Ulica Rakowiecka w Warszawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ulica Rakowiecka w Warszawie
Stary Mokotów
Ilustracja
Ulica Rakowiecka przy ul. św. Andrzeja Boboli
Państwo  Polska
Miejscowość Warszawa
Długość 1,56 km
Przebieg
Ikona ulica początek T.svg światła 0 ul. Puławska
Ikona ulica z lewej.svg 180 ul. Sandomierska
Ikona ulica z lewej.svg 300 ul. Starościńska
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 500 ul. Wiśniowa
Ikona ulica z lewej.svg światła 620 ul. Kazimierzowska
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 930 al. Niepodległości
Ikona ulica z lewej.svg 1020 ul. Asfaltowa
Ikona ulica z lewej.svg 1110 ul. Opoczyńska
Ikona ulica z lewej.svg 1200 ul. Kielecka
Ikona ulica z lewej.svg 1290 ul. Łowicka
Ikona ulica z lewej.svg 1360 ul. Fałata
Ikona ulica z lewej.svg 1420 ul. Akacjowa
Ikona ulica z prawej.svg 1470 ul. Giordana Bruna
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 1560 ul. św. Andrzeja Boboli
↓ ul. Stanisława Żaryna
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
Ulica Rakowiecka w Warszawie
Ulica Rakowiecka w Warszawie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Ulica Rakowiecka w Warszawie
Ulica Rakowiecka w Warszawie
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Ulica Rakowiecka w Warszawie
Ulica Rakowiecka w Warszawie
Ziemia52°12′28,5″N 21°00′36,8″E/52,207917 21,010222
Ulica Rakowiecka po 1945, po lewej budynek SGH (nr 24)
Wschodni odcinek ulicy, widok ze skrzyżowania z al. Niepodległości
Tablica na ścianie budynku przy ul. Rakowieckiej 15 w Warszawie, upamiętniająca mieszkańców okolicznych domów zamordowanych w tym miejscu przez Niemców w czasie powstania warszawskiego
Tablica upamiętniająca walki w czasie powstania warszawskiego na budynku przy ul. Rakowieckiej 28
Tablica upamiętniająca Krystynę Krahelską na ścianie budynku przy ul. Rakowieckiej 57
Tablica ufundowana przez żołnierzy AK w hołdzie torturowanym i zamęczonym w okresie terroru komunistycznego – miejsce pamięci na murze mokotowskiego więzienia
Tablica na budynku przy ul. Rakowieckiej 59 A upamiętniająca odznaczenie w nim przez gen. Stefana Roweckiego „Grota”Jana Piwnika ps. „Ponury” i Jana Rogowskiego ps. „Czarka” Krzyżami Srebrnymi Orderu Wojennego Virtuti Militari
Rzeźba mamuta przed Muzeum Geologicznym

Ulica Rakowiecka w Warszawie – jedna z głównych ulic warszawskiego Starego Mokotowa, o długości 1560 m, biegnąca w kierunku wschód-zachód, od ul. Puławskiej, przecinając al. Niepodległości do ul. św. Andrzeja Boboli łączącej ul. Wołoską z ul. Batorego. Na odcinku między ul. Puławską i al. Niepodległości ulica jest dwukierunkowa, z 2 pasami ruchu w każdą stronę, natomiast na odcinku między al. Niepodległości a ul. Boboli jest jednokierunkowa (w kierunku wschodnim), dysponując 2 pasami. Na tym odcinku wzdłuż ulicy biegną również tory tramwajowe: jadąc ze Śródmieścia tramwaje skręcają tu z alei Niepodległości w kierunku ul. Wołoskiej. Od strony wschodniej ulicę zamyka wielki kompleks biurowy Europlex.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki i pochodzenie nazwy[edytuj | edytuj kod]

Ulica Rakowiecka była dawną drogą wsi Mokotów, prowadzącą do wsi Rakowiec i Wyględów. W XVIII wieku biegła wśród pól i ogrodów, została uregulowana około 1850 roku. Później Rakowiec został oddzielony od Rakowieckiej ogródkami działkowymi, a obecnie osiedlem Ekopark.

Pierwsze większe budynki, jakie przy niej wybudowano przed wybuchem I wojny światowej, to:

Dwudziestolecie międzywojenne[edytuj | edytuj kod]

Przy Rakowieckiej w 1924 roku rozpoczęto budowę (po obu stronach al. Niepodległości) gmachów Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego i Szkoły Głównej Handlowej (pierwszy jej pawilon oddano do użytku w 1925 roku). Okolica ta intensywnie rozbudowywała się w latach 20. XX wieku: powstały budynki mieszkalne, zarówno wille jak i kamienice. W tym czasie cała Rakowiecka została zabudowana: Państwowy Instytut Geologiczny wprowadził się do nowego budynku w 1930 roku.

