Ukraińska polityka historyczna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wiktor Juszczenko składa kwiaty na grobie Symona Petlury w Paryżu (2006)

Ukraińska polityka historyczna – polityka kształtowania świadomości historycznej Ukraińców prowadzona przez władze niepodległej Ukrainy od 1991 roku.

Początkowo, w latach 1991-2005 władze oświatowe Ukrainy nie wypracowały żadnej koncepcji polityki historycznej. Siłą inercji kontynuowano programy szkolne pozostałe z czasów ZSRR, jedynie w zachodniej Ukrainie zostały one zmodyfikowane. W latach 2005-2010, za prezydentury Wiktora Juszczenki opracowano politykę historyczną, od jej najważniejszych składników zwaną przez niektórych badaczy polityką "OUN-UPA-Hołodomor"[1]. W latach 2010-2014, w trakcie prezydentury Wiktora Janukowycza, doszło do rewizji polityki historycznej, w kierunku zarzucenia gloryfikacji Ukraińskiej Powstańczej Armii i ignorowania jej wkładu w walkę o niepodległość Ukrainy[2][3]. Dokonano zmian personalnych w kierownictwie Instytutu Pamięci Narodowej i Służby Bezpieczeństwa Ukrainy[4]. W październiku 2014 polityka została po raz kolejny zmieniona. Nowa podkreśla równorzędność żołnierzy ukraińskich walczących w szeregach Armii Czerwonej i innych armii sojuszniczych (szczególnie polskiej i kanadyjskiej), jak i żołnierzy Ukraińskiej Powstańczej Armii[5].

Zadania[edytuj | edytuj kod]

Jej podstawowym zadaniem jest skupienie zbiorowej pamięci Ukraińców na tragicznych wydarzeniach w historii Ukrainy w XX wieku: walce OUN-UPA, sowietyzacji, katastrofie w Czarnobylu oraz wielkim głodzie, któremu wyznaczono centralną rolę wśród tych wydarzeń. Niekiedy pojawiają się także odniesienia do wydarzeń wcześniejszych, takich jak Kozaczyzna[6]. W swoich zamierzeniach polityka ta ma oderwać Ukraińców od sowieckiej spuścizny i rosyjskich wpływów, podnieść ich świadomość narodową, co ma w konsekwencji wzmocnić niepodległość Ukrainy i zwrócić ją ku Zachodowi[7]. Badacze tego zagadnienia wskazują na dominującą rolę wiktymizacji i gloryfikacji wśród narzędzi tej polityki. Narzędzia te wzajemnie się przenikają i uzupełniają[8][9].

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Wzorców dla polityki historycznej Ukrainy po 1991 roku dostarczyły publikacje ukraińskich autorów emigracyjnych[10]. Wraz z zakończeniem II wojny światowej w krajach zachodnich (głównie w Kanadzie, USA, Wielkiej Brytanii, Australii i Nowej Zelandii) osiedliło się ponad 100 tysięcy Ukraińców, których większość stanowili emigranci z Galicji[a]. Powojenni emigranci, wśród których było wielu nacjonalistów ukraińskich, zdominowali życie ukraińskiej diaspory[11] zakładając własne instytuty naukowe, szkoły, muzea, wydawnictwa i stowarzyszenia. Emigracyjni naukowcy i publicyści opracowali i spopularyzowali własne interpretacje historii – gloryfikację OUN i UPA oraz ukraińską martyrologię (Hołodomor, stalinowskie czystki i represje)[b]. Odrzucano przy tym oskarżenia, które naruszały wypracowany przez nich obraz wydarzeń; według Pera A. Rudlinga negacjonizm stał się integralną częścią działalności ukraińskiej emigracji[c]. W momencie uzyskania przez Ukrainę niepodległości w 1991 roku interpretacja historii opracowana przez diasporę była gotowym wzorcem, po który z czasem sięgnęły ukraińskie władze[d].

Początki polityki historycznej na Ukrainie sięgają lat 90. XX wieku. Prezydent Leonid Kuczma usiłował prowadzić politykę eklektyczną łącząc wątki kozackie, sowieckie i nacjonalistyczne, co czyniło ją mało spójną[12]. Zdaniem Davida R. Marplesa rewizja sowieckiej interpretacji przeszłości przez rządy Ukrainy pojawiła się w połowie lat 90. XX wieku, natomiast tworzenie zupełnie nowej polityki pamięci jest widoczne od 2001 roku[13]. Wszyscy badacze są zgodni, że najbardziej dynamicznie i konsekwentnie realizowano tę politykę w latach 2005–2010 za sprawą osobistego zaangażowania Wiktora Juszczenki.

