Ziemia łukowska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Katedra pw. Niepokalanego Poczęcia NMP w Siedlcach.
Pałac Potockich w Radzyniu Podlaskim.

Ziemia łukowska, łac. Terra Lucoviensis – niewielka jednostka historycznego podziału terytorialnego ze stolicą w Łukowie, położona w północno-wschodniej części Małopolski. W czasach piastowskich należała do ziemi sandomierskiej, a w I Rzeczypospolitej wchodziła w skład województwa lubelskiego.

Nazwa łacińska[edytuj]

  • Terra Lucoviensis (Districtus Terrae Lucoviensis) w 1531 r. – w Rejestrze poborowym województwa lubelskiego
  • Districtus Lucoviensis – w 1620 r. w Rejestrze poborowym województwa lubelskiego

Granice[edytuj]

Ziemia łukowska graniczy:

Historia[edytuj]

Ziemia łukowska ukształtowała się w ramach najpierw księstwa krakowskiego i sandomierskiego, województwa sandomierskiego, a następnie, od 1474 roku, w ramach województwa lubelskiego, gdzie stanowiła odrębny powiat. Łuków stanowił również siedzibę starostwa grodowego, obok Lublina.

Ośrodkiem rozwoju parafii ziemi łukowskiej był Łuków (od XI/XII w.?), przejściowo w latach 1254-1257 r. stolica biskupstwa. Niewiele później powstała parafia Kock (przed 1327 r.). Do końca XVIII wieku biskupi krakowscy erygowali w sumie 12 samodzielnych parafii. Oprócz dwóch najstarszych były to: parafia Tuchowicz (przed 1350-1351), Zbuczyn (1418 – erekcja powtórna), Pruszyn (1430), Trzebieszów (1430), Ulan (ok. 1440), Serokomla (1444–1445), Kozirynek (Radzyń, 1456), Siedlce (1532), Radoryż (1588 i Stanin (1599). W Domanicach przed 1595 powstał kościół, wprawdzie tylko filialny parafii łukowskiej, jednak z wydzielonym okręgiem, a od 1747 r. samodzielna parafia. Także w Kąkolewnicy od XVIII w. funkcjonował kościół filialny – parafii Trzebieszów. Niektóre wsie zachodniego skraju ziemi łukowskiej należały do parafii Wilczyska (przed 1325–1328) i Wojcieszków[1] (1434), posiadających swoje ośrodki na terenie ziemi stężyckiej. Natomiast parafia kocka rozciągała się na fragment ziemi lubelskiej i stężyckiej.

Ziemia łukowska miała zagwarantowane prawem odbywanie pospolitego ruszenia wyprawą łanową[2].

Po rozbiorach Polski w 1795 roku ziemia łukowska znalazła się w granicach Austrii, od 1809 roku w Księstwie Warszawskim, zaś po kongresie wiedeńskim w 1815 r., w granicach Królestwa Polskiego zaboru rosyjskiego. Nowe podziały administracyjne (patrz: województwo podlaskie) sprawiły, że ziemię łukowską i jej okolice zaczęto określać mianem Podlasia, mając na myśli Podlasie Południowe.

W czasach międzywojennych, obszar ziemi łukowskiej znajdował się całkowicie w granicach województwa lubelskiego, utworzono powiat łukowski. Po 1950 roku Siedlce znalazły się w granicach województwa warszawskiego.

Zabytki[edytuj]

Budowle i założenia urbanistyczne powstałe na terenie ziemi łukowskiej przed 1795 rokiem, które zachowały się i są zabytkami

Najstarszymi zabytkami, podlegającymi ochronie konserwatorskiej, są średniowieczne grodziska, m.in. koło Tuchowicza, Łukowa, Strzyżewa, Turowa i Niewęgłosza.

