Leszek Kołakowski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Leszek Kołakowski
Leszek Kołakowski (2007)
Leszek Kołakowski (2007)
Data i miejsce urodzenia 23 października 1927
Radom
Data i miejsce śmierci 17 lipca 2009
Oksford
Profesor nauk filozoficznych
Specjalność: historia filozofii, historia idei, filozofia religii
Alma Mater Uniwersytet Warszawski
Doktorat 1953 – filozofia
Uniwersytet Warszawski
Polska Akademia Nauk
Status członek rzeczywisty
Doktor honoris causa
(Central European University – 2006)
Uczelnia Uniwersytet Oksfordzki
College All Souls College
Stanowisko Senior Research Fellow
Okres zatrudn. 1972–1991
Uczelnia Uniwersytet Warszawski
Katedra Historii Filozofii Nowożytnej
Stanowisko Kierownik Katedry
Okres zatrudn. 1957–1968
Odznaczenia
Order Orła Białego
Leszek Kołakowski w 1971
Leszek Kołakowski w rozmowie z Zofią i Władysławem Bartoszewskimi – jubileusz 80-lecia urodzin w „Gazecie Wyborczej”, Warszawa, 23 października 2007

Leszek Kołakowski (ur. 23 października 1927 w Radomiu, zm. 17 lipca 2009 w Oksfordzie[1]) – filozof zajmujący się głównie historią filozofii, historią idei oraz filozofią religii, eseista, publicysta i prozaik, kawaler Orderu Orła Białego, ojciec Agnieszki Kołakowskiej.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Był synem Jerzego Juliana Kołakowskiego, działacza społecznego i oświatowego, publikującego pod pseudonimem Jerzy Karon[2]. Lata dzieciństwa i szkoły powszechnej spędził w Radomiu i Łodzi, gdzie mieszkał do września 1939, wychowywany przez ojca, matka Leszka Kołakowskiego zmarła gdy miał 3 lata. Od wybuchu II wojny światowej do 1942 roku mieszkał we wsi Skórnice, później w Garbatce koło Kozienic, okresowo, w tym cały 1943 rok, również w Warszawie. Mieszkał wtedy między innymi w jednym mieszkaniu razem z ratowanymi przez Irenę Sendlerową Żydami. W 1943 roku ojciec Leszka Kołakowskiego został aresztowany przez Gestapo i zgładzony na Pawiaku. Po śmierci ojca Kołakowski pozostawał pod opieką ciotki mieszkającej na Żoliborzu, a następnie mieszkał na Saskiej Kępie, u Kazimierza Błeszyńskiego[3]. Pod koniec okupacji Leszek Kołakowski zdał małą maturę, częściowo w Warszawie, a częściowo w Radomiu. Kołakowski już w młodzieńczych latach deklarował się jako „bezwyznaniowy”[3].

Quote-alpha.png
Mój ojciec uważał, że chrzest dzieci jest niewłaściwy. Miał pod tym względem przekonania podobne jak anabaptyści. Człowiek może się ochrzcić, kiedy jest już starszy, z własnej woli”[3].

Pod koniec 1945 przeniósł się do Łodzi, gdzie rozpoczął studia na Uniwersytecie Łódzkim. W tymże roku wstąpił do komunistycznego Akademickiego Związku Walki Młodych „Życie”. W 1945 wstąpił również do PPR[4]. W 1949 wraz z żoną Tamarą z domu Dynenson, z wykształcenia psychiatrą[5], przeniósł się do Warszawy, gdzie mieszkał najpierw w domu studenckim, a następnie we własnym mieszkaniu na Mokotowie.

W marcu 1950 był w gronie ośmiu studentów, członków PZPR, którzy wystąpili z listem otwartym atakującym Władysława Tatarkiewicza, protestując przeciwko dopuszczaniu na prowadzonym przez niego seminarium do czysto politycznych wystąpień o charakterze wyraźnie wrogim budującej socjalizm Polsce[6]. Kilka miesięcy później Tatarkiewiczowi odebrano prawo do wykładania i prowadzenia zajęć”[3]. Jako członek PZPR był pracownikiem Instytutu Kształcenia Kadr Naukowych przy KC PZPR.

