Alfabet arabski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Alfabet arabski

Alfabet arabski – alfabetyczne pismo używane do zapisu języka arabskiego. Powstało z nabatejskiej odmiany pisma aramejskiego. Pismo arabskie rozpowszechnione jest w krajach muzułmańskich.

Historia[edytuj]

Najstarsze zabytki pochodzą z IV wieku n.e. (inskrypcje z Rammu i An-Namara). Istnieje wiele odmian pisma arabskiego. Do najważniejszych należą pismo kwadratowe (kufickie) i okrągłe (naschi).

Początkowo pismo arabskie istniało w dwóch formach, pisma monumentalnego służącego do zapisu Koranu (maszk) i pisma kancelaryjnego. W X wieku wezyr abbasydzki Ibn Mukla (886–940) opracował proporcje pisma arabskiego kancelaryjnego oparte na proporcjach koła i kwadratu wytyczanych trzcinką i cyrklem (naschi).

Z naschi rozwinęły się odmiany pisma o okrągłych kształtach:

  • suls – używany głównie w kancelariach, charakteryzujący się mocnym wydłużeniem liter; w okresie panowania dynastii Safawidów w Iranie w inskrypcjach zdobiących budowle sakralne
  • muhakkak – zbliżony do suls, częstszy w zachodniej części świata muzułmańskiego
  • rihani
  • ruka

Pismo monumentalne maszk przekształciło się w VIII wieku za sprawą kaligrafów z Kufy w odmianę o kwadratowym zarysie (pismo kufickie, dukt kufi). Stosowane było do zapisu tekstów religijnych, obecne było jako motyw dekoracyjny w architekturze, na naczyniach i tkaninach. W Maghrebie stosowana była jedna odmiana pisma, wywodzące się z form kwadratowych pismo maghrebskie. W Iranie powstało m.in. pismo talik („zwisające”), którego od XII wieku używano w poezji i ceramice. Pod koniec XIV wieku kaligraf i miniaturzysta Ali z Tabrizu wprowadził modyfikacje, tworząc nasta'liq, które rozpowszechniły się w Turcji i Indiach. Na początku XVI wieku w Turcji powstało pismo diwani (kancelaryjne), a w XVII wieku szekaste („łamane”), charakteryzuje się mocnym ściśnięciem liter przy jednoczesnym zaznaczeniu ich łuków, przez co pismo to jest czytelne tylko dla wyjątkowo wprawionego czytelnika.

Zasady zapisu[edytuj]

Pismo zapisywane jest z prawa na lewo. Ma 18 podstawowych znaków, które po uzupełnieniu jedną, dwiema lub trzema kropkami tworzą 28 liter oznaczających spółgłoski oraz samogłoski długie i dyftongi. Samogłoski krótkie są w piśmie arabskim pomijane, dlatego jest ono klasyfikowane jako abdżad. Czasami stosuje się jednak na ich oznaczenie dodatkowe znaki samogłoskowe (w arabskich elementarzach i w Koranie).

Litery mogą mieć różne formy w zależności od pozycji w wyrazie (początkowej, środkowej, końcowej albo izolowanej).

Dekoracyjne zapisywanie wersów Koranu doprowadziło w ciągu ponad 1400 lat do powstania wielu szkół kaligrafii. W świecie arabskim kaligrafia uznawana jest za jedną z najwyższych form sztuki. Ma szczególne znaczenie, ponieważ przekazuje treść Koranu – świętej księgi islamu.

Litery arabskie oraz transkrypcja i transliteracja[edytuj]

