Swornegacie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Artykuł 53°51′36″N 17°29′57″E
- błąd 38 m
WD 53°52'N, 17°30'E
- błąd 2273 m
Odległość 785 m
Swornegacie
wieś
Ilustracja
Fragment miejscowości
Państwo  Polska
Województwo  pomorskie
Powiat chojnicki
Gmina Chojnice
Liczba ludności (2011) 1080[1]
Strefa numeracyjna 52
Kod pocztowy 89-608
Tablice rejestracyjne GCH
SIMC 0082297
Położenie na mapie gminy wiejskiej Chojnice
Mapa konturowa gminy wiejskiej Chojnice, u góry po lewej znajduje się punkt z opisem „Swornegacie”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, u góry nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Swornegacie”
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa konturowa województwa pomorskiego, po lewej nieco na dole znajduje się punkt z opisem „Swornegacie”
Położenie na mapie powiatu chojnickiego
Mapa konturowa powiatu chojnickiego, po lewej nieco u góry znajduje się punkt z opisem „Swornegacie”
Ziemia53°51′36″N 17°29′57″E/53,860000 17,499167
Swornegacie wraz z kościołem św. Barbary

Swornegacie (kaszb. Swòrnégace lub też Swòrnigace, Szwôrnygace, Szwôrnëgace, niem. Schwornigatz[2]; do lat 1970. Swornigacie[3][4][5][6][7]) – wieś położona w województwie pomorskim, w powiecie chojnickim, w gminie Chojnice, w krainie historycznej Kaszuby.

Według danych z 30 czerwca 2011 roku wieś liczyła 1080 mieszkańców[1].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

jest siedzibą dużego obszaru sołectwa Swornegacie w którego skład wchodzą również miejscowości: Chociński Młyn, Drzewicz, Grzampki, Kamionka, Klucza, Kokoszka, Kurczewo, Małe Swornegacie, Owink, Płęsno, Sepiot, Śluza, Wączos, Zbrzyca i Wielkie Zanie. Połączenie z centrum Chojnic umożliwiają autobusy komunikacji miejskiej (linia nr 1).

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa bydgoskiego.

Swornegacie są położone na terenie Zaborskiego Parku Krajobrazowego, nad rzeką Brdą i Jeziorem Karsińskim, sąsiadują z Parkiem Narodowym Bory Tucholskie.

Przez wieś przebiega droga wojewódzka nr 236 łącząca Konarzynki z Brusami.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Jezioro Karsińskie – widok od strony Swornegaci

Nazwa obecna ustaliła się w XIX w. Pochodzi od dwóch kaszubskich słów: swora, czyli warkocz pleciony z korzeni sosnowych, wykorzystywany do umacniania, czyli gacenia, brzegów (gacy) jezior i rzek przez mieszkańców. W dokumentach historycznych występowały następujące jej odmiany:

  • Swornigac – 1272
  • Swornigat – 1275
  • Swornigacz – 1303
  • Sworngatz – 1354, 1382
  • Swornegacz – 1382, 1400
  • Sworzonagacz – 1469
  • Sfornegac – 1653
  • Swornogac – 1664