2 października 1927 roku nastąpiło uruchomienie trakcji tramwajowej, tramwaje linii „3” kursowały na odcinku Puławska-Kielecka (pętla)[1].

28 listopada 1930 roku przy ulicy Rakowieckiej 6 otworzono nowe pomieszczenia reaktywowanej dwa lata wcześniej Biblioteki Narodowej. Na zbiory przeznaczono część nowo wybudowanego gmachu Biblioteki Wyższej Szkoły Handlowej (w roku 1933 uczelnia zmieniła nazwę na Szkołę Główną Handlową)[2].

1 stycznia 1935 roku otwarto przy Rakowieckiej 61 Dom Pisarzy Towarzystwa Jezusowego.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Kompleks gmachów Sztabu Głównego Wojska Polskiego przy ulicy Rakowieckiej 4 przekształcono w koszary SS – tzw. SS-Stauferkaserne. Więzienie też było wykorzystywane przez okupanta.

Powstanie warszawskie[edytuj | edytuj kod]

1 sierpnia 1944 roku o godzinie 17:00 żołnierze Armii Krajowej uderzyli na niemieckie obiekty również w rejonie ul. Rakowieckiej. M.in. 3 kompania szturmowa „Felka” należąca do I Zgrupowania 4 rejonu, wspólnie z kompanią O-2 należącą do Zgrupowania Pułku Baszta Obwodu V AK „Mokotów” zdobyły budynki SGGW (Rakowiecka 26/30). Zwycięstwo to zostało okupione śmiercią dowódcy 3 kompanii por. rez. art. Feliksa Dąbrowskiego „Bohusza” („Bochusza”). Oddziały Obwodu V AK „Mokotów” poniosły tego dnia ciężkie straty podczas nieudanych ataków na silnie umocnione niemieckie punkty oporu przy ulicach Rakowieckiej i Puławskiej[3]. Na skutek tej porażki znaczna część oddziałów Obwodu V wycofała się do Lasu Kabackiego. Pięć kompanii pułku „Baszta” pod dowództwem podpułkownika Stanisława Kamińskiego „Daniela” obsadziło natomiast bloki mieszkalne w czworoboku ulic: Odyńca – Goszczyńskiego – Puławskiej – al. Niepodległości[4]. W następnych dniach powstańcom udało się jednak rozszerzyć swój stan posiadania oraz zorganizować silny ośrodek oporu na Górnym Mokotowie, jednak nie udało im się opanować linii ul. Rakowieckiej.

Już w nocy z 1 na 2 sierpnia 1944 roku jednostki SS, policji i Wehrmachtu dopuściły się na Mokotowie szeregu zbrodni wojennych. Wzięci do niewoli powstańcy byli rozstrzeliwani, rannych dobijano. Niemcy nie zważali przy tym na fakt, że żołnierze AK prowadzili walkę w sposób otwarty i posiadali przewidziane prawem oznaki żołnierskie – a więc walczyli zgodnie z konwencją haską[5]. Zamordowano między innymi wszystkich polskich żołnierzy schwytanych podczas ataku na niemieckie punkty oporu przy ul. Rakowieckiej[3].

W momencie wybuchu powstania warszawskiego stacjonował tam 3 batalion zapasowy grenadierów pancernych SS[6], który liczył ok. 600 żołnierzy wspartych kompanią czołgów[7]. 1 sierpnia 1944 roku koszary zostały zaatakowane przez żołnierzy AK z batalionu szturmowego „Odwet II” i grupy artyleryjskiej „Granat”[a] jednak doskonale uzbrojeni i dobrze umocnieni SS-mani zdołali odeprzeć polskie natarcie.

W pierwszych dniach powstania w koszarach Stauferkaserne przy Rakowieckiej 4 Niemcy utworzyli prowizoryczne więzienie – przede wszystkim dla mężczyzn[8], a zarazem punkt zborny dla wypędzanych mieszkańców Warszawy. 2 sierpnia w godzinach porannych SS-mani z garnizonu Stauferkaserne przystąpili do pacyfikacji kwartałów Mokotowa położonych najbliżej koszar przy Rakowieckiej 4. Mieszkańców najbliższych ulic, m.in. ul. Rakowieckiej, wypędzano z domów, po czym wśród bicia i krzyku gnano do Stauferkaserne. Do godziny 20:00 kilkuset cywilów było zmuszonych czekać w deszczu na dziedzińcu koszar. SS-mani oddawali nad ich głowami serie strzałów z broni maszynowej, potęgując w ten sposób nastrój paniki[9][10]. Do uwięzionych Polaków przemówił następnie dowodzący garnizonem Stauferkaserne SS-Obersturmführer Martin Patz[b]. Oświadczył on zgromadzonym, że zostali zatrzymani w charakterze zakładników i jeżeli powstanie nie upadnie w ciągu trzech dni, wszyscy zostaną rozstrzelani. Ponadto zapowiedział, że za każdego Niemca zabitego przez powstańców dokonywane będą egzekucje Polaków[11][12]. Następnie mężczyzn odseparowano od kobiet i dzieci, po czym obie grupy ulokowano w różnych blokach koszarowych. Większość kobiet i dzieci zwolniono wieczorem następnego dnia[10].

