Kana (pismo)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Kana (jap. 仮名) – wspólna nazwa japońskich pism sylabicznych: hiragany ひらがな i katakany カタカナ. Istnieje ponadto starszy, nieużywany obecnie system, zwany man’yōgana, który również zaliczany jest do kany oraz furigana 振り仮名 lub 振りがな, 振仮名, system służący podaniu czytania znaków kanji. Są to znaki kany mniejsze w stosunku do tekstu głównego, zapisywane ponad kanji (w piśmie poziomym) lub po prawej stronie (w piśmie pionowym)[1][2][3].

Pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Oba współczesne sylabariusze japońskie wywodzą się ze znaków kanji używanych do zapisu dźwięków w oderwaniu od ich znaczenia (czyli z man’yōgany), przy czym źródło poszczególnych znaków kany jest częściowo identyczne w hiraganie i katakanie, a częściowo rozbieżne (por. tabele w haśle Man’yōgana). Znaki kanji zostały w tym piśmie z czasem uproszczone, aż osiągnęły współczesny wygląd[2].

Zasób znaków[edytuj | edytuj kod]

Oba warianty mają tyle samo znaków o takiej samej wartości fonetycznej, są jednak używane w różnych sytuacjach (szczegółowe informacje na ten temat znaleźć można w artykułach: hiragana i katakana). Zawierają po 46 znaków podstawowych oraz dwa znaki, które nie są używane od czasów reformy pisowni przeprowadzonej po drugiej wojnie światowej. Oto zasób kany w układzie uznanym w Japonii za standardowy (transkrypcja Nihon-shiki):

a ka sa ta na ha ma ya ra wa n
i ki shi chi ni hi mi ri (wi)
u ku su tsu nu fu mu yu ru
e ke se te ne he me re (we)
o ko so to no ho mo yo ro wo

Jak widać, w kanie nie ma znaków /yi/, /ye/ ani /wu/ (sylaby yi i wu w języku japońskim w ogóle nie istnieją, ye zanikło przed ukształtowaniem się kany). Znaki /wi/ oraz /we/ nie są współcześnie używane[4].

Modyfikacje znaków podstawowych (diakryty)[edytuj | edytuj kod]

W prawym górnym rogu umieszcza się dwie małe, ukośne kreseczki (nigori). Oznaczają one udźwięcznienie spółgłoski, t.j.:

  • /k-/ na /g-/
  • /s-/ na /z-/
  • /t-/ na /d-/
  • /h-/ na /b-/

Kółeczko w prawym górnym rogu zmienia /h-/ na /p-/.

Niekonsekwencja fonetyczna /h-/ – /p-/ – /b-/ wynika ze zmian w wymowie. Niegdyś sylaby rozpoczynające się od h wymawiane były ze spółgłoską p. Wymowa p zmieniła się w większości pozycji na h, jednak nie zmieniono pisowni i znaki te mogły oznaczać zarówno h, jak i p, dlatego z czasem zaczęto oznaczać wymowę p kółeczkiem.

Wymowa kany[edytuj | edytuj kod]

Oto podstawowe zasady odczytu znaków kany (hiragany i katakany), w zapisie zgodnym z transkrypcją Hepburna:

  • samogłoski /a/, /e/, /i/, /o/ wymawia się, jak w języku polskim;
  • samogłoska /u/ odbiega nieco od polskiej wymowy (wargi nie są zaokrąglone, lecz płasko rozciągnięte);
  • spółgłoski /k-/, /g-/, /n-/, /m-/, /p-/, /s-/, /t-/, /d-/, /b-/ wymawia się tak samo, jak po polsku;
  • /r-/ jest dźwiękiem pośrednim pomiędzy polskimi l a r;
  • /z-/ wymawia się dz;
  • /shi/ i /ji/ wymawia się si, dzi;
  • /chi/ wymawia się ci;
  • /tsu/ wymawia się cu;
  • /hu/ wymawia się w sposób zbliżony do fu (choć spółgłoska f jest w japońskim dwuwargowa, nie wargowo-zębowa jak polskie f), pozostałe /h-/ wymawia się jak po polsku
  • /y-/ wymawia się jak polskie j
  • /wa/ wymawia się jak ła, ale /wo/ wymawiane jest o
  • znak /n/ (ale nie serię rozpoczynającą się od /n-/) wymawia się różnie w zależności od położenia w wyrazie, podobnie jak polskie samogłoski nosowe; np. przed /p-/ i /b-/ jak m, przed /t-/ i /d-/ jak n itp.