W 1953 obronił doktorat dotyczący filozofii Barucha Spinozy[7][8]. Był jednym ze współtwórców warszawskiej szkoły historyków idei, profesorem, a w latach 1957–1968 kierownikiem katedry historii filozofii nowożytnej na Uniwersytecie Warszawskim[7]. W roku 1957 został redaktorem naczelnym Studiów Filozoficznych.

W 1965, wraz z Marią Ossowską i Tadeuszem Kotarbińskim, sporządził opinię w sprawie pojęcia wiadomości[a][9], która została wykorzystana przez obronę w procesie Jacka Kuronia i Karola Modzelewskiego, oskarżonych o „rozpowszechnianie (...) fałszywych wiadomości” w napisanym przez nich Liście otwartym do Partii.

Symboliczną i przełomową datą w życiu Kołakowskiego był 21 października 1966. W tym dniu wygłosił na Wydziale Historycznym UW wykład[10] „Rozwój kultury polskiej w ostatnim 10-leciu” upamiętniający Przełom październikowy, a dotyczący sytuacji panującej w polskiej kulturze. Nie jest to jednoznaczny początek nowej drogi Kołakowskiego, lecz raczej kulminacyjny punkt przemyśleń dotyczących zależności pomiędzy marksizmem a religią, oraz publiczne wyrażenie swych wniosków wynikających z tych przemyśleń[11]. W eseju o Jezusie Chrystusie z 1965 pisał między innymi:

Quote-alpha.png
Osoba i nauka Jezusa nie mogą zostać usunięte z naszej kultury ani unieważnione, jeśli kultura ta ma istnieć i tworzyć się nadal[12].

Za zbyt radykalną krytykę władz i odchodzenie w nauczaniu studentów od oficjalnego kanonu marksizmu jeszcze w 27 października 1966 wydalono go z partii. W jego obronie wysłano do KC list sygnowany przez piętnastu literatów i intelektualistów, w którym domagano się przywrócenia Kołakowskiego w prawach członka. Pod listem podpisali się między innymi: Paweł Beylin, Marian Brandys, Jacek Bocheński, Tadeusz Konwicki, Igor Newerly, Julian Stryjkowski i Wiktor Woroszylski. W 1968, za udział w wydarzeniach marcowych, odebrano mu prawo wykładania i publikowania, co zmusiło go do emigracji.

Po krótkim pobycie w Paryżu Kołakowski wyjechał najpierw do Montrealu, gdzie na przełomie 1968 i 1969 wykładał na Uniwersytecie McGilla, a następnie do Kalifornii. Po roku wykładów w Berkeley przeniósł się ostatecznie do Anglii. Tam też mieszkał do śmierci. Jego słynny esej Tezy o nadziei i beznadziejności, opublikowany w paryskiej „Kulturze” w 1971, stworzył intelektualny fundament dla strategii opozycji antykomunistycznej, inspirując powstanie KOR-u i Uniwersytetu Latającego. Przypisuje mu się m.in. pomysł stworzenia w PRL wolnych związków zawodowych. Współpracował z Polskim Porozumieniem Niepodległościowym w kraju. W latach 1977–1980 był oficjalnym przedstawicielem KOR-u za granicą i odpowiadał za kontakty między środowiskiem KOR-u i emigracją.

Grób Leszka Kołakowskiego na cmentarzu Wojskowym na Powązkach

W Anglii na stałe związał się z Uniwersytetem Oksfordzkim, gdzie w latach 1972–1991 był wykładowcą (Senior Research Fellow) w All Souls College, a po przejściu na emeryturę przyznano mu tytuł Honorary Member of Staff. Oprócz tego wykładał na Uniwersytecie Yale, University of New Haven, Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley oraz Uniwersytecie Chicagowskim, gdzie pracował jako profesor wizytujący.

W 1991 został członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk. Był członkiem Fundacji im. Stefana Batorego oraz Stowarzyszenia Pisarzy Polskich, członkiem honorowym Radomskiego Towarzystwa Naukowego. 29 kwietnia 2005 Leszek Kołakowski z inicjatywy Stowarzyszenia Przyjaciół Garbatki otrzymał tytuł Honorowego Obywatela Gminy Garbatka-Letnisko (przebywał w niej w czasach II wojny światowej). Od 2006 był honorowym członkiem Rady Fundacji Centrum Twórczości Narodowej.

