Aleksander Bocheński

Aleksander Bocheński

Data i miejsce urodzenia	6 sierpnia 1904 Czuszów
Data i miejsce śmierci	12 stycznia 2001 Warszawa
Poseł na Sejm Ustawodawczy
Okres	od 4 lutego 1947 do 4 sierpnia 1952
Przynależność polityczna	Katolicko-Społeczny Klub Poselski

Aleksander Adolf Bocheński (ur. 6 sierpnia 1904 w Czuszowie, zm. 12 stycznia 2001 w Warszawie) – polski eseista, publicysta, tłumacz i polityk. Był czołowym ideologiem ruchu mocarstwowego i prometejskiego w Polsce międzywojennej, później projektów kolaboracji w okresie II wojny światowej, w okresie Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej związał się z kolaboracyjnym Stowarzyszeniem „Pax”. Członek Rady Krajowej PRON od 1983 do 1987. Autor Dziejów głupoty w Polsce (1947).

Życiorys

Pochodził z rodziny ziemiańskiej o bogatych tradycjach patriotycznych. Pradziadek Tadeusz Bocheński brał udział w kampaniach napoleońskich i odznaczył się w bitwie nad Berezyną. Dziadek Franciszek Bocheński za udział w powstaniu styczniowym, w którym był naczelnikiem cywilnym powiatu opoczyńskiego, został zesłany na cztery lata do Presny. Ojciec Adolf był doktorem ekonomii politycznej, prezesem Związku Ziemian powiatu brodzkiego, ochotnikiem w wojnie polsko-bolszewickiej. Matka Małgorzata z Dunin-Borkowskich udzielała się społecznie – była założycielką Towarzystwa Szkoły Ludowej w powiecie brodzkim, autorką żywotów świętych Zakonu Karmelitańskiego, którego była tercjarką.

Młodszy brat Aleksandra Bocheńskiego, Adolf Maria Bocheński to myśliciel polityczny okresu międzywojennego. Z kolei najstarszy z trzech braci Józef Maria Bocheński OP służył jako ochotnik w wojnie polsko-bolszewickiej, był światowej sławy filozofem, sowietologiem, był profesorem i rektorem Uniwersytetu w szwajcarskim Fryburgu. Siostra Olga została odznaczona medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata przyznawanym przez Instytut Jad Waszem.

Aleksander Bocheński rozpoczął edukację w rodzinnej Ponikwie, do której Bocheńscy przenieśli się w 1907. Tam też nauczył się języka francuskiego. W 1923 złożył egzamin maturalny w III Gimnazjum Klasycznym im. Stefana Batorego we Lwowie. Na studia wyjechał do Belgii, gdzie w Państwowym Instytucie Rolniczym w Gembloux (Institut Agronomique de l'Etat) uzyskał dyplom inżyniera (1928). Po powrocie do kraju został współwłaścicielem i przedstawicielem handlowym Ponikiewskich Zakładów Przemysłowych.

W latach 1927–1928 wraz z bratem Adolfem redagował i wydawał „Głos Zachowawczy” o konserwatywnym, piłsudczykowskim i antysowieckim obliczu ideowym. Publikował również w „Słowie Polskim”, związanym ze Związkiem Ludowo-Narodowym oraz w „Kurierze Lwowskim”, piśmie Stronnictwa Narodowego. W 1932 przyjął zaproszenie red. Jerzego Giedroycia do współpracy z „Buntem Młodych”, przemianowanym w 1937 na „Politykę”. Aleksander Bocheński był współtwórcą koncepcji ideowych tego środowiska, rzecznikiem zespołu redakcyjnego w kwestii ukraińskiej. W 1933 znalazł się we władzach Zjednoczenia Zachowawczych Organizacji Politycznych (obok Eustachego Sapiehy, Zdzisława Lubomirskiego, Jana Bobrzyńskiego). W II połowie lat 30. mocarstwowcy zwrócili się jednak w stronę młodszego pokolenia działaczy politycznych. Ten kierunek akcentował w swych publikacjach właśnie Aleksander Bocheński. Tendencje te znalazły formalny wyraz m.in. w powołaniu przez Jerzego Brauna Komitetu Prasy Młodych, w którym obok „Buntu Młodych” uczestniczyły: „Awangarda Państwa Narodowego”, „ABC”, „Falanga”, „Jutro Pracy”, „Zet” czy „Biuletyn Polsko-Ukraiński”.

Jako reprezentant idei mocarstwowej Bocheński projektował rozbiór ZSRR dokonany w sojuszu z mniejszościami słowiańskimi, który miał przywrócić niepodległość republikom zintegrowanym politycznie z organizmem radzieckim. Osłabione w taki sposób radzieckie państwo nie stanowiłoby więcej zagrożenia dla wschodniej granicy Rzeczypospolitej, Polska zaś stałaby się naturalnym centrum i orędownikiem interesów słowiańskiej wspólnoty etniczno-geograficznej. Postulował stworzenie mniejszości ukraińskiej szerszych podstaw dla swobód kulturalnych, licząc na jej poparcie w wojnie z Rosją. Był zwolennikiem monarchii. Wspierał program gospodarczy dr S. Klimeckiego zakładający daleko posuniętą interwencję państwa w celu zapewnienia redystrybucji dochodu narodowego, by wyeliminować bezrobocie. W zakresie jego międzywojennej refleksji wyróżnić można wiele wpływów i recepcji, np. Juliana Ursyna Niemcewicza, Michała Bobrzyńskiego, Józefa Piłsudskiego, Jana Kucharzewskiego czy Olgierda Górki.

