Stanisław Mackiewicz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy publicysty. Zobacz też: Stanisław Mackiewicz (gubernator).
Stanisław Mackiewicz
Mackiewicz.jpg
Data i miejsce urodzenia 18 grudnia 1896
Petersburg
Data i miejsce śmierci 18 lutego 1966
Warszawa
Premier Rzeczypospolitej Polskiej na Uchodźstwie
Okres od 8 czerwca 1954
do 21 czerwca 1955
Poprzednik Jerzy Hryniewski
Następca Hugon Hanke
Odznaczenia
Krzyż Niepodległości z Mieczami Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Walecznych (1920-1941) Krzyż Komandorski z Gwiazdą Węgierskiego Orderu Zasługi (cywilny)
Grób Mackiewicza na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (2010)

Stanisław Mackiewicz herbu Bożawola, pseudonim „Cat” (ur. 18 grudnia 1896 w Petersburgu, zm. 18 lutego 1966 w Warszawie) – polski publicysta polityczny, konserwatysta związany z nieformalnym ugrupowaniem ziemiańskim tzw. „żubrów kresowych”, monarchista.

Życiorys[edytuj]

Przed 1918[edytuj]

Pochodził ze zubożałej polskiej rodziny ziemiańskiej pieczętującej się herbem Bożawola. Jego ojciec Antoni, pochodzący z polskiej rodziny szlacheckiej był dyrektorem i współwłaścicielem petersburskiej firmy importującej wina „Fochts i Spółka”. Matka, Maria z Pietraszkiewiczów, pochodziła z Krakowa. Był starszym bratem pisarza Józefa Mackiewicza. Jego siostra Seweryna była matką pisarza Kazimierza Orłosia oraz babką aktora i dziennikarza Macieja Orłosia. Od 1905 roku uczęszczał do elitarnej Peterschule, założonej przez Piotra I.[1] W 1907 rodzina Mackiewiczów przeniosła się do Wilna, gdzie Stanisław uczęszczał do Gimnazjum im. Cara Aleksandra I, a od 1910 do prywatnego Gimnazjum im. N. A. Winogradowa. W 1913 przerwał naukę w gimnazjum i wyjechał do Krakowa, gdzie był wolnym słuchaczem Uniwersytetu Jagiellońskiego. W maju 1914 powrócił do Wilna. Studiował także prawo na Uniwersytecie Warszawskim oraz Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, zdobywając tytuł magistra. Od 1916 był członkiem Związku Młodzieży Polskiej „Zet”, w 1917 związał się z Polską Organizacją Wojskową. Podczas wojny polsko-bolszewickiej (1919–1920) wstąpił ochotniczo do partyzanckiego oddziału jazdy mjr. Władysława Dąbrowskiego (późniejszy 13. Pułk Ułanów Wileńskich).

II Rzeczpospolita[edytuj]

W 1920 ożenił się z Wandą Krahelską, z którą miał dwie córki: Barbarę Rzepecką i Aleksandrę Niemczykową. W latach 1922–1939 był założycielem, wydawcą i redaktorem naczelnym wydawanego w Wilnie dziennika „Słowo”, popieranego i finansowanego przez kresowe środowisko ziemiańskie, głównie przez Jana Tyszkiewicza. W 1931 odbył podróż po Związku Radzieckim, której owocem była publicystyczna książka Myśl w obcęgach, rzetelnie opisująca i krytykująca tamtejsze stosunki.

Stanisław Mackiewicz był zwolennikiem Józefa Piłsudskiego; po przewrocie majowym (1926) doprowadził do spotkania Józefa Piłsudskiego z arystokracją na zamku w Nieświeżu 25 października 1926[2]. W okresie od 1928 do 1935 był posłem na Sejm z ramienia BBWR. Po śmierci Józefa Piłsudskiego znajdował się w opozycji wobec ostatnich rządów sanacji, za co 22 marca 1939 został aresztowany[3] i przez 17 dni osadzony w obozie w Berezie Kartuskiej pod zarzutem osłabiania ducha obronnego Polaków, gdyż ostro krytykował politykę obronną i zagraniczną ówczesnych władz (szczególnie ministra spraw zagranicznych Józefa Becka)[4].

 Komunikat PAT z 23 III 1939 o powodach internowania S. Mackiewicza w Berezie Kartuskiej
W licznych wystąpieniach prasowych (…) redaktor Mackiewicz oddziaływuje na opinię publiczną w sposób prowadzący do podrywania zaufania do zdolności obronnych państwa, obniżania powagi władz państwowych oraz szerzenia się nastrojów defetystycznych w sprawie wewnętrznej i zewnętrznej sytuacji państwa, przeciwdziałając akcji zjednoczenia narodowego w okresie ogólnej konsolidacji społeczeństwa polskiego.