Zmarł 17 lipca 2009 w szpitalu w Oksfordzie[13]. Jego ciało zostało 28 lipca sprowadzone do Polski, a 29 lipca pochowane na cmentarzu Wojskowym na Powązkach[14].

Prace filozoficzne[edytuj | edytuj kod]

Pierwszym tekstem Kołakowskiego skonfiskowanym przez cenzurę, a zarazem pierwszym, który zaczął funkcjonować poza oficjalnym systemem, był napisany w 1956 dla „Po Prostu” manifest „Czym jest socjalizm”.

W 1958 Kołakowski opublikował monografię Jednostka i nieskończoność. Wolność i antynomie wolności w filozofii Spinozy, w której posługiwał się już warsztatem nie tylko historyka filozofii, ale również historyka idei. Filozofii XVII wieku pozostawał wierny w kolejnych swoich pracach. W 1965 opublikował głośne studium Świadomość religijna i więź kościelna, uznawane z jednej strony za aluzyjną krytykę realnego socjalizmu w historycznym kostiumie, a z drugiej strony za wnikliwą analizę przemian religijności w XVII wieku. Kołakowski zarysowywał napięcie między indywidualną religijnością a wymaganiami wspólnotowego kościoła w ruchach protestanckich. Odczytywano to jako sprzeczność między jednostkowym zaangażowaniem intelektualisty a autorytarną rzeczywistością systemu.

W latach 1968–1976 napisał trzytomową pracę Główne nurty marksizmu. Powstanie, rozwój, rozkład, gdzie w sposób przekrojowy opisał rozwój tej doktryny, obalając wiele mitów i półprawd obecnych w dyskusjach na ten temat w krajach za żelazną kurtyną. Od 1966 jego zainteresowania zaczęły ewoluować w stronę filozofii kultury i etyki. W latach 1967–1975 wydał m.in.: Kulturę i fetysze, Obecność mitu, Husserl i poszukiwanie pewności.

Pod koniec życia głównym przedmiotem jego zainteresowań filozoficznych była historia filozofii, zwłaszcza od XVIII w., w tym doktryny liberalizmu, a także filozofia kultury oraz religii[15].

Oprócz tekstów filozoficznych spod pióra Kołakowskiego wyszły również utwory o charakterze literackim, choć również poruszające tematykę filozoficzną. Przykładem może być zbiór utworów 13 bajek z królestwa Lailonii dla dużych i małych, w oparciu o który zrealizowano cykl filmów animowanych „Czternaście bajek z Królestwa Lailonii Leszka Kołakowskiego”. Podobny charakter mają także utwory literackie Rozmowy z Diabłem i Cztery bajki o identyczności). W przypowiastkach i bajkach Kołakowski w przystępnej i atrakcyjnej literacko formie analizuje zagadnienia i paradoksy filozoficzne lub przedstawia dyskusje pomiędzy różnymi szkołami i doktrynami.

W 1996 nagrał dla Telewizji Polskiej 30 miniwykładów poświęconych ważnym zagadnieniom filozofii kultury (m.in. władzy, tolerancji, zdradzie, równości, sławie, kłamstwu), wydane następnie w formie książkowej jako Mini wykłady o maxi sprawach. W 2004 rozpoczął telewizyjne wykłady z serii O co nas pytają wielcy filozofowie.

