Swornegacie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Swornegacie
wieś
Ilustracja
Fragment miejscowości
Państwo

 Polska

Województwo

 pomorskie

Powiat

chojnicki

Gmina

Chojnice

Liczba ludności (2011)

1080[2]

Strefa numeracyjna

52

Kod pocztowy

89-608[3]

Tablice rejestracyjne

GCH

SIMC

0082297

Położenie na mapie gminy wiejskiej Chojnice
Mapa konturowa gminy wiejskiej Chojnice, u góry po lewej znajduje się punkt z opisem „Swornegacie”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, u góry nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Swornegacie”
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa konturowa województwa pomorskiego, po lewej nieco na dole znajduje się punkt z opisem „Swornegacie”
Położenie na mapie powiatu chojnickiego
Mapa konturowa powiatu chojnickiego, po lewej nieco u góry znajduje się punkt z opisem „Swornegacie”
Ziemia53°51′34″N 17°29′51″E/53,859444 17,497500[1]
Swornegacie wraz z kościołem św. Barbary

Swornegacie (kaszub. Swòrnégace lub też Swòrnigace, Szwôrnygace, Szwôrnëgace, niem. Schwornigatz; do lat 1970. Swornigacie) – wieś położona w województwie pomorskim, w powiecie chojnickim, w gminie Chojnice, w krainie historycznej Kaszuby.

Według danych z 30 czerwca 2011 roku wieś liczyła 1080 mieszkańców[2].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Jest siedzibą dużego obszaru sołectwa Swornegacie w którego skład wchodzą również miejscowości: Chociński Młyn, Drzewicz, Grzampki, Kamionka, Klucza, Kokoszka, Kurczewo, Małe Swornegacie, Owink, Płęsno, Sepiot, Śluza, Wączos, Zbrzyca i Wielkie Zanie. Połączenie z centrum Chojnic umożliwiają autobusy komunikacji miejskiej (linia nr 1).

Wieś królewska Swornogać położona była w II połowie XVI wieku w powiecie tucholskim województwa pomorskiego[4]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa bydgoskiego.

Swornegacie są położone na terenie Zaborskiego Parku Krajobrazowego, nad rzeką Brdą i Jeziorem Karsińskim, sąsiadują z Parkiem Narodowym Bory Tucholskie.

Przez wieś przebiega droga wojewódzka nr 236 łącząca Konarzynki z Brusami.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Jezioro Karsińskie – widok od strony Swornegaci

Nazwa obecna ustaliła się w XIX w. Pochodzi od dwóch kaszubskich słów: swora, czyli warkocz pleciony z korzeni sosnowych, wykorzystywany do umacniania, czyli gacenia, brzegów (gacy) jezior i rzek przez mieszkańców. W dokumentach historycznych występowały następujące jej odmiany:

  • Swornigac – 1272
  • Swornigat – 1275
  • Swornigacz – 1303
  • Sworngatz – 1354, 1382
  • Swornegacz – 1382, 1400
  • Sworzonagacz – 1469
  • Sfornegac – 1653
  • Swornogac – 1664[5]

