August Emil Fieldorf

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
August Emil Fieldorf
Nil
Ilustracja
generał brygady generał brygady
Data i miejsce urodzenia 20 marca 1895
Kraków, Austro-Węgry
Data i miejsce śmierci 24 lutego 1953
Warszawa, Polska
Przebieg służby
Lata służby od 1914
Siły zbrojne Orzełek legionowy.svg Legiony Polskie
Wappen Kaisertum Österreich 1815 (Klein).pngArmia Austro-Węgier
Orzełek II RP.svg Wojsko Polskie (II RP)
Armia Krajowa
Jednostki 1 Pułk Piechoty Legionów
51 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych
Stanowiska dowódca Kedywu AK, z-ca komendanta głównego AK, d-ca organizacji NIE
Główne wojny i bitwy I wojna światowa
wojna polsko-bolszewicka
bitwa białostocka
II wojna światowa
kampania wrześniowa
powstanie antykomunistyczne w Polsce 1944–1953
Odznaczenia
Order Orła Białego Krzyż Złoty Orderu Virtuti Militari Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Niepodległości Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Walecznych (1920-1941, czterokrotnie) Złoty Krzyż Zasługi Krzyż Zasługi Wojsk Litwy Środkowej Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921 Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości Medal Wojska (czterokrotnie) Medal Pamiątkowy Jubileuszowy 10 Rocznicy Wojny Niepodległościowej
Emil Fieldorf po aresztowaniu 1950
Pamiątkowa tablica na domu w Krakowie przy ul. Lubicz 32, w którym urodził się Emil Fieldorf[1]
Symboliczny nagrobek Augusta Emila Fieldorfa na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie
Pomnik Augusta Emila Fieldorfa na osiedlu Armii Krajowej w Opolu
Tablica upamiętniająca Generała Augusta Fieldorfa przy wejściu do Akademii Sztuki Wojennej

August Emil Fieldorf, ps. „Nil” (ur. 20 marca 1895 w Krakowie, zm. 24 lutego 1953 w Warszawie) – generał brygady Wojska Polskiego, organizator i dowódca Kedywu Armii Krajowej, zastępca Komendanta Głównego AK, pośmiertnie odznaczony Orderem Orła Białego.

Życiorys[edytuj]

Syn Andrzeja i Agnieszki z d. Szwanda. Ukończył naukę w szkole wydziałowej im. św. Mikołaja, a następnie c.k. Gimnazjum V i Seminarium Nauczycielskie Męskie w Krakowie. W 1910 wstąpił do „Strzelca”, którego pełnoprawnym członkiem został w grudniu 1912. Ukończył w nim szkołę podoficerską.

Służba w Wojsku Polskim oraz jej przebieg[edytuj]

Po wybuchu I wojny światowej 6 sierpnia 1914 zgłosił się na ochotnika do Legionów Polskich i wyruszył na front rosyjski, gdzie służył w randze zastępcy dowódcy plutonu piechoty. W 1916 został awansowany do stopnia sierżanta, a w 1917 skierowany do szkoły oficerskiej. Po kryzysie przysięgowym wcielony do Cesarskiej i Królewskiej Armii i przeniesiony na front włoski. Zdezerterował i w sierpniu 1918 zgłosił się do Polskiej Organizacji Wojskowej w rodzinnym Krakowie.

Od listopada 1918 w szeregach Wojska Polskiego, początkowo jako dowódca plutonu, a od marca 1919 dowódca kompanii ckm w 1 Pułku Piechoty Legionów[2]. W latach 1919–1920 uczestniczył w kampanii wileńskiej. Po wybuchu wojny polsko-bolszewickiej w randze dowódcy kompanii brał udział m.in. w wyzwalaniu Dyneburga, Żytomierza, w wyprawie kijowskiej i bitwie białostockiej.