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

  • Szkice o filozofii katolickiej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1955.
  • Wykłady o filozofii średniowiecznej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1956.
  • Światopogląd i życie codzienne, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1957.
  • Pochwała niekonsekwencji. Pisma rozproszone z lat 1955-1968, Zbigniew Mentzel (red.), Puls, Londyn 1989, wyd. II Londyn, 2002.
  • Jednostka i nieskończoność. Wolność i antynomie wolności w filozofii Spinozy, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1958.
  • Wybrane teksty z historii filozofii. Filozofia XVII wieku. Francja, Holandia, Niemcy, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1959 (antologia tekstów filozoficznych).
  • Notatki o współczesnej kontrreformacji, Książka i Wiedza, Warszawa 1962.
  • 13 bajek z Królestwa Lailonii dla dużych i małych, Czytelnik, Warszawa 1963.
  • Klucz niebieski albo opowieści budujące z historii świętej zebrane, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1964.
  • Rozmowy z diabłem, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1965.
  • Świadomość religijna i więź kościelna. Studia nad chrześcijaństwem bezwyznaniowym siedemnastego wieku, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1965.
  • Wybrane teksty z historii filozofii. Filozofia egzystencjalna, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1965 (antologia tekstów filozoficznych; z Krzysztofem Pomianem).
  • Filozofia pozytywistyczna (od Hume’a do Koła Wiedeńskiego), Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1966.
  • Kultura i fetysze, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1967.
  • Obecność mitu, Instytut Literacki, Paryż 1972.
  • Husserl i poszukiwanie pewności, tłum. P. Marciszuk, Aletheia, Warszawa 1990.
  • Główne nurty marksizmu. Powstanie – rozwój – rozkład, Instytut Literacki, Paryż 1976-1978.
  • Czy diabeł może być zbawiony i 27 innych kazań, Aneks, Londyn 1982.
  • Moje słuszne poglądy na wszystko, Znak, Kraków 1999.
  • Religion. If there is no God..., Oxford University Press, New York 1982.
  • Totalitarianism and the Virtue of the Lie, w: Irving Howe, 1984 Revisited. Totalitarianism in Our Century, Harper & Row, New York 1983.
    • Jeśli Boga nie ma... O Bogu, Diable, Grzechu i innych zmartwieniach tak zwanej filozofii religii, tłum. Tadeusz Baszniak, Maciej Panufnik, Aneks, Londyn 1987.
  • Metaphysical Horror, Basil Blackwell, Oxford 1988.
    • Horror metaphysicus, tłum. Maciej Panufnik, Res Publica, Warszawa 1990.
  • Bóg nam nic nie jest dłużny. Krótka uwaga o religii Pascala i o duchu jansenizmu, tłum. I. Kania, Kraków 1994.
  • Bergson, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997.
  • Mini wykłady o maxi sprawach, Znak, Kraków 2003 (trzy serie w jednym tomie).
  • 128 bardzo ładnych wierszy stworzonych przez 68 poetek i poetów polskich, Znak, Kraków 2003 (wybór dokonany przez Leszka Kołakowskiego).
  • O co nas pytają wielcy filozofowie. Seria I, Znak, Kraków 2004.
  • Wśród znajomych. O różnych ludziach mądrych, zacnych, interesujących i o tym, jak czasy swoje urabiali, Znak, Kraków 2004.​ISBN 83-240-0500-5​.
  • Czy Pan Bóg jest szczęśliwy i inne pytania, Znak, Kraków 2009.
  • Sen, G+J RBA, National Geographic, fotografie Judyta Papp 2009.
    • „Pytania prof. Leszka Kołakowskiego”.
  • Jezus ośmieszony. Esej apologetyczny i sceptyczny, Znak, Kraków 2014.
  • Niepewność epoki demokracji, Znak, Kraków 2014.

Nagrody, wyróżnienia i upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

2
Popiersie w Alei Sław
na Skwerze HarcerskimKielcach
3
Tablica pamiątkowa na ścianie budynku przy pl. Bankowym w Warszawie (ul. Senatorska 40), osłonięta w 85. rocznicę urodzin filozofa

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Fragment „opinii w sprawie pojęcia wiadomości”[9]:
    Quote-alpha.png
    Wiadomością nazywa się bądź bezpośredni opis naocznie potwierdzonego faktu, bądź takie sprawozdanie z jakiegoś stanu rzeczy, że dowolny obserwator zaznajomiony z faktami, na których się ono opiera, jest zniewolony uznać je lub odrzucić. Wiadomość podlega więc sprawdzeniu, może być prawdziwa lub fałszywa, ale zawsze tym się odznacza, że w tej samej sytuacji informacyjnej dowolny obserwator zakwalifikuje ja tak samo: jako fałszywą, prawdziwą lub niepewną.