Więzienie w Stauferkaserne funkcjonowało mniej więcej do połowy września 1944 roku[6], choć wielu Polaków przetrzymywano w koszarach aż do początków października. Po dłuższym lub krótszym pobycie w Stauferkaserne więźniowie byli zazwyczaj kierowani do obozu przejściowego w Pruszkowie lub innych punktów zbornych utworzonych przez Niemców dla wypędzanej ludności Warszawy[13].

Po 10 września 1944 roku radzieckie lotnictwo rozpoczęło bombardowanie koszar we wschodniej części ul. Rakowieckiej.

Po upadku powstania Niemcy 3 listopada 1944 roku spalili Archiwum Akt Nowych znajdujące się w gmachu Szkoły Głównej Handlowej. Zniszczeniu uległo 95% zasobów archiwum[14].

Po wojnie[edytuj | edytuj kod]

Po II wojnie światowej ul. Rakowiecka okryła się ponurą sławą, przede wszystkim z powodu okrucieństw popełnianych przez komunistów w więzieniu mokotowskim przy ul. Rakowieckiej 37. Jednak również niesławny był budynek pod numerem 2A, czyli siedziba Ministerstwa Spraw Wewnętrznych PRL (wcześniej Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego), któremu podlegały takie służby jak: Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Urząd Bezpieczeństwa i Służba Bezpieczeństwa, Milicja Obywatelska i Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej. Na przesłuchania do tego budynku byli czasem przewożeni więźniowie z więzienia mokotowskiego lub z aresztu w Pałacu Mostowskich. W części bloków ul. Rakowieckiej mieszkali ubecy, w innych, między Wiśniową a aleją Niepodległości – klawisze (strażnicy więzienni)[15].

W 1950 roku u wschodniego zwieńczenia ulicy Rakowieckiej wybudowano kino, które po krótkim czasie otrzymało nazwę „Moskwa” (przy ul. Puławskiej 19/21). Było to jedno z najbardziej znanych kin Warszawy – w nim w latach 70. organizowano Konfrontacje, w ramach których pokazywano filmy niedopuszczone przez cenzurę do szerokiej dystrybucji w PRL. Światową prasę obiegło zdjęcie transportera opancerzonego SKOT stojącego przed kinem Moskwa 13 grudnia 1981 roku na tle reklamy filmu Czas apokalipsy[16].

1 września 1967 roku zamknięto torowisko tramwajowe pomiędzy ulicą Puławską a aleją Niepodległości, równocześnie uruchomiono nową trasę biegnącą od dotychczasowej pętli przy ulicy Kieleckiej do ulicy św. Andrzeja Boboli (wówczas Karola Chodkiewicza) i dalej na Służewiec[17].

Kino „Moskwa” rozebrano w 1996 roku i rok później wzniesiono w tym miejscu kompleks kinowo-biurowy „Europlex”, który obecnie zamyka wschodnią perspektywę ulicy. W budynku tym mieściły się kina należące do sieci Silver Screen i później Multikino (do 2010 roku)[18]. Obecnie budynek zajmują biura i firmy usługowe[19].

W pierwszej dekadzie XXI wieku z ulicy Rakowieckiej na Ursynów przeniosła się Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego, opuszczając kompleks budynków przy Rakowieckiej 26/30.