Litery arabskie wraz z transliteracją ISO oraz transkrypcją polską i IPA
Litera arabska Transkrypcja / transliteracja
postać końcowa postać środkowa postać początkowa postać izolowana transkrypcja polska transliteracja ISO transkrypcja IPA
‏ـا‎ ‏ا‎ a ā [aː], [ʔ]
‏ـب‎ ‏ـبـ‎ ‏بـ‎ ‏ب‎ b b [b]
‏ـت‎ ‏ـتـ‎ ‏تـ‎ ‏ت‎ t t [t]
‏ـث‎ ‏ـثـ‎ ‏ثـ‎ ‏ث‎ s [θ]
‏ـج‎ ‏ـجـ‎ ‏جـ‎ ‏ج‎ ǧ [dʒ]
‏ـح‎ ‏ـحـ‎ ‏حـ‎ ‏ح‎ h [ħ]
‏ـخ‎ ‏ـخـ‎ ‏خـ‎ ‏خ‎ ch [x]
‏ـد‎ ‏د‎ d d [d]
‏ـذ‎ ‏ذ‎ z [ð]
‏ـر‎ ‏ر‎ r r [r]
‏ـز‎ ‏ز‎ z z [z]
‏ـس‎ ‏ـسـ‎ ‏سـ‎ ‏س‎ s s [s]
‏ـش‎ ‏ـشـ‎ ‏شـ‎ ‏ش‎ sz š [ʃ]
‏ـص‎ ‏ـصـ‎ ‏صـ‎ ‏ص‎ s [sˁ]
‏ـض‎ ‏ـضـ‎ ‏ضـ‎ ‏ض‎ d [dˁ]
‏ـط‎ ‏ـطـ‎ ‏طـ‎ ‏ط‎ t [tˁ]
‏ـظ‎ ‏ـظـ‎ ‏ظـ‎ ‏ظ‎ z [ðˁ]
‏ـع‎ ‏ـعـ‎ ‏عـ‎ ‏ع‎ (-) ' [ʕ]
‏ـغ‎ ‏ـغـ‎ ‏غـ‎ ‏غ‎ gh [ɣ], [ɡ] w wielu zapożyczeniach
‏ـف‎ ‏ـفـ‎ ‏فـ‎ ‏ف‎ f f [f]
‏ـق‎ ‏ـقـ‎ ‏قـ‎ ‏ق‎ k q [q]
‏ـك‎ ‏ـكـ‎ ‏كـ‎ ‏ك‎ k k [k]
‏ـل‎ ‏ـلـ‎ ‏لـ‎ ‏ل‎ l l [l]
‏ـم‎ ‏ـمـ‎ ‏مـ‎ ‏م‎ m m [m]
‏ـن‎ ‏ـنـ‎ ‏نـ‎ ‏ن‎ n n [n]
‏ـه‎ ‏ـهـ‎ ‏هـ‎ ‏ه‎ h h [h]
‏ـو‎ ‏و‎ w, u w, ū [w]
‏ـي‎ ‏ـيـ‎ ‏يـ‎ ‏ي‎ j, i y, ī [j]
‏ـة‎ ‏ة‎ (-), t (-), t [a], [at]
‏ـى‎ ‏ى‎ a à [aː]

Uwaga: Litery ‏ا‎, ‏د‎, ‏ذ‎, ‏ر‎, ‏ز‎, ‏و‎, ‏ة‎ i ‏ى‎ nie są łączone w piśmie z literami występującymi po nich, nie posiadają więc formy środkowej i początkowej.

Cyfry arabskie[edytuj]

W piśmie arabskim używa się dwóch rodzajów cyfr: standardowych arabskich oraz tak zwanych wschodnioarabskich, używanych w Iranie, Pakistanie oraz Indiach.

Porównanie cyfr stosowanych w Europie z arabskimi i wschodnioarabskimi
Cyfry arabskie w Europie Standardowe
cyfry arabskie
Cyfry
wschodnioarabskie
0 ‏٠‎ ‏۰‎
1 ‏١‎ ‏۱‎
2 ‏٢‎ ‏۲‎
3 ‏٣‎ ‏۳‎
4 ‏٤‎ ‏۴‎
5 ‏٥‎ ‏۵‎
6 ‏٦‎ ‏۶‎
7 ‏٧‎ ‏۷‎
8 ‏٨‎ ‏۸‎
9 ‏٩‎ ‏۹‎

Dodatkowe znaki[edytuj]

Hamza[edytuj]

 Osobny artykuł: Hamza.

Hamza nie jest zazwyczaj uznawana za literę, mimo że służy do zapisu spółgłoski, jaką jest zwarcie krtaniowe: ‏ؤ‎, ‏ئ‎, ‏إ‎, ‏أ‎, ‏ﺀ‎

Znaki samogłoskowe[edytuj]

 Osobny artykuł: Harakat.