Historia wsi[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. św. Barbary
Kościół pw. św. Barbary
Wnętrze kościoła św. Barbary
Kaszubski Dom Rękodzieła Ludowego
  • Prawdopodobnie około 1255 roku za sprawą księcia pomorskiego Mściwoja II (Mestwin II) i jego żony księżnej Judyty w wiosce został ulokowany erem świętego Jan Chrzciciela należący do augustianów[6].
  • Pierwszą wzmiankę pisemną o wsi podał dokument papieża Grzegorza X z 5 kwietnia 1272, który nakazał biskupowi chełmińskiemu Fryderykowi przeciwdziałanie napadom na klasztor poprzez możliwość stosowania kar kościelnych[6].
  • W 1275 Mściwoj II wraz żoną Eufrozyną nadał braciom okoliczne osady Nechor(obecnie półwysep Miechorz pomiędzy jeziorem Długim i Karsińskim), Zwierzyniec (identyfikowany z Małymi Swornegaciami) oraz Łowiszową Dąbrowę (obecnie Dąbrówka)[7][8][9]
  • W 1291 Mściwoj II ofiarował eremitom bór, pastwiska oraz jeziora z prawem połowu ryb: Karsińskie, Długie, Witoczno oraz Zielone[7].
  • W 1303 augustianie ze Swornegaci wraz ze wszystkimi swoimi dobrami połączyli się z cystersami z Oliwy za zgodą króla Wacława II[10].
  • W 1333 cystersi wymienili z zakonem krzyżackim Swornegacie w zamian za Domatowo oraz Darzlubie[11].
  • Administracyjnie osada została włączona do komturstwa tucholskiego i zamieniona na folwark.
  • W 1330 powstało tu wójtostwo krzyżackie. W 1382 komtur tucholski Heinrich von Bullendorf nadał ziemię folwarczną nowym osadnikom.
  • W 1466 na mocy II pokoju toruńskiego Pomorze powróciło w granice Królestwa Polskiego. Swornegacie zostały włączone do klucza kosobudzkiego w starostwie tucholskim.
  • Przywilej z 1382 pozwala przypuszczać, że w osadzie była szkoła parafialna. Jej istnienie potwierdziły dokumenty z XVI w. i XVII w.
  • Wizytacja kościelna w 1695 potwierdziła istnienie we wsi drewnianego kościoła parafialnego z trzema krzyżami pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela i św. Bartłomieja.
  • Od 1617, zapewne z braku duchownego, kościół administracyjnie został podporządkowany parafii Konarzyny. Pewne usamodzielnienie nastąpiło w 1900.
  • Obecny kościół murowany pod wezwaniem św. Barbary został zbudowany w 1916. Dawniejszy, drewniany, pochodzący z 1742 przeniesiono do skansenu sztuki ludowej we Wdzydzach. Nastąpiło to w 1982.
  • W czasie między I wojną światową a II wojną światową Swornegacie miały przeważnie drewniane chaty kryte strzechą. Ludność uprawiała piaszczystą, mało wydajną ziemię. Dodatkowym źródłem dochodu było rybołówstwo i praca w lesie. Życie kulturalno-oświatowe było ożywione. Działało wiele organizacji społecznych. Aktywni byli działacze Związku Zachodniego, w czasie II wojny światowej ścigani przez Niemców. Wielu mieszkańców Swornychgać straciło życie. Ich nazwiska upamiętnia tablica umieszczona na ścianie kościoła parafialnego.
  • W 1932 została oddana do użytku murowana szkoła, nadal funkcjonująca.
  • Podczas okupacji niemieckiej ludność wsi została wysiedlona, a okolicę włączono do obszaru ćwiczeń wojskowych. Część ludności wywieziono w głąb Rzeszy, część do innych wsi powiatu chojnickiego. Z powodu nieostrożności żołnierzy wybuchł pożar i część wsi spłonęła.
  • Po wojnie władze PRL zamierzały ocalałą ludność przesiedlić na ziemie odzyskane, a teren gromady przeznaczyć pod zalesienie. Przystąpiono jednak do odbudowy wsi. Domy drewniane zostały zastąpione przez murowane.
  • W 1962 ponownie wybuchł we wsi pożar i zniszczył pozostałe domy. W tym samym roku miejscowość została zelektryfikowana.
  • W 1963 oddano do użytku nowy, zbudowany w czynie społecznym, dom kultury.
  • W 1966 oddano do użytku internat przyszkolny. Nowy budynek internatu przekazano dzieciom w 1988.
  • W 1995 społeczeństwo wsi otrzymało salę gimnastyczną.
  • Znaczne zmiany przyniosły lata 90. XX wieku. Gmina Chojnice zainwestowała w Swornychgaciach ogromne środki finansowe. Założono telefony, wodociągi i kanalizację. Pojawiły się chodniki i stylowe lampy oświetleniowe.

Urodził się tu Joachim Joachimczyk – polski fotoreporter, żołnierz Armii Krajowej, uczestnik powstania warszawskiego. Na przełomie XX i XXI wieku mieszkała tu i tworzyła malarka Alicja Stoksik.

Zabytki i inne obiekty[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru zabytków NID[12] na listę zabytków wpisany jest neobarokowo-modernistyczny kościół parafialny pw. św. Barbary, 1912-16, nr rej.: A/513/1 z 9.11.1998.

Ze Swornegaci[13] pochodzi drewniany kościół z 1742 r., przeniesiony do Kaszubskiego Parku Etnograficznego we Wdzydzach.

Pod koniec 2004 roku powstał Kaszubski Dom Rękodzieła Ludowego, w którym eksponowane są pamiątki i dobra kulturowe kaszubskiej wsi. Można tam obejrzeć narzędzia i sprzęty używane dawniej w gospodarstwie domowym i przy uprawie roli oraz eksponaty sztuki ludowej.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 133969
  2. a b Wieś Swornegacie w liczbach, Polska w liczbach [dostęp 2017-05-26] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  3. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2022, s. 1241 [zarchiwizowane 2022-10-26].
  4. Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku : suplement. Cz. 1, Mapy, plany, Warszawa 2021, k. 1.
  5. Trzebiatowski 1963 ↓, s. 29-30.
  6. a b Bruszewska-Głombiowska 2011 ↓, s. 156.
  7. a b Bruszewska-Głombiowska 2011 ↓, s. 157.
  8. Trzebiatowski 1963 ↓, s. 31.
  9. Dąbrówka, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I: Aa – Dereneczna, Warszawa 1880, s. 942. poz. 16.)
  10. Bruszewska-Głombiowska 2011 ↓, s. 158-160.
  11. Bruszewska-Głombiowska 2011 ↓, s. 162-163.
  12. Rejestr zabytków nieruchomych – województwo pomorskie, Narodowy Instytut Dziedzictwa, 30 września 2023, s. 8 [dostęp 2016-12-25].
  13. Jak powinno się poprawnie odmieniać nazwę „Swornegacie”?. fil.ug.edu.pl. [dostęp 2022-04-19].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]