Ważniejsze obiekty[edytuj | edytuj kod]

Strona północna:

Strona południowa:

Tablice pamiątkowe przy ul. Rakowieckiej[edytuj | edytuj kod]

  • Na budynku stojącym na rogu ul. Puławskiej znajdują się dwie tablice pamiątkowe, związane z tym, że w jednym z mieszkań tej kamienicy mieszkał w latach 1958–1974 Melchior Wańkowicz, a po jego śmierci – jego wnuczka Anna Erdman i jej mąż Tadeusz Walendowski[15]:
    • tablica poświęcona Melchiorowi Wańkowiczowi
    • tablica poświęcona opozycyjnemu salonowi literackiemu prowadzonemu przez małżeństwo pp. Walendowskich. Napis brzmi: „W tym domu w latach 1976–1979 działał opozycyjny salon literacki prowadzony przez Annę Erdman i Tadeusza Walendowskiego, propagujący niezależną kulturę – bywalcy i przyjaciele.”
  • Rakowiecka 15/17 – tablica pamiątkowa Tchorka o treści: „Miejsce uświęcone krwią Polaków poległych za wolność ojczyzny. 3 sierpnia 1944 hitlerowcy rozstrzelali przy ul. Rakowieckiej w domu pod nr. 4 15 osób. 4 sierpnia 1944 w domu pod nr. 5 10 osób i pod nr. 15/17 15 osób”. Tablica upamiętnia ofiary zbrodni popełnionej przez Niemców w czasie powstania warszawskiego. W dniach 3–4 sierpnia 1944 roku żołnierze Waffen-SS z koszar Stauferkaserne, wsparci przez spieszonych żołnierzy Luftwaffe z koszar przy ul. Puławskiej, przystąpili do pacyfikacji domów przy ulicy Rakowieckiej i na sąsiednich ulicach. W domach przy ul. Rakowieckiej nr 5, 9 i 15 zamordowano wówczas co najmniej 30 Polaków
  • Rakowiecka 28 – tablica o treści: „W pierwszym dniu Powstania Warszawskiego 1944 r. 3 Kompania Szturmowa „Felka” 4 rej. Powstała w 39 r. z I Komp. „Jacka” i przemianowana na Komp. 0-2 „Withala” pułku A.K. „Baszta” zdobyła w śmiałym natarciu budynki S.G.G.W. obsadzone przez Niemców. Zwycięstwo to zostało okupione śmiercią dowódcy por. „Bohusza - Felka” F. Dąbrowskiego oraz kilkunastu powstańców.”[22]
  • na murze więzienia mokotowskiego znajdują się tablice:
    • tablica ufundowana przez żołnierzy AK w hołdzie torturowanym i zamęczonym w okresie terroru komunistycznego o treści rozpoczynającej się od słów: „W okresie PRL w więzieniu tym zostali zamordowani” i wymieniająca 283 więźniów politycznych zamordowanych w więzieniu mokotowskim
    • tablica poświęcona Kazimierzowi Pużakowi
    • tablica poświęcona Kazimierzowi Moczarskiemu
    • tablica poświęcona Augustowi Emilowi Fieldorfowi
    • tablica poświęcona Hieronimowi Dekutowskiemu i żołnierzom jego oddziału
    • tablica ku pamięci pomordowanych podczas pacyfikacji więzienia przez oddziały SS 2 sierpnia 1944 roku
  • Rakowiecka 57 – tablica o treści: „W tym domu mieszkała w latach 1936–1939 Krystyna Krahelska „Danuta” (1914–1944). Poetka, żołnierz AK, autorka pieśni «Hej chłopcy, bagnet na broń». Zginęła 2.VIII 1944 w Powstaniu Warszawskim”[22]
  • Rakowiecka 59A – tablica na ścianie tego budynku upamiętnia odznaczenie w mieszkaniu Danuty Chądzyńskiej 13 lutego 1943 roku przez gen. Stefana Roweckiego „Grota”Jana Piwnika ps. Ponury i Jana Rogowskiego ps. Czarka Krzyżami Srebrnymi Orderu Wojennego Virtuti Militari
  • Rakowiecka 61 (od strony ul. Boboli) – tablica pamiątkowa Tchorka o treści: „Miejsce uświęcone krwią Polaków poległych za wolność ojczyzny. W tym miejscu 2 sierpnia 1944 hitlerowcy rozstrzelali i spalili 40 Polaków”. Tablica upamiętnia ofiary zbrodni popełnionej przez Niemców w czasie powstania warszawskiego. 2 sierpnia 1944 roku w podziemiach jezuickiego Domu Pisarzy żołnierze SS zamordowali blisko 40 osób – w tym 8 kapłanów i 8 braci Towarzystwa Jezusowego. Ofiary tej zbrodni upamiętnia także tablica innego typu, ustawiona przy ogrodzeniu od strony ul. Rakowieckiej.