Od 1919 był żonaty z Janiną Kobylińską, z którą miał dwie córki: Krystynę i Marię. Po wojnie w latach 20. i 30. pozostał w służbie czynnej służąc w 1 Pułku Piechoty Legionów w Wilnie[3][4][5][6]. Został awansowany na stopień kapitana piechoty ze starszeństwem z 1 lipca 1923[7][8], a następnie na stopień majora piechoty ze starszeństwem z 1 stycznia 1928[9][2]. W 1928 był komendantem obwodowym przysposobienia wojskowego przy 1PPL[10]. Na początku 1927 został II wiceprezesem zarządu związkowym Związku Piłki Nożnej w Wilnie[11]. W 1 Pułku Piechoty Legionów pełnił stanowisko dowódcy batalionu, a w 1931 był w tym samym pułku zastępcą dowódcy[2]. 20 kwietnia 1931 został zwolniony ze stanowiska w 1 Pułku Piechoty Legionów z równoczesnym oddaniem do dyspozycji dyrektora Państwowego Urzędu Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego w Warszawie[12]. Pozostając w dyspozycji dyrektora PUWFiPW pełnił obowiązki komendanta Związku Strzeleckiego we Francji, współpracując na tym stanowisku z majorem Włodzimierzem Zielińskim, stojącym na czele Instruktoratu Wychowania Fizycznego przy Ambasadzie RP w Paryżu[13]. Został awansowany na stopień podpułkownika piechoty ze starszeństwem z 1 stycznia 1932[14]. 17 października 1935 roku został przeniesiony do Korpusu Ochrony Pogranicza na stanowisko dowódcy Batalionu KOP „Troki”. W kwietniu 1937 roku został zastępcą dowódcy Pułku KOP „Wilno”. W marcu 1938[2] został mianowany dowódcą 51 Pułku Strzelców Kresowych w Brzeżanach.

Na czele tego oddziału walczył w kampanii wrześniowej 1939 roku. Po rozbiciu pułku w nocy z 8 na 9 września w bitwie pod Iłżą, przebił się w cywilnym ubraniu do rodzinnego Krakowa. Stamtąd spróbował przedostać się do Francji, jednak został zatrzymany na granicy słowackiej i internowany w październiku 1939. W kilka tygodni później zbiegł z obozu internowania i przez Węgry przedostał się na zachód, gdzie zgłosił się do tworzącej się polskiej armii.

We Francji ukończył kursy sztabowe i 3 maja 1940[2] został awansowany na stopień pułkownika. Po kapitulacji Francji przybył do Anglii[2]. Niebawem został wyznaczony przez władze polskie pierwszym emisariuszem Rządu i Naczelnego Wodza do kraju. 17 lipca 1940 wyruszył z Londynu przez Afrykę, Stambuł, Belgrad, Budapeszt i w Warszawie zameldował się 6 września[2].

Działalność konspiracyjna 1940–1945[edytuj]

Początkowo działał w warszawskim Związku Walki Zbrojnej, a od 1941 w Wilnie i Białymstoku. W sierpniu 1942 został mianowany dowódcą Kedywu KG AK. Służbę na tym stanowisku pełnił do lutego 1944. Wydał rozkaz likwidacji generała SS w Warszawie Franza Kutschery.

W kwietniu 1944 powierzono Fieldorfowi zadanie stworzenia i kierowania głęboko zakonspirowaną organizacją „Niepodległość” o kryptonimie NIE, kadrowego odłamu Armii Krajowej przygotowanego do działań w warunkach okupacji sowieckiej. Bezpośrednie działania organizacja „NIE” miała podjąć po rozwiązaniu Armii Krajowej 19 stycznia 1945.

Na krótko przed upadkiem powstania warszawskiego, rozkazem Naczelnego Wodza Kazimierza Sosnkowskiego z 28 września 1944 awansowany na stopień generała brygady. W październiku 1944 został zastępcą dowódcy Armii Krajowej, gen. Leopolda Okulickiego[15] i zajmował to stanowisko do 19 stycznia 1945[16].

Represje i proces 1945–1953[edytuj]

7 marca 1945 został aresztowany przez NKWD w Milanówku pod fałszywym nazwiskiem Walenty Gdanicki i nierozpoznany został odesłany z siedziby NKWD we Włochach do obozu w Rembertowie[16], a stamtąd 21 marca 1945 wywieziony[16] do obozu pracy na Uralu. Przebywał w trzech obozach: Bieriozówka, Stupino i Hudiakowo[16]. Po odbyciu kary, w październiku 1947 powrócił do Polski i osiedlił się pod fałszywym nazwiskiem w Białej Podlaskiej. Nie powrócił już do pracy konspiracyjnej. Przebywał następnie w Warszawie i Krakowie, a w końcu osiadł w Łodzi, przy dzisiejszej ul. Adama Próchnika 39 (tu tablica pamiątkowa odsłonięta w 1989 r.).