II wojna światowa[edytuj]

Po agresji ZSRR na Polskę, wobec zbliżania się Armii Czerwonej do Wilna i opuszczenia miasta przez polski garnizon, przekroczył 18 września 1939 w mundurze oficera rezerwy granicę polsko-litewską i znalazł się na uchodźstwie. Przez Estonię odpłynął do Francji, gdzie znalazł się 31 października 1939. We Francji mianowany przez prezydenta RP Władysława Raczkiewicza członkiem Rady Narodowej RPsubstytutu parlamentu przy władzach RP na uchodźstwie. Funkcję członka Rady pełnił do 3 września 1941 – rozwiązania I Rady Narodowej RP w związku z jej sprzeciwem wobec układu Sikorski-Majski. Był ostrym i wytrwałym przeciwnikiem polityki gen. Władysława Sikorskiego, a później Stanisława Mikołajczyka, uważając ją za kapitulancką wobec Józefa Stalina i ZSRR[4]. Po kapitulacji Francji starał się nakłonić prezydenta Władysława Raczkiewicza do podpisania separatystycznego pokoju z III Rzeszą[5].

Okres powojenny[edytuj]

W latach 1946–1950 wydawał w Londynie tygodnik „Lwów i Wilno”. Był premierem rządu na uchodźstwie od 7 czerwca 1954 do 21 czerwca 1955.

W sierpniu 1955 został zarejestrowany przez Departament I Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego jako kontakt operacyjny Rober, co nie dowodzi, że podjął agenturalną współpracę. Dzięki pomocy bezpieki wydał broszurę Od małego do wielkiego Bergu. Od marca do czerwca 1956 otrzymał od oficera Departamentu I 1085 funtów, później jeszcze 300 dolarów amerykańskich[6].

Po uzgodnieniach z władzami PRL 14 czerwca 1956 powrócił do Polski[7].

W swych książkach wydanych w PRL atakował polską emigrację. W 1957 wydał Londyniszcze, w 1958 Zielone oczy. Oczerniał także polityków emigracyjnych w swej publicystyce, np. wicedyrektora Sekcji Polskiej Radia Wolna Europa Tadeusza Żenczykowskiego nazywał ozonowskim Goebbelsem[8].

Po powrocie do kraju Mackiewicz publikował głównie w Instytucie Wydawniczym „Pax”, a od początku lat 60. pisywał też, pod pseudonimem „Gaston de Cerizay”, do paryskiego miesięcznika „Kultura”. W 1964 był sygnatariuszem Listu 34 intelektualistów protestujących wobec władz PRL przeciwko cenzurze i polityce kulturalnej władz. Odmówił wycofania podpisu pod protestem. W konsekwencji wytoczono mu proces o działalność na szkodę socjalistycznego państwa poprzez publikacje w „Kulturze”. Proces oparty był na informacjach agenturalnych i został umorzony ze względu na śmierć oskarżonego.

Pseudonim Cat zaczerpnął z opowiadania Rudyarda Kiplinga O kocie, który chadzał własnymi drogami. Wedle innej wersji pseudonim miał być wyrazem jego katolicyzmu[9]. Posługiwał się również pseudonimami: Gallieni Gallus, Quand meme, Gaston de Cerizay. Jego znajomi stwierdzali także jego skłonności do pojedynkowania się i kłótliwości. Powszechnie znane było jego zamiłowanie do kobiet oraz dobrego jedzenia[10].

Poglądy[edytuj]

Konserwatyzm[edytuj]

Mackiewicz był antysocjalistą oraz zwalczał idee demoliberalne. Podstawowymi składnikami konserwatyzmu („zachowawczości”) były według niego:

  • „renesans uczuć religijnych”
  • „państwowość”, czyli oparcie patriotyzmu na przywiązaniu nie do narodowości, lecz do ojczyzny-państwa
  • praworządność
  • tradycjonalizm, czyli miłość do tradycji i jej kultywowanie
  • zerwanie z teorią suwerenności ludu
  • regionalizm
  • solidarność wszystkich klas
  • obrona produkcji i pracy[11]

Ważnym punktem jego myśli były również arystokratyzm[12] i antydemokratyzm. Opowiadał się także za szeroką decentralizacją, regionalizacją (Koła Ziemskie, czyli sejmiki ziem historycznych Rzeczypospolitej) i samorządnością.

Monarchizm[edytuj]

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości nie pogodził się z jej republikańską formą rządów i jeszcze przez długi czas walczył o wprowadzenie władzy królewskiej. Uważał, że chociaż nie ma w Polsce ciągłości legitymistycznej żadnej dynastii, to Polska potrzebuje monarchii ze względów strategicznych.