Wiktymizacja[edytuj | edytuj kod]

Dmitrij Miedwiediew i Wiktor Janukowycz przed pomnikiem ofiar wielkiego głodu, Kijów, 17 maja 2010

W tym ujęciu historia Ukrainy jest przedstawiana jako pasmo prześladowań ze strony Rosji, ZSRR, a także Polski i Niemiec[8]. Podkreśla się i często wyolbrzymia cierpienia doznawane przez ludność Ukrainy, przy czym dotyczy to tylko etnicznych Ukraińców. Ukraińcy stanowią "naród-ofiarę"; ich cierpienie daje im moralną wyższość nad oprawcami i przez to ma stanowić legitymizację dla niepodległości państwa[14]. Zdaniem W. Juszczenki doświadczenie Hołodomoru "pozwoli sformować nowoczesny naród ukraiński, w podobny sposób, w jaki formowano współczesny naród żydowski, odwołując się do Holocaustu"[15].

Czołowym osiągnięciem polityki historycznej na tym polu było uznanie w 2006 roku przez Radę Najwyższą Ukrainy wielkiego głodu za ludobójstwo narodu ukraińskiego[16] oraz uznanie 13 stycznia 2010 przez kijowski Apelacyjny Sąd Administracyjny Józefa Stalina, Wiaczesława Mołotowa, Łazara Kaganowicza, Pawła Postyszewa, Stanisława Kosiora, Własa Czubara i Mendla Chatajewicza za winnych zbrodni ludobójstwa określonych w art. 442 #.1 kodeksu karnego Ukrainy[17][18]. Drogą dyplomatyczną uzyskano podjęcie podobnych rezolucji przez parlamenty Polski, Estonii, Gruzji oraz USA[e]. Obecnie (2012) za ludobójstwo uznają wielki głód na Ukrainie rządy lub parlamenty 26 państw, oprócz wymienionych także Argentyna, Australia (30 października 2003)[19] Azerbejdżan, Kanada (28 maja 2008)[20] Hiszpania (30 maja 2007), Mołdawia, Belgia, Węgry (24 listopada 2003)[21], Litwa (24 listopada 2005)[22], Meksyk (19 lutego 2008), Paragwaj (25 października 2007), Łotwa (13 marca 2008)[23], Czechy (30 listopada 2007), Kolumbia (21 grudnia 2007)[24], Watykan.

Pod patronatem W. Juszczenki wybudowano w centrum Kijowa Kalinowy Gaj, mający być centralnym miejscem kultywowania pamięci o ukraińskiej martyrologii. W każdym obwodzie założono księgi pamięci ofiar Hołodomoru, w których zbiera się dokumenty, zdjęcia i relacje świadków. Zebrano w nich informacje dotyczące około 1 mln osób[25].

Jako męczenników sprawy narodowej niekiedy przedstawia się także poległych członków nacjonalistycznego podziemia, jednak w przekazie o nich panuje tendencja ku gloryfikacji a nie wiktymizacji[26]. Ruch nacjonalistyczny bywa określany jako niepokonany.

Głośnym przejawem wiktymizacji był opis miasta Lwowa na stronie głównej UEFA, zaczerpnięty dosłownie i bezpośrednio ze źródła ukraińskiego - strony internetowej rządowego Centrum Informacyjnego "Ukraina-2012", w którym stwierdzono, iż w swojej historii do roku 1939 miasto ciągle znajdowało się pod "polską okupacją". Informacje te widniały na witrynie UEFA przez kilka miesięcy, a ich treść została nagłośniona na dwa tygodnie przed oficjalnym otwarciem mistrzostw w piłce nożnej Euro 2012 (organizowanych wspólnie przez Polskę i Ukrainę) przez dziennik "Rzeczpospolita"[27].