W odpowiedzi na obietnicę amnestii w lutym 1948 zgłosił się do Rejonowej Komendy Uzupełnień w Łodzi i ujawnił, podając prawdziwe imię i nazwisko oraz stopień generała brygady. Mimo tego na ewidencję RKU został wciągnięty jako Walenty Gdanicki. W czerwcu tego roku zwrócił się na piśmie do ministra obrony narodowej z prośbą o uregulowanie stosunku do służby wojskowej. Pismo podpisał własnym imieniem i nazwiskiem. W październiku 1950 spotkał się z gen. Gustawem Paszkiewiczem, wówczas dyrektorem Biura Wojskowego Ministerstwa Leśnictwa, a przed wojną i w czasie kampanii wrześniowej, dowódcą 12 DP. Od byłego przełożonego uzyskał pisemne potwierdzenie przebiegu służby wojskowej w czasie wojny. Z tym dokumentem 10 listopada 1950 stawił się w Rejonowej Komendzie Uzupełnień w Łodzi. Po wyjściu z siedziby RKU został aresztowany przez funkcjonariuszy UB, przewieziony do Warszawy i osadzony w areszcie śledczym MBP przy ul. Koszykowej. Później przewieziony do więzienia mokotowskiego przy ul. Rakowieckiej 37 i oskarżony o wydawanie rozkazów likwidowania przez AK partyzantów radzieckich. Pomimo tortur Fieldorf odmówił współpracy z Urzędem Bezpieczeństwa.

W próbie ratowania generała uczestniczyła dwukrotnie – na prośbę jego żony, raz po zatrzymaniu, drugi po wyroku – siostra Feliksa DzierżyńskiegoAldona (1870–1966; I voto Bułhak, II voto Kojałłowicz) zamieszkała podówczas w Łodzi[17], ponieważ drugim mężem córki Fieldorfów – Krystyny, był jej siostrzeniec – Ney.

Po sfingowanym procesie, w którym przedstawiono wymuszone w śledztwie przez UB zeznania podwładnych gen. Fieldorfa – mjr. Tadeusza Grzmielewskiego „Igora” i płk. Władysława Liniarskiego „Mścisława”, których torturowano, generał Fieldorf został 16 kwietnia 1952 skazany w Sądzie Wojewódzkim dla m.st. Warszawy przez sędzię Marię Gurowską na karę śmierci przez powieszenie. W wydaniu tego wyroku wzięli udział również ławnicy Michał Szymański i Bolesław Malinowski. 20 października 1952 Sąd Najwyższy na posiedzeniu odbywającym się w trybie tajnym, pod nieobecność oskarżonego i jedynie na podstawie nadesłanych dokumentów, w składzie sędziowskim: Emil Merz, Gustaw Auscaler i Igor Andrejew, zatwierdził wyrok[18][19]. Prośba rodziny o ułaskawienie została odrzucona. Rada Państwa nie skorzystała z prawa łaski.

Alicja Graff, wicedyrektor Departamentu III Generalnej Prokuratury zwróciła się do naczelnika więzienia o „wydanie niezbędnych zarządzeń do wykonania egzekucji”. Wyrok przez powieszenie wykonano 24 lutego 1953 o godz. 15.00 w więzieniu Warszawa-Mokotów przy ul. Rakowieckiej.

Prokurator Witold Gatner moment ten opisał następująco: „Byłem zdenerwowany, napięty. Czułem, że trzęsą mi się nogi. Skazany patrzył mi cały czas w oczy. Stał wyprostowany. Nikt go nie podtrzymywał. Po odczytaniu dokumentów zapytałem skazanego, czy ma jakieś życzenie. Na to odpowiedział: «Proszę powiadomić rodzinę». Oświadczyłem, że rodzina będzie powiadomiona. Zapytałem ponownie, czy jeszcze ma jakieś życzenia. Odpowiedział, że nie. Wówczas powiedziałem: «Zarządzam wykonanie wyroku». Kat i jeden ze strażników zbliżyli się (...). Postawę skazanego określiłbym jako godną. Sprawiał wrażenie bardzo twardego człowieka. Można było wprost podziwiać opanowanie w obliczu tak dramatycznego wydarzenia”[20].

Miejsce pochówku jego ciała przez wiele lat pozostawało nieznane. W kwietniu 2009 pojawiły się informacje, że pracownikom IPN udało się ustalić lokalizację grobu. Ciało generała spoczywa prawdopodobnie na Powązkach, blisko symbolicznego grobu wystawionego dla uczczenia jego pamięci.