W kampanii wrześniowej w 1939 Aleksander Bocheński walczył w 22 pułku ułanów Karpackich. Przez kilka miesięcy więziony przez NKWD w Brodach, następnie zwolniony. Wyjechał do Krakowa, gdzie związał się z sanacyjną grupą „Wawel”, która wraz z kilkoma innymi organizacjami uczestniczyła w tworzeniu Konfederacji Narodu (KN). Podczas II wojny światowej najbliżej współpracował z Adamem Ronikierem oraz Radą Główną Opiekuńczą, choć formalnie nie należał do tej organizacji. Uczestniczył w negocjacjach z OUN-B dotyczących zaprzestania mordów na ludności polskiej. W 1944 roku prowadził rozmowy grupy krakowskiej ze stroną niemiecką (sierpień–wrzesień) w sprawie powstania warszawskiego, zmierzające do ewakuacji ludności cywilnej. Po upadku powstania wszedł w skład Biura Studiów powołanego w październiku 1944 w Krakowie przez Adama Ronikiera jako zalążek kolaboracyjnego samorządu polskiego, który miał organizować aprowizację dla Trzeciej Rzeszy w ostatniej fazie wojny.

W 1945 pozostał w Krakowie. W kwietniu doprowadził do spotkania przedstawicieli środowisk katolickich oraz byłych żołnierzy KN z Jerzym Borejszą. Rozmowy miały na celu zorganizowanie grupy inteligencji, która pełniłaby rolę prawicowej opozycji, stojącej na gruncie przymierza polsko-radzieckiego. Pracował bowiem, od jesieni 1944, nad wskrzeszeniem tradycji ugody wypracowanych w Królestwie Polskim i Galicji, gdyż projektował wybuch kolejnej wojny światowej (trzeciej). Stawiał przy tym na sojusz z Rosją, wskazując na paralelizm między zaistniałą sytuacją geopolityczną a tą z lat 1905–1914–1917. Bocheński zaproponował Jerzemu Borejszy, by na czele takiej opozycji postawić Bolesława Piaseckiego, co miało uwiarygodnić tę inicjatywę w środowiskach o proweniencji narodowej. W październiku ukonstytuował się więc zespół osób wokół tygodnika „Dziś i Jutro”, będący zalążkiem stowarzyszenia „PAX”. W 1945 objął funkcję dyrektora Browarów Okocimskich (do grudnia 1955). Był przy tym posłem grupy „Dziś i Jutro” na Sejm Ustawodawczy w latach 1947–1952.

W latach 1952–1956 Aleksander Bocheński był zastępcą posła. Był członkiem Związku Literatów Polskich (od 1956), Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich (od 1964), Societe Suisse des Bibliophiles (od 1978), Towarzystwa Przyjaciół Książki (członek od 1962, prezes Zarządu Głównego od 1975). W 1964 roku podpisał list pisarzy polskich, protestujących przeciwko listowi 34, wyrażając protest przeciwko uprawianej na łamach prasy zachodniej oraz na falach dywersyjnej rozgłośni radiowej Wolnej Europy, zorganizowanej kampanii, oczerniającej Polskę Ludową. Systematycznie współpracował z periodykami wydawanymi przez „PAX” takimi jak np. „Dziś i Jutro”, „Słowo Powszechne”, „Kierunki”, „Życie i Myśl”, publikował jednocześnie w „Tygodniku Powszechnym”. W 1962 wybrano go na członka Zarządu Głównego stowarzyszenia „PAX”. Pełnił tę funkcję nieprzerwanie do 1985.

W PRL Aleksander Bocheński reprezentował kierunek czerpiący z tradycji oświeceniowo-pozytywistycznej i narodowej, nawiązując do myśli Stanisława Staszica, Stanisława Koźmiana, Romana Dmowskiego i Stanisława Szczepanowskiego. Wspierał autorytarne systemy władzy w PRL, artykułując opozycję wobec stalinowskiego totalitaryzmu. W 1987 roku pisał o konieczności okazywania szacunku i lojalności władzom, uzasadniając to interesem państwa. Zgodnie z tymi przekonaniami uważał inspiratorów powstań listopadowego i styczniowego za „grabarzy Polski Niepodległej”. Aleksander Bocheński poparł wprowadzenie stanu wojennego przez gen. Jaruzelskiego w latach osiemdziesiątych. Był członkiem Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego – Tymczasowej Rady Krajowej w latach 1982–1983 i Rady Krajowej w latach 1983–1987. Jego aktywność w PRON przybierała głównie formę publicystyczną – publikował artykuły wspierające koncepcje Ruchu na łamach prasy. Podczas II Kongresu PRON nie kandydował do Rady Krajowej. Bocheński uzasadniał poparcie dla stanu wojennego przekonaniem, że zapobiegł on anarchizacji stosunków wewnętrznych oraz sowieckiej interwencji. Porównywał działania gen. Jaruzelskiego do przewrotu majowego z 1926 roku. Jednocześnie krytykował „Solidarność" za niedostrzeganie realiów geopolitycznych i ekonomicznych. Krytycznie oceniał również koncepcje rozwiązania problemów polskiej gospodarki realizowane w latach osiemdziesiątych.