Na oznaczenie samogłosek oraz końcówek deklinacyjnych istnieją w piśmie arabskim dodatkowe, zwykle nieużywane znaki. Poniżej znajduje się tabela, uwzględniające niektóre z nich:

Znaki samogłoskowe wraz z nazwą, znaczeniem i przykładami
znak przykład transkrypcja przykładu nazwa znaczenie
‏َ ‎ ‏بَ‎ ba fatha krótkie a
‏ِ ‎ ‏بِ‎ bi kasra krótkie i
‏ُُ ‎ ‏بُ‎ bu damma krótkie u
‏َ ‎ ‏بَا‎ fatha + alif długie ā
‏ِ ‎ ‏بِي‎ kasra + y długie ī
‏ُ ‎ ‏بُو‎ damma + wāw długie ū
‏ْ ‎ ‏بَيْ‎ baj sukun brak samogłoski
‏ّ ‎ ‏بَبَّ‎ babba szadda wydłużenie danej spółgłoski
‏ٌ , ُُ‎  ‏بٌ‎ bun nunacja; końcówka -un I przypadek imienia w stanie nieokreślonym (podwojona damma)
‏ٍ ‎ ‏بٍ‎ bin nunacja; końcówka -in II przypadek (podwójna kasra)
‏ً ‎ ‏بَةً‎ batan nunacja; końcówka -an III przypadek (podwójna fatha)
‏اً‎ ‏بًا‎ ban III przypadek (podwójna fatha), z dodawaną na ogół literą alif

Ligatury[edytuj]

W alfabecie arabskim istnieją również ligatury. Ligatura powstająca z połączenia liter lām i ’alif (tzn. lā) jest obligatoryjna, inne (np. ‏ﷲ‎ dla Allah) można zastępować ciągiem liter.

  • ‏ﻻ‎ – lā jedna z partykuł przeczących; także samodzielna jako nie (odpowiedź na pytanie ogólne)
  • ‏ﻼ‎ – lā połączenie lā wewnątrz wyrazu

W innych językach[edytuj]

Pisma arabskiego używa się także do zapisu innych języków w regionach zdominowanych przez islam, m.in. perskiego, urdu, kurdyjskiego, paszto, ujgurskiego, malajskiego, suahili (obok pisma łacińskiego), a do roku 1929 zapisywano nim także język turecki.

W przeszłości pismo to służyło także do zapisu języków muzułmańskich narodów Kaukazu i Azji Środkowej, np. czeczeńskiego i uzbeckiego, do lat 30. XX wieku, kiedy to Rosjanie wprowadzili tam cyrylicę w celu osłabienia wpływów islamu. Również do zapisu języka polskiego czy języka białoruskiego przez Tatarów oraz języka bośniackiego (tzw. arabica).

W niektórych językach, np. perskim czy kurdyjskim używa się czterech dodatkowych liter na oznaczenie dźwięków obcych językowi arabskiemu:

Dodatkowe litery w innych językach
głoska litera nazwa
[p] ‏پ‎ pe
[ʣ] (cz) ‏چ‎ cze
[ʒ] (ż) ‏ژ‎ że
[ɡ] ‏گ‎ gaf

W języku paszto obok liter arabskich i perskich używane są litery modyfikowane przez dodanie małego kółeczka (zwanego ‏پندك‎ pandak), oznaczające spółgłoski szczytowe: ‏ړ‎ [ʈ], ‏ډ‎ [ɖ], ‏ټ‎ [ɺ̢], ‏ڼ‎ [ɳ]. Istnieją też litery będące wariantami liter arabskich z mniejszą lub większą liczbą kropek: ‏څ‎ [ʦ], ‏ځ‎ [ʣ], ‏ښ‎ [ʂ], ‏ږ‎ [ʐ], ‏ې‎ [e] i ‏ئ‎ [-əj].

W sztuce[edytuj]

W krajach muzułmańskich powszechna była sztuka kaligrafii, pismo było także elementem zdobniczym w architekturze.