Historia wsi[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. św. Barbary
Kościół pw. św. Barbary
Wnętrze kościoła św. Barbary
Kaszubski Dom Rękodzieła Ludowego
  • Pierwszą wzmiankę o wsi podał dokument papieża Grzegorza X z 15 lipca 1272, który polecał opiece biskupów chełmińskich ulokowany tutaj zakon augustianów. Ufundował go tutaj książę pomorski Mestwin II i jego żona księżna Eufrozyna.
  • W 1275 r. ojcowie augustianie dysponowali już kościołem. Książę Mestwin stał się ich dobroczyńcą nadając przeorowi Borysławowi Swornegacie wraz z jeziorem Łukomie.
  • W 1291 r. do wsi przybył z licznym orszakiem książę Mestwin II i nadał osadzie przywilej lokacyjny, potwierdzony przez biskupa włocławskiego, a następnie w 1294 r. przez księcia Przemysława II.
  • Ojcowie augustianie nie mieli tutaj spokoju. Klasztor w czasach krzyżackich często napadano. Z tego powodu Wacław III zezwolił w 1303 r. na połączenie augustianów z zakonem cystersów w Oliwie.
  • Aby zapobiec konfliktowi cystersi na życzenie wielkiego mistrza Luthera ks. Brunszwiku oddali Swornegacie zakonowi krzyżackiemu. Administracyjnie osada została włączona do komturstwa tucholskiego i zamieniona na folwark.
  • W 1330 r. powstało tu wójtostwo krzyżackie. W 1382 r. komtur tucholski Heinrich von Bullendorf nadał ziemię folwarczną nowym osadnikom.
  • W 1466 r. na mocy II pokoju toruńskiego Pomorze powróciło w granice Królestwa Polskiego. Swornegacie zostały włączone do klucza kosobudzkiego w starostwie tucholskim.
  • Przywilej z 1382 r. pozwala przypuszczać, że w osadzie była szkoła parafialna. Jej istnienie potwierdziły dokumenty z XVI w. i XVII w.
  • Wizytacja kościelna w 1695 r. potwierdziła istnienie we wsi drewnianego kościoła parafialnego z trzema krzyżami pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela i św. Bartłomieja.
  • Od 1617 r., zapewne z braku duchownego, kościół administracyjnie został podporządkowany parafii Konarzyny. Pewne usamodzielnienie nastąpiło w 1900 r.
  • Obecny kościół murowany pod wezwaniem św. Barbary został zbudowany w 1916 r. Dawniejszy, drewniany, pochodzący z 1742 r. przeniesiono do skansenu sztuki ludowej we Wdzydzach. Nastąpiło to w 1982 r.
  • W czasie między I a II wojną światową Swornegacie miały przeważnie drewniane chaty kryte strzechą. Ludność uprawiała piaszczystą, mało wydajną ziemię. Dodatkowym źródłem dochodu było rybołówstwo i praca w lesie. Życie kulturalno-oświatowe było ożywione. Działało wiele organizacji społecznych. Aktywni byli działacze Związku Zachodniego, w czasie II wojny światowej ścigani przez hitlerowców. Wielu mieszkańców Swornegaci straciło życie. Ich nazwiska upamiętnia tablica umieszczona na ścianie kościoła parafialnego.
  • W 1932 r. została oddana do użytku murowana szkoła, nadal funkcjonująca.
  • Podczas okupacji hitlerowskiej ludność wsi została wysiedlona, a okolicę włączono do obszaru ćwiczeń wojskowych. Część ludności wywieziono w głąb Rzeszy, część do innych wsi powiatu chojnickiego. Z powodu nieostrożności żołnierzy wybuchł pożar i część wsi spłonęła.
  • Po wojnie władze PRL zamierzały ocalałą ludność przesiedlić na ziemie odzyskane, a teren gromady przeznaczyć pod zalesienie. Przystąpiono jednak do odbudowy wsi. Domy drewniane zostały zastąpione przez murowane.
  • W 1962 r. ponownie wybuchł we wsi pożar i zniszczył pozostałe domy. W tym samym roku miejscowość została zelektryfikowana.
  • W 1963 r. oddano do użytku nowy, zbudowany w czynie społecznym, dom kultury.
  • W 1966 r. oddano do użytku internat przyszkolny. Nowy budynek internatu przekazano dzieciom w 1988 r.
  • W 1995 r. społeczeństwo wsi otrzymało salę gimnastyczną.
  • Znaczne zmiany przyniosły lata dziewięćdziesiąte. Gmina Chojnice zainwestowała w Swornegaciach ogromne środki finansowe. Założono telefony, wodociągi i kanalizację. Pojawiły się chodniki i stylowe lampy oświetleniowe.

Urodził się tu Joachim Joachimczyk – polski fotoreporter, żołnierz Armii Krajowej, uczestnik powstania warszawskiego.

Zabytki i inne obiekty[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru zabytków NID[8] na listę zabytków wpisany jest neobarokowo-modernistyczny kościół parafialny pw. św. Barbary, 1912-16, nr rej.: A/513/1 z 9.11.1998.

Ze Swornegaci pochodzi drewniany kościół z 1742 r., przeniesiony do Kaszubskiego Parku Etnograficznego we Wdzydzach.

Pod koniec 2004 roku powstał Kaszubski Dom Rękodzieła Ludowego, w którym eksponowane są pamiątki i dobra kulturowe kaszubskiej wsi. Można tam obejrzeć narzędzia i sprzęty używane dawniej w gospodarstwie domowym i przy uprawie roli oraz eksponaty sztuki ludowej.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Wieś Swornegacie w liczbach, [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostęp 2017-05-26] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  2. F. Lorentz Polskie i kaszubskie nazwy miejscowości na Pomorzu Kaszubskiem (​ISBN 83-60437-22-X​) (​ISBN 978-83-60437-22-3​)
  3. Uchwała Nr 24/5 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z dnia 5 października 1954 r. w sprawie podziału na gromady powiatu chojnickiego; w ramach Zarządzenia Nr 9 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z 18 listopada 1954 w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z 5 października 1954 dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z dnia 1 grudnia 1954 r., Nr. 12, Poz. 63)
  4. Podział administracyjny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Warszawa: Urząd Rady Ministrów – Biuro do spraw Prezydiów Rad Narodowych, 1956.
  5. Podział administracyjny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Warszawa: Urząd Rady Ministrów – Biuro do spraw Prezydiów Rad Narodowych, 1960.
  6. Podział administracyjny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Warszawa: Urząd Rady Ministrów – Biuro do spraw Prezydiów Rad Narodowych, 1965.
  7. Wykaz miast, osiedli i gromad: stan z dn. 1 I 1971 r., Cz. 1. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny – Biuro Spisów, 1971.
  8. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo pomorskie. 2020-09-30. s. 8. [dostęp 2016-12-25].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]