Polska potrzebuje monarchii w celach swojej ekspansji na zewnątrz, dla celów mocarstwowych, dla organicznego związania z Warszawą szeregu państewek, które antybolszewicka reakcja lub antyrosyjski separatyzm powołał do życia. Polska potrzebuje monarchii dla sprężystości na wewnątrz, dla sprawności państwa w walce z wrogiem przemożnym, wrogiem nie narodu polskiego, lecz całej cywilizacji europejskiej – z Bolszewią. Polska potrzebuje monarchii dla przeciwstawienia się psychicznego destrukcyjnej zachłanności psychiki bolszewickiej. (…) Temu przeciwstawia dotychczas Polska tylko różowość pepesiacką, tylko żółtkowatość chadecką i kratkowane poglądy naszej radykalnej inteligencji.[13]

W myśli geopolitycznej Cata kluczowym pojęciem jest mocarstwowość. Chciał aby państwo polskie było jak najrozleglejsze terytorialnie, żeby móc przeciwstawić się bolszewickiej Rosji. Krytykował polski nacjonalizm, ponieważ uniemożliwiał on stworzenie właśnie takiego wielonarodowego imperium.

Polska powinna być państwem potężnym, Polska powinna odzyskać swe ziemie historyczne, utracone w haniebnym traktacie ryskim. Naród polski powinien się stać jednym z najpotężniejszych narodów Europy.[14]

Współpraca z Józefem Piłsudskim[edytuj]

Stanisław Cat-Mackiewicz bardzo cenił Józefa Piłsudskiego, co było wyjątkowe u przedwojennych konserwatystów. Ci uważali go za socjalistę i radykała. W książce Klucz do Piłsudskiego Mackiewicz wysnuł nawet tezę, że Piłsudski nigdy nie był socjalistą, tylko spadkobiercą romantyczno-niepodległościowej idei powstańczej, który socjalizm traktował instrumentalnie, jako czynnik umożliwiający rozbicie Rosji.

Piłsudski, który w ostatnich latach życia wielokrotnie oświadczał, że nigdy prawdziwym socjalistą nie był, opanował jednak całą partię, ponieważ nikt inny nie poświęcał się dla tej partii tak bardzo jak on, nikt tyle nie ryzykował, nie dawał z siebie tyle energii, zapału, pracy. Wydawnictwa sławnych w Rosji stronnictw rewolucyjnych dociągały zaledwie do kilku numerów, jego „Robotnik”, wychodził regularnie, stale, w podziw wprawiając żandarmów.[15]

Według Jacka Bartyzela, wielkim sukcesem politycznym Mackiewicza było przekonanie „żubrów litewskich” do Przewrotu majowego i samego Piłsudskiego, co swój efekt miało w zjeździe litewskiej arystokracji na zamku w Nieświeżu, u XVI ordynata nieświeskiego Albrechta ks. Radziwiłła, którego gościem był Marszałek. Spotkanie to przypieczętowało sojusz konserwatystów z dyktatorem. Sam Mackiewicz uważał, że ten ruch uchronił Polskę przed zwycięstwem sił lewicowych.

Przez naszą „zdradę” obozu prawicowego, przez nasze zawołanie „Niech żyje Piłsudski!”, gdy ziemianie Poznańscy omal nie siedli na koń – sprawiliśmy to, że dziś nie sposób jest uważać zamachu majowego za coś w rodzaju zwycięstwa partii proletariackich nad partiami burżuazyjnymi.[16]

Z punktu widzenia Mackiewicza, aby sojusz ten zaowocował:

Piłsudski musi przyjąć konsekwencję czynu spełnionego w maju 1926 r. – musi zostać Królem i Wielkim Księciem.[17]

W Marszałku Piłsudskim widział założyciela nowej dynastii, który jedną z córek miał wydać za któregoś z Radziwiłłów albo hiszpańskich Burbonów.

Krytyka Becka[edytuj]

Mimo swej sympatii do Piłsudskiego, Mackiewicz ostro krytykował politykę jego następców, w tym politykę zagraniczną Józefa Becka. Popierał jej założenia (uniezależnienie od „egzotycznego” sojuszu z Francją i współpraca z Niemcami) były słuszne, jednak źle realizowane. Nie uwzględniały potencjału militarnego obu państw, który dodatkowo zmieniał się na niekorzyść Polski. Zdaniem Cata Beck nie wykorzystał koniunktury, kiedy Niemcy były słabe (aby załatwić sprawę Gdańska i mniejszości narodowych w obu krajach). Nie uzgodnił także celu współdziałania, którym powinno być utworzenie koalicji antysowieckiej, do której następnie można było włączyć państwa zachodnie.