Gloryfikacja[edytuj | edytuj kod]

Znaczek poczty Ukrainy z 2009, wydany w setną rocznicę urodzin Stepana Bandery

Na pozytywny wzorzec patriotycznych postaw wybrano walkę OUN i UPA na dwa fronty z dwoma największymi totalitarnymi reżimami, czyli z ZSRR i III Rzeszą jednocześnie[28]. Nie zdecydowano się na eksponowanie motywu walki tych organizacji z Polską[29]. OUN i UPA niezgodnie z faktami przedstawiane są jako organizacje demokratyczne, tolerancyjne i przychylne wieloetnicznej Ukrainie[30], które położyły podwaliny obecnej ukraińskiej demokracji[31], sojusznik zachodnich aliantów[32]. Uczestników nacjonalistycznego podziemia przedstawia się jako bohaterów gotowych bezinteresownie oddać życie za niepodległość Ukrainy, walczących jakoby na terenie całego kraju w jego współczesnych granicach[33]. W opowieściach o nich rzeczywistość miesza się z mitami i legendami. David R. Marples wymienia następujące składniki mitu o wojowniku UPA: idealizm, samopoświęcenie, odwaga, męstwo, rycerskość oraz nawiązania do Kozaczyzny[34].

Podczas kadencji Wiktora Juszczenki jego administracja dokonała licznych aktów gloryfikacji OUN i UPA oraz ich poszczególnych działaczy: przyznanie tytułów Bohatera Ukrainy Jurijowi Szuchewyczowi (2006), Romanowi Szuchewyczowi (2007) i Stepanowi Banderze (2010), upamiętnienie dekretem prezydenta Jarosława i Sławy Stećków oraz uznanie członków nacjonalistycznych organizacji za uczestników walki narodowowyzwoleńczej.

Do licznych upamiętnień ukraińskich nacjonalistów dochodzi na szczeblu lokalnym. Do 2010 roku na zachodniej Ukrainie dzięki dotacjom samorządów odsłonięto około 1000 pomników i tablic ku czci UPA i SS "Galizien"[35].

Według Iwana Kaczanowskiego w gloryfikacji OUN i UPA biorą udział biorą udział takie media jak: 1 kanał TV, 5 kanał, gazety: Deń, Dzerkało Tyżnia, Ukraińska Prawda, Ukraina Mołoda oraz różne media lokalne[36].

Instytucje[edytuj | edytuj kod]

W 1993 roku Prezydium Rady Najwyższej Ukrainy wydało rezolucję "W sprawie zbadania działalności OUN-UPA". W oparciu o nią Ministerstwo Sprawiedliwości utworzyło w 1994 roku grupę ekspertów, która jednak nie przystąpiła do pracy z powodu braku funduszy. Ostatecznie Leonid Kuczma w 1997 roku zarządził utworzenie Rządowej Komisji, przy której pracowała grupa robocza kierowana przez Stanisława Kulczyckiego, złożona głównie z historyków Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, a także Narodowego Instytutu Badań Strategicznych, Państwowego Komitetu Archiwów, Uniwersytetu Kijowskiego i Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Grupa ta do 2005 roku opublikowała około 30 prac naukowych[37] oraz wydała końcowy "Raport grupy roboczej Rządowej Komisji do zbadania działalności OUN-UPA". Zdaniem Davida Marplesa i Ihora Iljuszyna raport był najbardziej wyczerpującą próbą naświetlenia historii nacjonalistycznego podziemia. Według Marplesa raport nie dał jednoznacznej opinii w sprawie uznania bojowników UPA za weteranów wojennych[38].

Formalne prowadzenie polityki historycznej stało się zadaniem instytutów naukowych, takich jak Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej (powołany w 2005) oraz Centrum Badań Ruchu Wyzwoleńczego (powołany w 2002), a także Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Archiwa tych instytucji pozostają tylko częściowo otwarte dla historyków[26][39].

Polityka historyczna od 2010 roku[edytuj | edytuj kod]

Po objęciu prezydentury przez Wiktora Janukowycza doszło do rewizji polityki historycznej promowanej przez jego poprzednika. Przy aprobacie nowej administracji tytuły Bohatera Ukrainy dla S. Bandery i R. Szuchewycza zostały sądownie anulowane[2][3]. Dokonano zmian personalnych w kierownictwie Instytutu Pamięci Narodowej i Służby Bezpieczeństwa Ukrainy[4].