Pozostałe informacje[edytuj | edytuj kod]

  • Ulica Rakowiecka często przez warszawiaków była nazywana „z Moskwy do więzienia”, a niektórzy przedłużali ten bieg nazywając ją „z Moskwy przez więzienie do pętli” (tramwajowej). Inna nazwa to „najdłuższa ulica Warszawy” (w związku z tym, że trafiwszy na nią, nie wychodziło się szybko).
  • Przed Muzeum Geologicznym przez wiele lat (do 2011 roku) stała wielka rzeźba mamuta[23].
  • Fasada budynku SGGW przy ul. Rakowieckiej 30 odchyla się od ulicy o 45°, ponieważ w tym miejscu według przedwojennych urbanistów, pod tym kątem z ulicą Rakowiecką miała krzyżować się przecinająca Pole Mokotowskie ulica Uniwersytecka, która nigdy nie powstała.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Wchodzące w skład IV rejonu Obwodu V AK „Mokotów”.
  2. Martin Patz był przed wojną lektorem języka niemieckiego na uniwersytecie w Poznaniu. W trakcie powstania warszawskiego jego batalion dopuścił się szeregu zbrodni na ludności Mokotowa. Obok mordów na terenie Stauferkaserne Patza dokonał szeregu masakr (zobacz: masakra w więzieniu mokotowskim oraz mord w klasztorze oo. jezuitów przy ul. Rakowieckiej). Zwany jest czasem z tego powodu „rzeźnikiem Mokotowa”.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. PZ 1927, nr 270, 3 października 1927, str. 3; Sprawozdanie Tramwajów Miejskich 1927/1928, str. 4.
  2. Tomasz Makowski, 90. rocznica reaktywowania Biblioteki Narodowej, www.bn.org.pl, 24 lutego 2018 [dostęp 2019-09-29].
  3. a b Adam Borkiewicz: Powstanie warszawskie. Zarys działań natury wojskowej. Warszawa: Instytut wydawniczy PAX, 1969, s. 70-71.
  4. Adam Borkiewicz: Powstanie warszawskie... op.cit., s. 82.
  5. Antoni Przygoński: Powstanie warszawskie w sierpniu 1944 r.. T. I. Warszawa: PWN, 1980, s. 239. ISBN 83-01-00293-X.
  6. a b Maja Motyl, Stanisław Rutkowski: Powstanie Warszawskie – rejestr miejsc i faktów zbrodni. Warszawa: GKBZpNP-IPN, 1994, s. 133.
  7. Lesław M. Bartelski: Mokotów 1944. Warszawa: wydawnictwo MON, 1986, s. 182-183. ISBN 83-11-07078-4.
  8. Szymon Datner, Kazimierz Leszczyński (red.): Zbrodnie okupanta w czasie powstania warszawskiego... op.cit., s. 116-117.
  9. Szymon Datner, Kazimierz Leszczyński (red.): Zbrodnie okupanta w czasie powstania warszawskiego w 1944 roku (w dokumentach). Warszawa: wydawnictwo MON, 1962, s. 109.
  10. a b Ludność cywilna w powstaniu warszawskim. T. I. Cz. 2: Pamiętniki, relacje, zeznania. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1974, s. 103-104.
  11. Lesław M. Bartelski: Mokotów 1944. op.cit., s. 276-277.
  12. Ludność cywilna w powstaniu warszawskim. T. I. Cz. 2: Pamiętniki, relacje, zeznania. op.cit., s. 110.
  13. Szymon Datner, Kazimierz Leszczyński (red.): Zbrodnie okupanta w czasie powstania warszawskiego... op.cit., s. 112 i 119.
  14. Marek Getter. Straty ludzkie i materialne w Powstaniu Warszawskim. „Biuletyn IPN”. 8-9 (43-44), s. 73, sierpień – wrzesień 2004. 
  15. a b c d e Jerzy S. Majewski. Historia na Rakowieckiej. „Gazeta.pl”, 2008-06-02. [dostęp 2014-08-03]. 
  16. Niedenthal – Piotrowski. [dostęp 2014-08-03].
  17. Trasbus, historia przebiegu linii tramwajowej „10”
  18. Michał Wojtczuk. Kino nie wróci na Puławską. Będzie fitness club. „Gazeta.pl”, 2010-12-13. [dostęp 2014-08-03]. 
  19. Strona Europleksu. [dostęp 2014-08-03].
  20. Spis telefonów Warszawskiego Okręgu Poczty i Telekomunikacji na rok 1951/52
  21. Jerzy S. Majewski, Tomasz Urzykowski: Przewodnik po powstańczej Warszawie. Muzeum Powstania Warszawskiego i Świat Książki, 2012, s. 2142218. ISBN 978-83-273-0091-1.
  22. a b Grupa I. [dostęp 2014-08-03].
  23. Gdzie się podział mamut? Promuje epokę lodowcową. „Gazeta.pl”, 2011-05-09. [dostęp 2014-08-03].