Ci, którzy twierdzą, że Beck postępował jak uczeń Piłsudskiego lub prowadził politykę Piłsudskiego, niesłusznie ubliżają człowiekowi, który spoczywa w trumnie i bronić się nie może. Piłsudski, gdyby dożył 1936 roku i lat następnych, na pewno wybrałby jedną z dwóch dróg: (1) nie wykluczam, że poszedłby razem z Niemcami na Rosję sowiecką; (2) bardziej prawdopodobne jednak jest, że wyzyskawszy chwilową pacyfikację stosunków polsko-niemieckich dla wzmocnienia Polski, poszedłby na sprowokowanie ofensywy antyniemieckiej, starannie zabezpieczając się od strony Rosji. Ale w żadnym wypadku nie robiłby polityki Becka, która polegała na współpracy z Niemcami w umacnianiu Niemiec w Europie Środkowej, bez jednoczesnego załatwienia spornych spraw niemiecko-polskich, przy pozostawieniu ich w stanie nierozstrzygniętym, otwartym i jątrzącym.[18]

Przyjęcie przez Polskę wojny z dwoma naraz mocarstwami nie było polityką, lecz samobójstwem. O pchnięcie państwa polskiego w kierunku tego samobójstwa oskarżam Rydza i Becka.[19]

Proniemiecka orientacja publicysty była wyłącznie wynikiem kalkulacji geopolitycznej i nie miała nic wspólnego z „germanofilią”. Po zajęciu Czechosłowacji w marcu 1939 roku i zerwaniu przez Hitlera paktu o nieagresji z Polską Cat dokonał gwałtownej reorientacji.

Odznaczenia[edytuj]

Twórczość[edytuj]

  • Kropki nad i (1927)
  • Dziś i jutro (1929)
  • Myśl w obcęgach. Studja nad psychologją społeczeństwa sowietów (1931)
  • Książka moich rozczarowań (1939)
  • Historja Polski od 11 listopada 1918 r. do 17 września 1939 r. (1941)
  • O jedenastej – powiada aktor – sztuka jest skończona. Polityka Józefa Becka (1942)
  • Klucz do Piłsudskiego (1943)
  • Lata nadziei. 17 września 1939 – 5 lipca 1945 (1945)
  • Dostojewski (1947)
  • Stanisław August (1953)
  • Londyniszcze (1957)
  • Muchy chodzą po mózgu (1957)
  • Zielone oczy (1958)
  • Był bal (1961)
  • Herezje i prawdy (1962)
  • Europa in flagranti (1965)
  • Dom Radziwiłłów (1990)

Przypisy

  1. Jacek Bartyzel, Żywoty równoległe: Stanisław i Józef Mackiewiczowie – litewscy szlachcice i polscy pisarze.
  2. Stanisław Mackiewicz: Historia Polski od 11 listopada 1918 r. do 17 września 1939 r.. London: Puls Publications, 1992, s. 193. ISBN 0-907587-76-3.
  3. Redaktor Stan. Mackiewicz wysłany do Berezy. „Gazeta Lwowska”, s. 3, nr 68 z 24 marca 1939. 
  4. a b Andrzej Paczkowski: Stanisław Mackiewicz i jego Historia Polski w: Stanisław Mackiewicz: Historia Polski od 11 listopada 1918 r. do 17 września 1939 r., London 1992, Wydawnictwo Puls, ​ISBN 0-907587-76-3​, s. 18–19.
  5. Piotr Zychowicz: Opcja niemiecka. Czyli jak polscy antykomuniści próbowali porozumieć się z okupantem. Poznań: Dom Wydawniczy „Rebis”. ISBN 9788378186205.
  6. Sławomir Cenckiewicz: Pomiędzy kompromisem a zdradą. Stanisława Mackiewicza powroty do Polski, w: Śladami bezpieki i partii, Łomianki 2009, s. 246.
  7. Sławomir Cenckiewicz: Polski Londyn na celowniku służb, „Nowe Państwo” III 2006.
  8. Sławomir Cenckiewicz: Pomiędzy kompromisem a zdradą. Stanisława Mackiewicza powroty do Polski, w: Śladami bezpieki i partii, Łomianki 2009, s. 247.
  9. Walerian Meysztowicz: Gawędy o czasach i ludziach, wyd. LTW, Łomianki [b.d.], s. 220.
  10. Grzegorz Braun: Reakcjonista. 15 kwietnia 2016.
  11. (Zachowawczość, „Słowo”, 30 X 1927)
  12. Wyznanie wiary, „Słowo”, 19 IV 1923
  13. Ruch monarchiczny w Polsce, „Słowo”, 9 IV 1925
  14. Credo polityki narodowościowej, „Słowo”, 28 XII 1922
  15. Klucz do Piłsudskiego, Universitas, Kraków 2013, s. 115-116
  16. Z historii stosunku konserwatystów do marsz. Piłsudskiego, „Słowo”, 19 III 1927
  17. (Od marca do marca, „Słowo”, 11 XI 1926)
  18. Historia Polski od 18 listopada 1918 do 17 września 1939
  19. Lata nadziei, Universitas, Kraków 2012 s. 75