Pewne elementy dawnej polityki historycznej pozostawiono. Administracja W. Janukowycza zapowiedziała pozostawienie władzom samorządowym autonomii w prowadzeniu własnej polityki pamięci[40], z czego korzystają głównie zachodnie obwody, kontynuując gloryfikację OUN i UPA. Przejawem tego jest organizowanie różnego rodzaju manifestacji na modłę nazistowskich Niemiec czy wzorowanie się na nazistowskich organizacjach. Ukraiński historyk dr Wasyl Rasewycz za przykłady tego typu polityki historycznej podaje czerpanie przez partię Swoboda wzorców z niemieckiej NSDAP, obchodzenia "Święta bohaterów" w sposób przypominający nazistowskie defilady z okresu III Rzeszy, manifestowanie na część bohaterów Krut (młodych Ukraińców zamordowanych przez bolszewików) pochodami z pochodniami na wzór pochodów nazistowskich, czy obchodzenia "święta haftowanych koszul" pod szyldami nazistowskich wizerunków na cześć dywizji SS Galizien pod hasłem "Sława Narodowi! Śmierć wrogom!".[41]

W marcu 2012 roku w Iwano-Frankowsku (dawny Stanisławów) odbyła się cykliczna (4 z rzędu) konferencja poświęcona nacjonalizmowi ukraińskiemu. Jak wyjaśnił jeden z organizatorów konferencji i przewodniczący Iwano-Frankowskiej Rady Obwodowej z ramienia nacjonalistycznej partii Ogólnoukraińskie Zjednoczenie Swoboda - Ołeksandr Sycz, który jednocześnie pełni funkcję kierownika katedry zarządzania na Uniwersytecie w Iwano-Frankowsku[42]: "Celem głównym organizowanych spotkań było sprostowanie sowieckiego pojęcia nacjonalizmu, jako czegoś złego, jak czegoś, co jako ruch polityczny nie może być konstruktywnym przy budowie państwa ukraińskiego. Aby zmienić te stereotypy została zwołana pierwsza konferencja, która ukazała konieczność uczynienia tej konferencji cykliczną". Konferencja została zorganizowana m.in. przez: Iwano-Frankowską Radę Obwodową, Podkarpacki Uniwersytet Narodowy im. Wasyla Stefanyka, Iwano-Frankiwski Narodowy Techniczny Uniwersytet Nafty i Gazu, oraz Halickie centrum historyczno-polityczne. Jednym z uczestników konferencji był Polak Dariusz Materniak (redaktor portalu "Portal Spraw Zagranicznych"; psz.pl) z referatem na temat ruchu "Solidarność".[43]

Uchylanie się od jednoznacznej oceny zbrodni nacjonalistycznych formacji na Polakach, zdaniem Grzegorza Motyki, stanowi nieoficjalny kurs polityki historycznej Ukrainy[44].

Polityka historyczna od 2014 roku[edytuj | edytuj kod]

Wytyczne Ministerstwa Oświaty i Nauki Ukrainy, opracowane przez Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej, a przyjęte w październiku 2014 roku, zakładają rezygnację z dotychczas używanego radzieckiego terminu propagandowego "wielka wojna ojczyźniana", a zastąpienie go bardziej neutralnym: "II wojna światowa". Nowa polityka przewiduje również równorzędne traktowanie Ukraińców, walczących w szeregach Armii Czerwonej i innych armii sojuszniczych (polska, kanadyjska) oraz Ukraińskiej Powstańczej Armii, którą zalicza jednoznacznie do sił sojuszniczych, jak i ograniczenie stosowanie terminów: "faszystowski" i "niemiecki" na rzecz "nazistowski". Skorygowano również ilość ofiar II wojny światowej wśród Ukraińców: ukraińskich żołnierzy Armii Czerwonej z 6 na 7 mln, jak również sumaryczne straty ludności Ukrainy z 6-7 na 8-10 mln.

Planuje się również przeprowadzenie kampanii medialnej, skupionej wokół wybranych ukraińskich bohaterów wojny. Tymi wybranymi bohaterami są:

Oceny[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Ofiar Ludobójstwa dokonanego przez OUN-UPA w Ługańsku, jeden z obiektów na wschodzie Ukrainy powstałych w czasie "wojny pomników", jako odpowiedź na pomniki działaczy nacjonalistycznych budowane na zachodzie kraju

Tadeusz A. Olszański uważa, że polityka historyczna W. Juszczenki przyczyniła się do utrwalenia pamięci Ukraińców o wielkim głodzie i ożywiła liczne lokalne inicjatywy upamiętniania ofiar tej tragedii. Nie powiodła się natomiast próba upowszechnienia kultu OUN i UPA na całej Ukrainie. Pozostał on fenomenem lokalnym[32].