Połączenia znaków[edytuj | edytuj kod]

Sylaby zakończone na /-i/, po których występują pomniejszone znaki rozpoczynające się od /y-/ (ya, yu, yo) wymawia się jako jedną sylabę, np.:

  • /ki/ + /ya/kya
  • /gi/ + /ya/gya
  • /hi/ + /ya/hya
  • /ri/ + /ya/rya

itd.

Tabela kany[edytuj | edytuj kod]

Po lewej stronie – hiragana, po prawej – katakana

a i u e o ya yu yo
あ / ア a い / イ i う / ウ u え / エ e お / オ o  
k か / カ ka き / キ ki く / ク ku け / ケ ke こ / コ ko きゃ / キャ kya きゅ / キュ kyu きょ / キョ kyo
s さ / サ sa し / シ shi す / ス su せ / セ se そ / ソ so しゃ / シャ sha しゅ / シュ shu しょ / ショ sho
t た / タ ta ち / チ chi つ / ツ tsu て / テ te と / ト to ちゃ / チャ cha ちゅ / チュ chu ちょ / チョ cho
n な / ナ na に / ニ ni ぬ / ヌ nu ね / ネ ne の / ノ no にゃ / ニャ nya にゅ / ニュ nyu にょ / ニョ nyo
h は / ハ ha ひ / ヒ hi ふ / フ fu へ / ヘ he ほ / ホ ho ひゃ / ヒャ hya ひゅ / ヒュ hyu ひょ / ヒョ hyo
m ま / マ ma み / ミ mi む / ム mu め / メ me も / モ mo みゃ / ミャ mya みゅ / ミュ myu みょ / ミョ myo
や / ヤ ya   ゆ / ユ yu   よ / ヨ yo  
r ら / ラ ra り / リ ri る / ル ru れ / レ re ろ / ロ ro りゃ / リャ rya りゅ / リュ ryu りょ / リョ ryo
w わ / ワ wa   を / ヲ wo  
ん / ン n    
g が / ガ ga ぎ / ギ gi ぐ / グ gu げ / ゲ ge ご / ゴ go ぎゃ / ギャ gya ぎゅ / ギュ gyu ぎょ / ギョ gyo
z ざ / ザ za じ / ジ ji ず / ズ zu ぜ / ゼ ze ぞ / ゾ zo じゃ / ジャ ja じゅ / ジュ ju じょ / ジョ jo
d だ / ダ da ぢ / ヂ ji づ / ヅ zu で / デ de ど / ド do ぢゃ / ヂャ ja ぢゅ / ヂュ ju ぢょ / ヂョ jo
b ば / バ ba び / ビ bi ぶ / ブ bu べ / ベ be ぼ / ボ bo びゃ / ビャ bya びゅ / ビュ byu びょ / ビョ byo
p ぱ / パ pa ぴ / ピ pi ぷ / プ pu ぺ / ペ pe ぽ / ポ po ぴゃ / ピャ pya ぴゅ / ピュ pyu ぴょ / ピョ pyo

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Shōzō Yoshigami: Słownik japońsko-polski. Warszawa: Wiedza Powszechna, Fundacja Japońska, 1997, s. 302. ISBN 83-214-1140-1.
  2. a b 新明解国語辞典 (słownik jap.-jap.). Tokyo: Sanseido Co., Ltd., 1974, s. 988, 1057.
  3. New Crown Japanese-English Dictionary. Tokyo: Sanseido Co., Ltd., 1972, s. 167, 425, 426.
  4. W całym niniejszym artykule zapis pomiędzy ukośnikami, tj. /…/, wskazuje określony znak kany (hiragany bądź katakany). Nie należy go mylić ze zwyczajowym zapisem fonologicznym

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]