W lipcu 1958 Generalna Prokuratura postanowiła umorzyć śledztwo z powodu braku dowodów winy. W marcu 1989 został zrehabilitowany, zmieniono postanowienie, „zarzucanej mu zbrodni nie popełnił”.

Śledztwo w sprawie mordu sądowego[edytuj]

Śledztwo w sprawie mordu sądowego na gen. Fieldorfie zostało wszczęte w 1992 przez poprzednika IPN – Główną Komisję Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Objęło ono wszystkie osoby, które w latach 1950–1952 zaangażowane były w sprawę gen. „Nila”. Byli to:

W trakcie śledztwa okazało się, że podejrzani albo już nie żyją, albo zmarli w trakcie postępowania. Akt oskarżenia udało się sformułować jedynie wobec Wolińskiej i Gurowskiej.

Starania córki generała o wymierzenie sprawiedliwości w stosunku do żyjących winnych zbrodni ukazuje film pt. W sprawie generała Fieldorfa.

Upamiętnienie[edytuj]

Quote-alpha.png
Marszałek: Przystępujemy do rozpatrzenia punktu 23 porządku dziennego: Przedstawiony przez Prezydium Sejmu projekt uchwały w sprawie uczczenia 55. rocznicy śmierci generała Augusta Emila Fieldorfa «Nila» (druk nr 279).

Jeszcze raz proszę uprzejmie o powstanie. (Zebrani wstają)

„Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej w sprawie uczczenia 55. rocznicy śmierci generała Augusta Emila Fieldorfa «Nila». 24 lutego 2008 roku minęła 55. rocznica śmierci Augusta Emila Fieldorfa, pseudonim Nil. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej oddaje cześć temu wielkiemu obywatelowi, patriocie i żołnierzowi.

August Emil Fieldorf we wczesnej młodości brał udział w wojnie o odzyskanie niepodległości, a potem walczył w jej obronie. Był żołnierzem Pierwszej Brygady Legionów, uczestniczył w wojnie z Rosją Sowiecką w 1920 roku, bronił Polski we wrześniu 1939 roku, był żołnierzem Armii Krajowej, w której pełnił funkcję dowódcy Kedywu – Kierownictwa Dywersji. Po wojnie aresztowany przez NKWD, a potem przez UB, został przez krzywoprzysiężny sąd skazany na śmierć i zamordowany.

August Emil Fieldorf jest przykładem człowieka, który całe życie poświęcił walce o niepodległość i suwerenny byt Rzeczypospolitej Polskiej”.

Stwierdzam, że Sejm podjął uchwałę w sprawie uczczenia 55. rocznicy śmierci generała „Nila”. Dziękuję bardzo. (Burzliwe oklaski)

Pomniki[edytuj]

  • w Warszawie:
  • w Opolu, na osiedlu Armii Krajowej, odsłonięty 24 maja 2011
  • w Krakowie, w parku im. Henryka Jordana w Krakowie (III.6) – popiersie zrealizowane w ramach projektu „słynni Polacy XX w.”, odsłonięty 11 listopada 2007
  • w Sierpcu na skwerku naprzeciw dworca PKP, odsłonięty 10 maja 2012[29]
  • w Olsztynie na skwerze im. Generała Fieldorfa Nila na Jarotach, odsłonięty 23 lutego 2014 (tymczasowy)[30]

Tablice pamiątkowe[edytuj]

  • w kościele w Milanówku odsłonięto tablicę upamiętniającą Generała, odsłonięta 24 lutego 1978
  • w Klasztorze Jasnogórskim, odsłonięta w 1987
  • na obelisku w Skarżysku-Bzinie, odsłonięta w 1987
  • w Krakowskim Kościele Ojców Kapucynów, odsłonięta w 1988
  • na domu w którym urodził się generał w Krakowie przy ulicy Lubicz 32, odsłonięta w 1989
  • na domu w którym mieszkał tuż przed aresztowaniem: Łódź ul. A. Próchnika 39; odsłonięta 1 września 1989 r.[31]
  • na Kościele Garnizonowym w Gliwicach, odsłonięta w 2009
  • w kościele Bł. Franciszki Siedliskiej w Olsztynie – Jarotach, odsłonięta 23 lutego 2014[32]

Ordery i odznaczenia[edytuj]