Zdaniem niektórych badaczy zagadnienia etnocentryzm tej polityki skutkuje wykluczeniem ze zbiorowej pamięci Ukraińców ofiar innych narodowości (np. nieukraińskich ofiar wielkiego głodu czy Żydów zamordowanych podczas Holokaustu). Z kolei dokonywana sakralizacja własnych ofiar, w szczególności członków nacjonalistycznego podziemia, wyklucza możliwość podejrzewania ich o jakiekolwiek przestępstwa i powoduje negację dokonywanych przez nich zbrodni[f], bądź wręcz odwrócenie ról – ofiary nacjonalistów przedstawiane są jako winne własnego losu[46].

David R. Marples uważa, że gloryfikacja OUN i UPA stanowi przejaw propagandy i wymienia poważne przeszkody, które utrudniają wykonawcom tej polityki stworzenie przekonującego przekazu: skrajną ideologię OUN (nacjonalizm integralny), kolaborację z III Rzeszą, antysemityzm tego ruchu oraz zwalczanie politycznych rywali z użyciem terroru[g]. W celu dostosowania obrazu OUN-UPA do zachodnich, liberalnych wzorców, dokonuje się zabiegów przemilczania lub negacji tych niewygodnych kwestii oraz wyolbrzymia się znaczenie tych elementów programu i działalności OUN, które pasują do obranej koncepcji[30]. Skutkuje to negacjonizmem na poziomie państwowym. W 2007 Wiktor Juszczenko ogłosił podczas wizyty w Izraelu, że UPA nie była zaangażowana w żadne antyżydowskie akcje. W tym samym roku, powołując się na stanowisko Rządowej Komisji, zaprzeczył oskarżeniom o zbrodnie na Polakach[h]. Instytucjom realizującym politykę pamięci stawia się zarzuty, że publikują one dokumenty selektywnie, wybierając te, które potwierdzają lansowaną przez instytucje interpretację historii[26][39].

Krytycy tej polityki wskazują, że w rzeczywistości nie łączy ona, lecz dzieli, na przykład stawiając ukraińskich weteranów Armii Czerwonej po wrogiej stronie[i] i pogłębiając antagonizm pomiędzy wschodnią a zachodnią Ukrainą. W odpowiedzi na wznoszone pomniki nacjonalistów ukraińskich, samorządy w centralnej i wschodniej Ukrainie fundują pomniki ofiar OUN i UPA (tzw. wojna pomników)[j]. Ponadto gloryfikacja OUN, UPA i ich działaczy wywołuje negatywne reakcje na arenie międzynarodowej – w Izraelu, w Polsce, w Rosji, na Białorusi, a także w Unii Europejskiej[k].

Pojawia się także zarzut, że polityka, w zamierzeniach prozachodnia i prodemokratyczna, jest realizowana według starych sowieckich wzorców, przy pomocy wyspecjalizowanych państwowych instytucji[l], włącznie z Służbą Bezpieczeństwa Ukrainy (SBU) – następczynią KGB[m]. Timothy Snyder i Per Anders Rudling uważają, że tytuł Bohatera Ukrainy nadany m.in. Banderze, jest wzorowany na orderze Bohatera Związku Radzieckiego[47][n].

 Osobny artykuł: Księga faktów.

