Suahili

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Swahili)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy języka. Zobacz też: lud Suahili oraz cywilizacja Suahili.
Kiswahili
Obszar Tanzania, Kenia, Uganda, Kongo, Rwanda, Burundi, Somalia, Komory
Liczba mówiących pierwszy język: 800 tysięcy drugi język: 30–50 milionów
Klasyfikacja genetyczna języki nigero-kongijskie
Pismo/alfabet łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy Tanzania, Kenia, Uganda, Unia Afrykańska (jako jeden z języków roboczych)
Regulowany przez Baraza la Kiswahili la Taifa
Kody języka
Kod ISO 639-1 sw
Kod ISO 639-2 swa
Kod ISO 639-3 swa
IETF sw
Glottolog swah1254
Ethnologue swa
GOST 7.75–97 суа 631
WALS swa
SIL swh
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-suahili online
Zasięg języka suahili

Suahili, swahili (nazwa w języku suahili: kiswahili) – język z rodziny bantu używany w Afryce Środkowej i Wschodniej (Tanzania, Kenia, Demokratyczna Republika Konga, Uganda), jest językiem kontaktowym. Zapisywany zarówno alfabetem łacińskim (obecnie) jak i arabskim (dawniej). Składa się z około 20 dialektów (kiamu, kimwita, kingwana i inne). Najczęściej używanym (tzw. standard swahili) jest dialekt unguja wywodzący się z Zanzibaru. Językiem suahili jako ojczystym posługuje się około 800 tysięcy ludzi[1].

Nazwa 'ki-swahili' pochodzi od liczby mnogiej arabskiego słowa sāhil ساحل (wybrzeże), w liczbie mnogiej sawāhil سواحل , używanego jako przymiotnik określający mieszkańców wybrzeża oraz ich język (przedrostek 'ki-' w języku suahili służy do oznaczania języków.)

System fonologiczny[edytuj | edytuj kod]

  • Samogłoski

Standardowa forma suahili posiada pięć samogłosek:

oraz trzy dyftongi:

  • Spółgłoski
dwuwargowe wargowo-zębowe zębowe dziąsłowe zadziąsłowe podniebienne tylnojęzykowe
zwarte p [p] t [t] k [k]
zwarto-szczelinowe c [] j [ɟ]
szczelinowe f [f] th [θ] dh [ð] s [s] z [z] sh [ʃ] h [x] gh [ɣ]
uderzeniowe (flap) r [ɾ]
nosowe m [m] n [n] ny [ɲ] ng' [ŋ]
płynne w [w] y [j]
boczne l [l]
implozyjne b [ɓ] d [ɗ] g [ɠ]

Język suahili jest językiem tonicznym, w którym akcent zaznacza się nie siłą wymowy a podniesionym tonem sylaby akcentowanej[2].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Rzeczowniki[edytuj | edytuj kod]

Podobnie jak w innych językach bantu, rzeczowniki podzielone są na liczne klasy, z tym, że liczba mnoga traktowana jest jako osobna klasa:

klasa prefiks liczba pojedyncza. tłumaczenie klasa liczba mnoga tłumaczenie
1 m-/mu-, wa- mtu człowiek 2 watu ludzie
3 m-/mu-, mi- mti drzewo 4 miti drzewa
5 Ø/ji-, ma- jicho oko 6 macho oczy
7 ki-, vi- kisu nóż 8 visu noże
9 Ø/n-, Ø/n- ndoto sen 10 ndoto sny
11 u- ua kwiat 14 utoto dzieciństwo

Przymiotniki, zaimki i liczebniki zaliczane są pod względem morfologicznym do grupy rzeczowników. Przynależność do danej klasy jest głównie formalno-gramatyczna, w znacznie mniejszym stopniu jest oparta na kryterium semantycznym. Mimo to da się wyróżnić pewne tendencje:

  • Klasa 1 i 2 grupują rzeczowniki oznaczające ludzi;
  • Klasa 3 i 4 – obiekty traktowane jak ożywione: rośliny, ogień, las, księżyc lub rozciągające się np. miasto, rzeka, rok itd.
  • Klasa 5 i 6 – rzeczy, które mogą być traktowane pojedynczo, ale też jako zbiorowość lub występujące parami: zęby, liście, owoce, kamienie, płyny itd. W klasie tej znajdują się również zgrubienia, nazwy pokrewieństwa i tytuły.
  • Klasa 7 i 8 – obejmują rzeczowniki nieożywione i zdrobnienia
  • Klasa 9 i 10 – zawiera wiele nazw zwierząt, owoców, przedmiotów codziennego użytku i zapożyczeń
  • Klasa 14 – rzeczowniki abstrakcyjne i nazwy krajów

Składnia[edytuj | edytuj kod]

Charakterystyczną cechą składni języka suahili jest tzw. konkordancja, czyli związek zgody polegający na dostosowaniu formy gramatycznej określeń rzeczownika oraz orzeczenia do prefiksu (przedrostka) danej klasy rzeczownikowej. Przykłady:

  • mtoto mmoja mzuri "jedno ładne dziecko" (mtoto "dziecko" – klasa 1)
  • watoto watatu wazuri "troje ładnych dzieci" (watoto "dzieci" – klasa 2)
  • kitabu kimoja kizuri "jedna ładna książka" (kitabu "książka" – klasa 7)
  • vitabu vitatu vizuri "trzy ładne książki" (vitabu "książki" – klasa 8)

Słownictwo[edytuj | edytuj kod]

Zasadniczy zasób leksykalny języka suahili opiera się na słownictwie bantu (72%), istnieje również spory procent naturalizowanych zapożyczeń z języka arabskiego (23%), a także w mniejszym stopniu z innych języków: angielskiego (2%), perskiego (1,6%), portugalskiego (1%) i hindustani (1%)[3].