Przypisy

  1. Muzeum Armii Krajowej.
  2. a b c d e f g Generałowie II Rzeczypospolitej, s. 86.
  3. Rocznik Oficerski 1923 ↓, s. 125.
  4. Rocznik Oficerski 1924 ↓, s. 121.
  5. Rocznik Oficerski 1928 ↓, s. 203.
  6. Rocznik Oficerski 1932 ↓, s. 531.
  7. Rocznik Oficerski 1923 ↓, s. 414.
  8. Rocznik Oficerski 1924 ↓, s. 357.
  9. Rocznik Oficerski 1928 ↓, s. 182.
  10. Rocznik Oficerski 1928 ↓, s. 17.
  11. Wychowanie fizyczne i sporty. Z ruchu organizacyjnego. „Światfilm”, s. 4, Nr 2 z 13 lutego 1927. 
  12. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 5 z 3 sierpnia 1931 roku, s. 226.
  13. Szafkowski 1999 ↓, s. 64, 67-68.
  14. Rocznik Oficerski 1932 ↓, s. 25.
  15. Artykuł Kim był generał Fieldorf na portalu Pozytywy.com.
  16. a b c d e Generałowie II Rzeczypospolitej s. 89.
  17. Źródlak Wojciech, Brat krwawego Feliksa; [w:] „Kronika m. Łodzi”, nr 1/2007, s. 202–211.
  18. Maria Fieldorf, Leszek Zachuta, Gen. „Nil”. Żołnierz Polski Walczącej, Legion, rok 60, nr 1, Kraków 1988 (na prawach rękopisu).
  19. Maria Fieldorf, Leszek Zachuta, Generał „Nil” August Emil Fieldorf, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1993.
  20. Generał „Nil” w pamięci bliskich i ludzi, których spotkał na drodze życia Polska – to była miłość...
  21. Muzeum Armii Krajowej im. Gen. Emila Fieldorfa „Nila” w Krakowie.
  22. a b M.P. z 2006 r. Nr 73, poz. 730
  23. Elektroniczna wersja stenogramu Sejmu: [1].
  24. Generał Nil. Filmpolski.pl. [dostęp 2012-05-12].
  25. Opowieść o człowieku niezłomnym (pol.). fieldorf.pl. [dostęp 2013-06-06].
  26. Decyzja Nr 208/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 25 czerwca 2009 w sprawie nadania imienia patrona oraz ustanowienia dorocznego Święta Jednostki Wsparcia Dowodzenia i Zabezpieczenia Wojsk Specjalnych (Dz. U. MON z 16 lipca 2009, Nr 13, poz. 146).
  27. Tadek Firma Solo „Rotmistrz Witold Pilecki”. wp.pl, 2012-02-14. [dostęp 2012-06-10].
  28. Park w Chełmży został nazwany imieniem generała „Nila”!. wMeritum.pl, 2015-07-17. [dostęp 2017-10-04].
  29. Magdalena Staniszewska: Odsłonięcie pomnika generała Nila – 10.05.2012. sierpc.com.pl, 2012-05-12. [dostęp 2012-05-13].
  30. Olsztyn24 - W 61. rocznicę śmierci gen. Augusta Fieldorfa „Nila”
  31. "Głos Robotniczy", 25-27.08.1989, nr ...., s....
  32. Obchody rocznicy śmierci gen. Augusta Emila Fieldorfa „Nila" - Debata - Regionalny Portal Olsztyna
  33. a b c d e f g Maria Fieldorf, Leszek Zachuta: General "Nil" August Emil Fieldorf. Fakty, Dokumenty Relacje. Warszawa: PAX, 1993, s. 126, 396.
  34. M.P. z 1932 r. Nr 12, poz. 16
  35. M.P. z 1937 r. Nr 260, poz. 410
  36. Rozkaz Ministra Spraw Wojskowych L. 2142 z 1921 r. (Dziennik Personalny z 1922 r. Nr 1, s. 80).
  37. Zarządzenie z 24 maja 1929 na zasadzie art. 5 ustawy z dnia 23 czerwca 1923 r. (Dz. U. R. P. Nr 62, poz. 458).
  38. Generał August Fieldorf „Nil” – Żołnierz Wyklęty. 4rblog.wp.mil.pl, 2017-02-03. [dostęp 2017-03-03].
  39. Tablica z informacją o odznaczeniu. 4rblog.wp.mil.pl, 2017-02-03. [dostęp 2017-03-03].
  40. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 12 z 6 sierpnia 1929 r.

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]