John-Paul Himka podnosi natomiast względem ukraińskiej polityki historycznej zarzuty natury moralnej. Według niego nie można głosić apologii organizacji skrajnych, które popełniały zbrodnie, zaś narodową mitologię należy odrzucić, ponieważ "prawda jest wartością samą w sobie"[48]. Podobne zdanie ma Tarik Cyril Amar[o]. Niektórzy obrońcy ukraińskiej polityki historycznej (Mykoła Riabczuk, Jarosław Hrycak, Roman Serbyn) uważają, że Ukraina jest krajem, który dla skonsolidowania potrzebuje mitów. Ich zdaniem narodowe mity są dopuszczalne, o ile wiążą się z pochwałą pozytywnych wartości, a nie zbrodni[49][50]; mity te powinno oceniać się nie pod względem prawdomówności, lecz użyteczności[51]. John-Paul Himka i Per Anders Rudling uważają takie podejście za relatywistyczne[51][52].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. John-Paul Himka, Interventions: Challenging the Myths of Twentieth-Century Ukrainian History, s. 7 wersja elektroniczna
  2. a b Oficjalny komunikat kancelarii Prezydenta Ukrainy Wiktora Janukowycza
  3. a b Dowódca UPA nie jest już bohaterem
  4. a b Rudling, The OUN, the UPA and the Holocaust..., s. 36
  5. Nowe tendencje w ukraińskiej polityce historycznej | OSW, www.osw.waw.pl [dostęp 2017-11-15] (pol.).
  6. Tadeusz A. Olszański: Ukraińska polityka historyczna (pol.). Ośrodek Studiów Wschodnich, 2009-09-09. [dostęp 2012-01-06].
  7. Timothy Snyder: A Fascist Hero in Democratic Kiev (ang.). The New York Review of Books, 2010-02-24. [dostęp 2012-01-03].
  8. a b David R. Marples, Heroes and Villains: Creating National History in Contemporary Ukraine, Budapeszt-Nowy Jork 2007, ​ISBN 978-963-7326-98-1​, s. X
  9. Sofia Graczowa, Unknown Victims: Ethnic-Based Violence of the World War II Era in Ukrainian Politics of History after 2004, s.2, wersja elektroniczna
  10. David R. Marples, Heroes and Villains..., s. XII
  11. Per Anders Rudling, Multiculturalism, memory, and ritualization: Ukrainian nationalist monuments in Edmonton, Alberta, Nationalities Papers, 39:5, s.737
  12. Marcin Wojciechowski: Polityka historyczna. Wariant kozacki (pol.). Gazeta.pl, 2006-08-27. [dostęp 2012-01-07].
  13. David R. Marples, Heroes and Villains..., s. 263–264
  14. Wilfried Jilge, Competition Among Victims?: The Image of the Other in post-Soviet Ukrainian Narratives on World War II [cyt. za:] Пер А. Рудлінґ, Ющенків фашист: култ Бандери в Україні та Канаді, [w:] Страсті за Бандерою: статті та есеї, упоряд.: Т. С. Амар, І. Балинський, Я. Ґрицак, Ґрані-Т 2010 (Серія De profundis), ​ISBN 978-966-465-321-0​, s.262
  15. Kwestia jedności Ukrainy w kontekście bezpieczeństwa wewnętrznego i międzynarodowego, Biuro Bezpieczeństwa Narodowego, s.13 wersja elektroniczna
  16. Sofia Graczowa, Unknown Victims..., s.4
  17. Sąd umorzył jednocześnie postępowanie karne w związku ze śmiercią oskarżonych. – Семеро лідерів Компартії СРСР визнано винними в організації Голодомору, – рішення суду, ZAXID.NET