Kilka słów (wymowa: y jak j, j jak dż, w jak ł, poza tym jak po polsku):

  • ja – mimi
  • ty – wewe
  • on – yeye
  • my – sisi
  • oni – wao
  • co? – nini?
  • kto? – nani?
  • który? – ipi?
  • dokąd? – wapi?
  • kiedy? – hini?
  • jak? – vipi?
  • dlaczego? – kwanini?
  • gdzie? – mahali gani?

Jedzenie:

  • maziwa – mleko
  • chai – herbata
  • mkate – chleb
  • nyama – mięso
  • pombe – piwo
  • siagi – masło
  • kahawa – kawa
  • baridi – zimne
  • moto – gorące
  • samaki – ryba
  • chakula – jedzenie
  • chumvi – sól
  • sukari – cukier

Zwierzęta:

  • simba – lew
  • duma – gepard
  • twiga – żyrafa
  • punda milia – zebra
  • nyani – małpa
  • tembo – słoń
  • kuku – kurczak, kura
  • mbwa – pies

Liczebniki:

  • moja – jeden
  • mbili – dwa
  • tatu – trzy
  • nne – cztery
  • tano – pięć
  • sita – sześć
  • saba – siedem
  • nane – osiem
  • tisa – dziewięć
  • kumi – dziesięć
  • kumi na moja – jedenaście
  • kumi na mbili – dwanaście
  • ishirini – dwadzieścia
  • ishirini na moja – dwadzieścia jeden
  • thelathini – trzydzieści
  • arobaini – czterdzieści
  • hamsini – pięćdziesiąt
  • mia moja – sto
  • elfu moja – tysiąc

Inne:

  • leo – dzisiaj
  • kesho – jutro
  • sasa – teraz
  • pole-pole – spokojnie, wolno
  • haraka – szybko
  • -enda – iść
  • -la – jeść
  • -ja – przyjść
  • kununua – kupić
  • kuuza – sprzedać
  • -nywa – pić
  • kulala – spać
  • kusimama – zatrzymać
  • barabara – droga
  • duka – sklep
  • fedha/pesa – pieniądze
  • hoteli – hotel
  • chumba – pokój
  • kitanda – łóżko
  • hospitali – szpital
  • polici – policja
  • bwana – pan
  • bibi – pani
  • bi – kobieta niezamężna

Zwroty w swahili:

  • jambo – cześć [czyt. dżambo]
  • hakuna matata – nie martw się
  • una karibishwa – witam
  • habari? – jak się masz?
  • mzuri tu – nawet dobrze
  • na wewe, je? – a ty?
  • mbaya – źle/zły
  • tafadhali – proszę
  • asante [sana] – dziękuję [bardzo]
  • samahani – przepraszam
  • vipi? – cześć / co u Ciebie?
  • mzuri – dobrze (najczęstsza odpowiedź)
  • asabuhi njema – dzień dobry
  • habari ya asubuhi – dzień dobry (do 12.00)
  • habari ya mehana – dzień dobry (po 12.00)
  • habari ya jioni – dobry wieczór
  • kwaheri – do widzenia
  • lala salama – dobranoc
  • karibu ndani tafadhali – proszę wejść
  • keti tafadhali – proszę usiąść
  • ume kuja kutoka wapi? – skąd pochodzisz?
  • nime toka... – pochodzę z...
  • jina lako nani? – jak masz na imię?
  • jina langu ni... – na imię mam...
  • waweza kuongea kiswahili? – mówisz w suahili?
  • ndiyo – tak
  • hapana – nie
  • kidogo tu – tylko trochę
  • waonaje...? – jak ci się podoba w...?
  • hapa napenda – podoba mi się
  • hewa hapa in joto, sivyo? – jest gorąco, prawda?
  • ndiyo, kidogo – tak, owszem
  • una kwenda wapi? – dokąd idziesz/jedziesz?
  • nakwenda... – idę/jadę do...
  • geuka kulia – skręcić w prawo
  • geuka kushoto – skręcić w lewo
  • enda moja kwa moja – iść prosto
  • simama hapa tafadhali – proszę, zatrzymaj się tutaj
  • ngapi? – ile?
  • inagharimu pesa ngapi? – ile to kosztuje?
  • waweza kupunguza – drogo
  • nita nunva – kupię to
  • sawa – ładny
  • ngoja kidogo – poczekaj chwilę
  • ni badilishe pesa kwanza – muszę rozmienić pieniądze
  • wapi choo? – gdzie jest toaleta?
  • naweza kupata wapi kinywaji? – gdzie mogę się czegoś napić?
  • kikombe kimoja cha kahawa – filiżanka kawy
  • hoteli iko wapi? – gdzie jest hotel?
  • njia hii ina-enda wapi? – dokąd prowadzi ta droga?
  • tafadhali nisaidie kusukuma gari – proszę mi pomóc popchnąć samochód
  • tafadhali badilisha gurudumu hili – proszę zmienić koło

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Język suahili obecny jest w filmie Król Lew w imionach bohaterów – między innymi Simba oznacza lwa, Sarabi fatamorganę, Rafiki przyjaciela, Kovu skazę, Vitani (Vita ni) trwającą wojnę, Nuka cuchnącego, Zira nienawiść, Pumba zakurzonego lub tępego, Shenzi nieokrzesanego. Istnieje także piosenka Hakuna matata, której tytuł tłumaczy się jako „Żadnych zmartwień”.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Ethnologue report for language code: swh
  2. Polome 1967 ↓, s. 13.
  3. R. Ohly, I. Kraska-Szlenk, Z. Podobińska: Język suahili. Warszawa: Dialog, 1998, s. 135. ISBN 83-86483-87-3.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]