    Przekazując opinię do publikacji w portalu Polska Sieć Filozoficzna Andrzej Friszke napisał m.in.: …dokument powstał w okolicznościach dramatycznych i jest jednym z przyczynków do historii zaangażowania Leszka Kołakowskiego przeciw systemowi dyktatury i łamaniu praw obywatelskich. Wielokrotnie bywał wspominany w opracowaniach dotyczących genezy Marca 1968 r., nigdy jednak nie został wydrukowany.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Umarł Leszek Kołakowski (1928–2009). Gazeta Wyborcza, 2009-07-17. [dostęp 2017-09-28].
  2. Leszek Kołakowski - honorowy radomianin, „Bibliotekarz radomski”, r. 2 (1994), nr. 2, s. 4n.
  3. a b c d Odszedł filozof-rewizjonista. Rzeczpospolita, 2009-07-17/18. [dostęp 2009-07-19].
  4. Nie widziałem, nie znałem, nie pamiętam, „Rzeczpospolita - Plus Minus”, 27 października 2007.
  5. The Telegraph: Leszek Kolakowski (Obituary) (ang.). telegraph.co.uk, 2009-07-20. [dostęp 2016-07-16].
  6. List grupy uczestników seminarium filozoficznego profesora Władysława Tatarkiewicza, „Przegląd Filozoficzny” nr 2/1995 (14), s. 88
  7. a b Leszek Kolakowski: Polish-born philosopher and writer who produced, „The Independent”, 29 lipca 2009 [dostęp 2018-02-11] (ang.).
  8. Nowa Nauka Polska, nauka-polska.pl [dostęp 2018-02-11].
  9. a b Tadeusz Kotarbiński, Maria Ossowska, Leszek Kołakowski: Opinia w sprawie pojęcia wiadomości. Polska Sieć Filozoficzna. [dostęp 8 stycznia 2009].
  10. Andrzej Friszke: Desant Komandosów. Polityka.pl, 2008-03-09. [dostęp 23 lipca 2009].
  11. Notatka KC PZPR informująca o wydaleniu z partii profesora Leszka Kołakowskiego z dnia 23 XII 1966 roku (zawierająca obszerne fragmenty wykładu z 21 października 1966). Dziedzictwo Narodowe. [dostęp 2017-09-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-09-07)].
  12. Jan Andrzej Kłoczowski: Więcej niż mit. Leszka Kołakowskiego spory o religię. Kraków: 1994, s. 27-36.
  13. TVN24.pl.
  14. Pożegnanie Profesora. Rzeczpospolita, 29.07.2009. [dostęp 31 lipca 2009].
  15. Kołakowski, czyli z powrotem do religii. Rzeczpospolita, 25 lipca 2009.
  16. Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 11 listopada 1997 r. o nadaniu orderu (M.P. z 1998 r. Nr 6, poz. 109).
  17. Lista honorowych doktoratów UG. univ.gda.pl. [dostęp 25 lutego 2011].
  18. Doktorzy honoris causa UŁ. [dostęp 21 lutego 2011].
  19. Polish Institute | Leszek Kołakowski, polinst.hu [dostęp 2018-02-11] (ang.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Bogdan Piwowarczyk, Odczytać Kołakowskiego. Problem Boga, człowieka, religii, Kościoła, Piotr Falkowski (tłum.), Częstochowa: Edycja Paulińska, 1992, ISBN 83-85438-01-7, OCLC 749579521.
  • Jan Andrzej Kłoczowski OP, Więcej niż mit. Leszka Kołakowskiego spory o religię, Kraków 1994, ​ISBN 83-7006-262-8​.
  • Leszek Kołakowski, Zbigniew Mentzel, Czas ciekawy czas niespokojny, Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 2007, ISBN 978-83-240-0873-5, OCLC 830917287.
  • Wacław Mejbaum, Aleksandra Żukrowska, Literat cywilizowanego świata. Leszek Kołakowski a kryzys myśli mieszczańskiej, Warszawa 1985, ​ISBN 83-05-11605-0​.
  • Zbyszek Dymarski, Dwugłos o złu. Ze studiów nad myślą Józefa Tischnera i Leszka Kołakowskiego, Gdańsk 2009, ​ISBN 978-83-7453-887-9​.
  • Cezary Mordka, Od Boga historii, do historycznego Boga. Wprowadzenie do filozofii Leszka Kołakowskiego, Lublin 1997, ​ISBN 83-227-1088-7​.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]