  18. Ivan Katchanovski, The Politics of Soviet and Nazi Genocides in Orange Ukraine, Europe-Asia Studies, 62: 6, s.982
  19. SavedQuery
  20. Нижня палата парламенту Канади визнала Голодомор актом геноциду | УНІАН, www.unian.net [dostęp 2017-11-27] (ukr.).
  21. Magyar Köztársaság Országgyűlése, www.mkogy.hu [dostęp 2017-11-27].
  22. On the Commemoration of the Victims of Political Repressions and Famine/Genocide in Ukraine in 19, www3.lrs.lt [dostęp 2017-11-27].
  23. Латвія визнала Голодомор 1932 - 1933 років геноцидом українського народу / Новини / НРКУ
  24. Добавляем в рацион Кальций и Магний | RPL.net.ua, rpl.net.ua [dostęp 2018-09-27] (ros.).
  25. Kwestia jedności Ukrainy..., s.14
  26. a b c Sofia Graczowa, Unknown Victims..., s.9
  27. Lwów pod "polską okupacją"
  28. Sofia Graczowa, Unknown Victims..., s.6
  29. Kwestia jedności Ukrainy..., s.17
  30. a b Per A. Rudling, The OUN, the UPA and the Holocaust..., s.28
  31. Per A. Rudling, The OUN, the UPA and the Holocaust..., s.24
  32. a b Tadeusz A. Olszański: Polityka historyczna Juszczenki – próba podsumowania (pol.). Ośrodek Studiów Wschodnich, 2010-01-27. [dostęp 2012-01-05].
  33. David R. Marples, Heroes and Villains..., s. 137
  34. David R. Marples, Heroes and Villains..., s. 138–139
  35. Kwestia jedności Ukrainy..., s.16, przyp. 34
  36. Ivan Katchanovski, Terrorists or National Heroes? Politics of the OUN and the UPA in Ukraine, s. 24, przyp.1 wersja elektroniczna.
  37. Ihor Iljuszyn, UPA i AK. Konflikt w Zachodniej Ukrainie (1939–1945), Warszawa 2009, ​ISBN 978-83-928483-0-1​, s. 19
  38. David R. Marples, Heroes and Villains..., ss. 288–299
  39. a b Per A. Rudling, The OUN, the UPA and the Holocaust..., s.27
  40. I. Katchanovski, Terrorists or National Heroes..., s. 12-13
  41. Wasyl Rasewycz, "Dziecinada"
  42. Eugeniusz Tuzow-Lubański, Zbliża się banderowska rewolucja?, Nasz Dziennik nr 2 (3933), 4 stycznia 2011
  43. Sabina Różycka, Nacjonalizm, rewolucja i "Solidarność", Kurier Galicyjski, nr 5(153), 16-29 marca 2012, s. 19
  44. Grzegorz Motyka, Od rzezi wołyńskiej do akcji „Wisła”, Kraków 2011, ​ISBN 978-83-08-04576-3​, s.463
  45. Nowe tendencje w ukraińskiej polityce historycznej | OSW, www.osw.waw.pl [dostęp 2017-11-15] (pol.).
  46. Per A. Rudling, The OUN, the UPA and the Holocaust..., s.22
  47. Тімоті Снайдер, Проголошення героями – радянська ідея, [w:] Страсті за Бандерою..., s. 220
  48. Himka, Interventions: Challenging the Myths, ss. 5–6
  49. Mykoła Riabczuk: BANDERA’S CONTROVERSY AND UKRAINE’S FUTURE (ang.). Russkiivopros.com. [dostęp 2012-01-07].
  50. Jarosław Hrycak: Клопоти з пам’яттю (ukr.). Zachid.net, 2010-03-08. [dostęp 2012-01-07].
  51. a b J.P. Himka, Myths of National Consolidation, the Holodomor, and the Holocaust: A Response to Roman Serbyn, s. 3 wersja elektroniczna
  52. Пер А. Рудлінґ, Ющенків фашист: култ Бандери в Україні та Канаді, [w:] Страсті за Бандерою..., ss. 271–276