Łuków

  • Układ urbanistyczny z I połowy XV w., z centrum w pobliżu zakola Krzny Południowej
  • Zespół klasztorny bernardynów przy ul. ks. kard. S. Wyszyńskiego, powstały w połowie XVIII w.
    • kościół pw. Podwyższenia Krzyża św., budowany od połowy XVII w. do 1770 r., obecnie parafialny
    • dzwonnica, murowana, barokowa
    • zabudowania klasztorne (obecnie należące do I Liceum Ogólnokształcącego im. T. Kościuszki)
  • Zespół klasztorny pijarów przy pl. G. Narutowicza i ul. J. Piłsudskiego, powstały w XVIII w.
    • kościół pw. Przemienienia Pańskiego, wykonany na podstawie planu z 1721 r. Antoniego Solariego w latach 1733–1762 (obecnie kościół parafialny, podniesiony do rangi Kolegiaty Łukowskiej)
    • kolegium, otwarte dla uczniów w 1701 r., i zabudowania klasztorne (do 1996 r. Liceum Medyczne, obecnie Powiatowy Urząd Pracy)
  • Konwikt Szaniawskich przy ul. J. Piłsudskiego, powstały w latach 1728–1733 (obecnie Muzeum Regionalne)

Tuchowicz

  • Układ urbanistyczny z I połowy XV w.

Radzyń Podlaski (Radzyń)

  • Kościół Świętej Trójcy, parafialny; ufundowany przez Mniszchów, ukończony w 1641 r., w stylu późnorenesansowym; jedna z czołowych budowli renesansu lubelskiego; przy kościele brama-dzwonnica, wzniesiona na polecenie gen. Eustachego Potockiego przez Jakuba Fontanę w drugiej połowie XVIII wieku oraz budynek murowany szpitala dla ubogich z XVIII w.
  • Zespół pałacowo-parkowy
    • pałac Potockich, zbudowany w połowie XVIII w.; w XV w. znajdował się tu zamek Kaznowskich, a w latach 1685–1709 właściciel dóbr radzyńskich podkanclerzy S. A. Szczuka, korzystając z usług architekta królewskiego Augusta Locciego, wzniósł barokową rezydencję typu reprezentacyjno-obronnego; projekt budowy pałacu wykonał Jakub Fontana
    • Oranżeria, murowana, wykonana według projektu Jakuba Fontany około 1750 r.
    • park pałacowy z XVIII w., właściwie pozostałości jego regularnego założenia

Żabików

  • Pałac renesansowy, murowany, zbudowany w XVI lub na początku XVII w.

Serokomla

  • Układ urbanistyczny z I połowy XVI w.

Siedlce

Stanin

  • Zespół podworski w Wesołówce koło Stanina – ruina stanińskiego dworu przebudowanego po 1820 r. na miejscu dworu-zamku z I połowy XVII w., z fosą i tarasami ziemnymi, oficyna, stajnia i park

Ponadto do 2009 r. stał w Staninie drewniany kościółek parafialny z 1756 r., który został translokowany do Pratulina.

Jeleniec

  • Zespół kościelno-klasztorny
    • Kościół w stylu barokowym, wybudowany w latach 1742–1752 przez Antoniego Jezierskiego dla zakonu bernardynów, obecnie parafialny pw. św. Anny
    • Fragment dawnego klasztoru z XVIII wieku

Kock

  • Układ urbanistyczny z epoki ks. Jabłonowskiej
  • Kościół parafialny pw. Wniebowzięcia NMP z 1779–1782, klasycystyczny, zaprojektowany przez Szymona Bogumiła Zuga i dwie dzwonnice
  • Pałac klasycystyczny księżnej Anny z Sapiehów Jabłonowskiej, wybudowany na bazie dawnego pałacu Firlejów według projektu Szymona B. Zuga w 1770 roku, przebudowany ok. 1779 r.otoczony parkiem geometryczno-krajobrazowym (obecnie Dom Spokojnej Starości)
  • Cmentarz żydowski z XVIII w.

Ulan Duży

  • Kościół parafialny pw. św. Małgorzaty, murowany, późnobarokowy, budowany od 1781 r.

Mysłów

  • Park dworu z XVII w.

Do najcenniejszych zabytków historycznej ziemi łukowskiej należy renesansowy kościół w Radzyniu Podlaskim, barokowe kościoły, dwa w Łukowie, jeden w Siedlcach, rokokowy pałac w Radzyniu, budynek ratusza w Siedlcach oraz klasycystyczne dzieła architektoniczne w Siedlcach i w Kocku.

Dawna mowa mieszkańców[edytuj]

Gwary ziemi łukowskiej (podobnie jak i północnej, nizinnej części ziemi lubelskiej) należą do dialektu mazowieckiego. W południowej części krainy występują niewielkie wpływy dialektu małopolskiego.

