten odwiedziło 439 tys. turystów (11,9% więcej niż w roku poprzednim), generując dla niego przychody na poziomie 603 mln dolarów[8].

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Radio i telewizja[edytuj | edytuj kod]

W Bośni i Hercegowinie są w większości kontrolowane przez 3 partie: Partię Akcji Demokratycznej, Chorwacką Wspólnotę Demokratyczną w Bośni i Hercegowinie i Serbską Partię Demokratyczną. Działalność radia i telewizji nadzorują 2 instytucje: Serbskie Radio i Telewizja (SRT), w której 1997 nastąpił rozłam programowy między studiem w Pale i studiem w Banja Luce, oraz Radio-Televizija Bosne-Hercegovine (RTV). Radio (działające od 1945) nadaje 4 programy w językach: serbskim, chorwackim i bośniackim, telewizja (założona 1969) – 2 programy, w tych samych językach. Ponadto, zgodnie z duchem porozumienia z Dayton, w Bośni i Hercegowinie działa kilka lokalnych, niezależnych stacji radiowych i telewizyjnych: kompanie telewizyjne Hajat (Sarajewo) i Zetel (Zenica) oraz utworzone 1996 wraz ze stacjami RTV w Mostarze i Tuzli – TVIN-TV International Network. W Bośni i Hercegowinie działa też Chorwackie Radio Herceg-Bosna z siedzibą w Mostarze oraz Serbskie Radio Banja Luka, założone w 1997 jako niezależne radio powstałe w wyniku rozłamu w SRT.

Prasa[edytuj | edytuj kod]

Większość gazet w Bośni i Hercegowinie przestała się ukazywać w czasie wojny od 1992 do 1995. Jedynie poranny sarajewski dziennik "Oslobodjenje", założony w 1943, jest wydawany nieprzerwanie. W 1998 osiągnął nakład 56 tysięcy egzemplarzy. Ponadto ukazują się: dziennik "Vecernje novine", założony w 1964, w nakładzie 15 tysięcy egzemplarzy,"Glas srpski", rządowy dziennik Republiki Serbskiej, nakład 1900 egzemplarzy oraz niezależny chorwacki dziennik "Horyzont", założony w 1996, ukazujący się w Mostarze. Wśród czasopism najważniejszym jest ilustrowany tygodnik "Svijet", wychodzący w Sarajewie oraz "Zadrugar", tygodnik dla rolników, założony w 1945.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Stan na 15 listopada 2013 roku. Vecernji.hr: Neslužbeni rezultati popisa: U BiH živi 553 tisuće Hrvata! (chorw.). [dostęp 13-02-2014].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  3. "RS neither to separate nor disappear" (ang.). W: B92.net [on-line]. 2008-10-12. [dostęp 2008-10-13].
  4. CIA – The World Factbook – Bosnia and Herzegovina (ang.). cia.gov. [dostęp 27 października 2009].
  5. Dane ze strony Federalnego Zakładu Statystyki BiH według wstępnych wyników spisu ludności 1-15.10.2013 http://www.bhas.ba/obavjestenja/Preliminarni_rezultati_bos.pdf.
  6. Encyklopedia Powszechna PWN, Warszawa 2000.
  7. Encyklopedia Powszechna PWN, Warszawa 2006.
  8. UNWTO Tourism Highlights, 2013 Edition (ang.). UNWTO, 06 2013. [dostęp 2014-02-04]. s. 8.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]