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Niemożliwym jest powiedzieć, ilu z tych ukraińskich emigrantów było z Galicji, lecz przypuszczałbym, że stanowili ponad 80% całości. – J.P. Himka, A Central European diaspora under the Shadow of World War II: The Galician Ukrainians in North America , s. 20–21 wersja elektroniczna
  2. Kompleks wiktymizacji w diasporze czasem wydaje się graniczyć z manią. – J.P. Himka, A Central European diaspora..., s.27
  3. Zaprzeczanie faszystowskiej i antysemickiej naturze OUN, jej zbrodniom wojennym, czystkom etnicznym i udziałowi w Holokauście stało się centralnym składnikiem intelektualnej historii ukraińskiej diaspory – P. Rudling, The OUN, the UPA and the Holocaust..., s.20
  4. W odróżnieniu od wielu innych postsowieckich republik ukraiński rząd nie musiał budować nowych narodowych mitów od podstaw, lecz zaimportował gotowe koncepcje ukształtowane w ukraińskiej diasporze. – P. Rudling, The OUN, the UPA and the Holocaust..., s.1
  5. Przy czym Izba Reprezentantów nie użyła sformułowania ludobójstwo – Ivan Katchanovski, The Politics..., s. 974
  6. The emphasis on Ukrainians as victims was intended to counter the image of them as perpetrators. – J.P. Himka, A Central European diaspora ..., s. 30
  7. Można napisać historię w odmienny sposób, ale tylko w formie propagandy. – David R. Marples, Heroes and Villains..., s. 179
  8. Dotychczas oficjalne stanowisko administracji Juszczenki w tej kwestii było przeczące. – Sofia Graczowa, Unknown victims..., s.8
  9. Sofia Graczowa analizując treść przemówień Wiktora Juszczenki zauważyła, że po pierwszych, nieudanych próbach pojednania weteranów Armii Czerwonej z weteranami UPA, prezydent porzucił ten zamiar. Zdaniem autorki, w celu uniknięcia zadrażnień, walka ukraińskich czerwonoarmistów jest wpasowywana w narrację o cierpieniu i zmaganiach narodu ukraińskiego z okupacją. – Sofia Graczowa, Unknown Victims..., s. 5
  10. Pomniki takie powstały w Symferopolu, Swatowem, Ługańsku i Ulanowie – Sofia Graczowa, Unknown Victims..., ss. 14–16
  11. Zamiast zjednoczyć kraj, juszczenkowski kult faszystów doprowadził do jeszcze większej jego polaryzacji: między wschodem a zachodem, między lewicą a prawicą, między Ukrainą a sąsiadami.Пер А. Рудлінґ, Ющенків фашист: култ Бандери в Україні та Канаді, [w:] Страсті за Бандерою..., s. 280
  12. Juszczenko kontynuuje postsowieckie polityczne i martyrologiczne praktyki, przede wszystkim próby manipulowania masową świadomością historyczną poprzez działania państwowych instytucji. – Sofia Graczowa, Unknown Victims..., s. 18
  13. Podczas gdy mity otaczające OUN-UPA są wytworem wyobraźni diaspory, są one propagowane przez następców ukraińskiej KGB. Inspiracja ustanowienia Instytutu Pamięci Narodowej przez Juszczenkę pochodzi ze współczesnej Polski, lecz jego instytuty do produkcji mitów i zarządzania pamięcią wyraźnie przypominają stare sowieckie organy propagandowe. – Per A. Rudling, The OUN, the UPA and the Holocaust..., s. 35
  14. Sama ceremonia, jaką telewizja pokazywała na żywo, przypominała bizantyjską pompatyczność epoki Breżniewa. W. Juszczenko wręczył nagrodę wnukowi Stepana Bandery z Kanady... – Пер А. Рудлінґ, Ющенків фашист: култ Бандери в Україні та Канаді, [w:] Страсті за Бандерою..., s. 250
  15. ...zadaniem historyka jest badanie prawdziwego obrazu przeszłości, a nie pisanie panegiryków. Nie można budować pamięci historycznej na bazie systematycznego zapominania. Można próbować to robić i przez pewien czas to może wydawać się skuteczne. Lecz wcześniej czy później – biada krajowi, którego pamięć jest w rękach zagorzałych ideologów. – Tarik Cyril Amar, Roman Szuchewycz. Fantazja, zaxid.net, 26 sierpnia 2008 [cyt. za:] John-Paul Himka, Debates in Ukraine over nationalist involvement in the Holocaust, 2004–2008, Nationalities Papers, 39: 3, s. 365 wersja elektroniczna

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • John-Paul Himka, Debates in Ukraine over nationalist involvement in the Holocaust, 2004-2008, Nationalities Papers, 39:3
  • Ihor Iljuszyn, UPA i AK. Konflikt w Zachodniej Ukrainie (1939–1945), Warszawa 2009, ​ISBN 978-83-928483-0-1
  • Ivan Katchanovski, The Politics of Soviet and Nazi Genocides in Orange Ukraine, Europe-Asia Studies, 62:6
  • David R. Marples, Heroes and Villains: Creating National History in Contemporary Ukraine, Budapeszt 2007, ​ISBN 978-963-7326-98-1
  • Per Anders Rudling, Multiculturalism, memory, and ritualization: Ukrainian nationalist monuments in Edmonton, Alberta, Nationalities Papers, 39:5
  • Per Anders Rudling, The OUN, the UPA and the Holocaust: A Study in the Manufacturing of Historical Myths, The Carl Beck Papers in Russian & East European Studies, No. 2107, November 2011, ISSN 0889-275X
  • Страсті за Бандерою: статті та есеї, упоряд.: Т. С. Амар, І. Балинський, Я. Ґрицак, Ґрані-Т 2010 (Серія De profundis), ​ISBN 978-966-465-321-0

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]