Muzea i izby regionalne[edytuj]

  • Muzeum Regionalne w Łukowie, utworzone w 1960 r. z inicjatywy Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Łukowskiej
  • Muzeum Okręgowe w Siedlcach zał. w 1928 r. pod nazwą Muzeum Ziemi Podlaskiej, zbiory zniszczone w 1944 r., odrodziło się pod przedwojenną nazwą, w l. 1975–1999 – Muzeum Okręgowe, obecnie Muzeum Regionalne w Siedlcach
  • Muzeum Diecezjalne w Siedlcach, zał. w 1918 r. w Janowie Podlaskim, w 1922 przeniesione do Siedlec, podczas okupacji niemieckiej uratowano tylko część zbiorów; w 2000 r. ponowna erekcja Muzeum Diecezjalnego
  • Muzeum Regionalne w Woli Osowińskiej, założone w 1977 r. roku z inicjatywy Towarzystwa Regionalnego w Woli Osowińskiej
  • Izba Regionalna w Wojcieszkowie, utworzona w 1991 r. przy Towarzystwie Przyjaciół Wojcieszkowa
  • Radzyńska Izba Regionalna założona w 2004 r. w pałacu Potockich
  • Izba Regionalna w Białej k. Radzynia
  • Izba Regionalna w Borkach, utworzona w 2008 r. przy Gminnej Bibliotece Publicznej

Współczesność[edytuj]

Miasta[edytuj]

Obecnie na obszarze ziemi łukowskiej znajdują się zaledwie cztery miasta. Są to:

Dawniej miastami były również: Serokomla, Tuchowicz i Zbuczyn. Przy granicy ziemi łukowskiej na Małej Bystrzycy znajdowało się miasto Wojcieszków, a 5 km dalej miasto Adamów (oba w ziemi stężyckiej).

Gminy wiejskie[edytuj]

Gminy wiejskie[4] powstałe na terenie ziemi łukowskiej (w kolejności nawiązującej do układu dorzeczy), data pierwszej wzmianki[5] i herb współczesny[6] oraz uwagi o zasięgu gminy

W dorzeczu Krzny W dorzeczu Liwca W dorzeczu Tyśmienicy W dorzeczu Wilgi W dorzeczu Świdra

Przypisy

  1. Parafia Wojcieszków, podobnie jak Tuchowicz, Zbuczyn, Pruszyn, Trzebieszów, Ulan, Serokomla, Radzyń, Siedlce, Stanin i Adamów, w XVI–XVIII w. należała do dekanatu łukowskiego.
  2. Zbigniew Hundert, Wojska zaciągnięte przez samorząd lokalny ziemi warszawskiej w latach 1671–1673, w: Almanach Warszawy, t. 9, 2015, s. 71.
  3. Gospodarka przestrzenna. W: Raport o stanie miasta 2002. Siedlce 2002. http://www.siedlce.pl/um/raport_02/ii_gospodarka%20przestrzenna.doc.
  4. Z gminą miejsko-wiejską Kock.
  5. Jest wiele miejscowości o starszej metryce niż wsi gminnych, np. Tuchowicz w gm. Stanin.
  6. Dotyczy miejscowości położonych w historycznej ziemi łukowskiej.
  7. Z wyjątkiem takich wsi jak Charlejów, Krzówka, Pieńki.

Bibliografia[edytuj]

  1. Piotr Aleksandrowicz, ks.: Diecezja Siedlecka, czyli Podlaska. W 150 rocznicę erekcji (1818–1968). Przyczynki i materiały do dziejów Diecezji Siedleckiej, czyli Podlaskiej. Kuria Diecezjalna Siedlecka, czyli Podlaska, Siedlce 1971. http://www.diecezja.siedlce.pl/inne/aleksandrowicz.doc, dostęp 2009.02.10.
  2. Zygmunt Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Kraków 1903.
  3. Czesław Kosyl: Nazwy miejscowe dawnego województwa lubelskiego (Prace Onomastyczne; 23). Wrocław 1978.
  4. Katarzyna Mikocka-Rachubowa: Sztuka Ziemi Łukowskiej w XVI–XVIII wieku. W: Łuków i okolice w XIX i XX w. (Prace Mazowieckiego Ośrodka Badań Naukowych im. Stanisława Herbsta; 51). Wydawnictwo Geologiczne, Warszawa 1989. ​ISBN 83-220-0361-7​.
  5. Stanisław Rospond: Słownik etymologiczny miast i gmin PRL. Ossolineum, Wrocław 1984. ​ISBN 83-04-01090-9​.
  6. Kazimierz Rymut: Nazwy miast Polski. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987. ISBN 83-04-02436-5.