Po 1989 jego działalność stopniowo zanikała. Współpracował przy realizacji filmu pt. Reakcjonista (1996, reż. Grzegorz Braun), który był poświęcony osobie Stanisława Cat-Mackiewicza. Wszedł także w skład Rady Programowej tygodnika „Myśl Polska”.

Wybrane prace Aleksandra Bocheńskiego

(w porządku chronologicznym)

• Tendencje samobójcze narodu polskiego (wraz z Adolfem Bocheńskim), Lwów 1925.
• Interes Państwa, „Bunt Młodych” 1933, nr 38.
• O wielki front antykryzysowy, „Bunt Młodych” 1933, nr 46.
• Oskarżamy „Wiadomości Literackie”, „Bunt Młodych” 1934, nr 5.
• List do Narodowców, „Bunt Młodych” 1935, nr 12–13.
• Mocarstwowość i marksizm, „Bunt Młodych” 1936, nr 9.
• Młoda Polska postąpi jak młoda Japonia, „Bunt Młodych” 1936, nr 11.
• List do Braci Rumunów, „Bunt Młodych” 1938, nr 7.
• Problem polsko-ukraiński w Ziemi Czerwieńskiej (razem z Włodzimierzem Bączkowskim i Stanisławem Łosiem), Warszawa 1938.
• Na marginesie mowy Hitlera, „Polityka” 1939, nr 11.
• „Tygodnik Powszechny” R. 1946 – R. 1952.
• „Słowo Powszechne” R. 1947.
• Dzieje głupoty w Polsce. Pamflety dziejopisarskie, wyd. 1–4, Warszawa 1947, 1988, 1988, 1996.
• „Kwartalnik Historyczny” R. 1953.
• Miłość i nienawiść La Rochefoucauld, Warszawa 1962.
• Naród polski na rozdrożu: racjonalizm i romantyzm, „Kierunki” 1963, nr 51/52.
• Czy nowy podział na ludzi i małpy?, wyd.: Instytut Wydawniczy „PAX”, Warszawa 1965, wydanie I, nakład 1500+350 egz., ss. 195.
• Wędrówki po dziejach przemysłu polskiego, Warszawa t. 1–3, 1966–1971.
• Inteligencji polskiej Księgi Genesis, „Życie i Myśl” 1967, nr 1–3
• Rzecz o psychice narodu polskiego, Warszawa 1971, 1986.
• Tropem polskiej techniki, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1971, wydanie I, nakład 7000+260 egz., ss. 103.
• Dygresje o wyższej i niższej kulturze, Warszawa 1972.
• Materiały do kroniki rodziny Bocheńskich, Fryburg Szwajcarski 1981.
• Niezwykłe dzieje przemysłu polskiego, Krajowa Agencja Wydawnicza (KAW), Warszawa 1985, wydanie I, ss. 140.
• Rozmyślania o polityce polskiej, Warszawa 1987.

Tłumaczenia dokonane przez Bocheńskiego

• Pamiętniki kardynała Retza, Warszawa 1958.
• Pamiętniki Saint-Simona, Warszawa 1961.

Odznaczenia

• Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (1999 r.)
• Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (1984)
• Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1977)
• Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1964)
• Medal 30-lecia Polski Ludowej (1974)
• Medal 40-lecia Polski Ludowej
• Zasłużony Działacz Kultury (1976)
• Odznaka tytułu honorowego „Zasłużony dla Kultury Narodowej” (1987)
• Złota Honorowa Odznaka Narodowej Organizacji Technicznej (1979)

Bibliografia

• JanJ. Jakóbiec JanJ., Na drodze stromej i śliskiej. Autobiografia socjologiczna, GrzegorzG. Ostasz (red.), Kraków: Barbara, 2005, ISBN 83-921802-4-0 .
• ArielA. Orzełek ArielA., Aleksander Bocheński wobec działalności i koncepcji Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego, „Dzieje Najnowsze”, 50 (1), 2018, s. 263–279, ISSN 0419-8824 .
• Piotr MiłoszP.M. Pilarczyk Piotr MiłoszP.M., Szanse powstania listopadowego – mity historiografii, [w:] TadeuszT. Skoczek (red.), Powstanie listopadowe 1830–1831. Dzieje – historiografia – pamięć, Warszawa: Muzeum Niepodległości, 2015, s. 189–200, ISBN 978-83-62235-66-7 .