Ziemia czerska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ziemia czerska jako część województwa mazowieckiego w latach 1529-1795

Ziemia czerskajednostka terytorialna w południowej części dawnego województwa mazowieckiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W 1245 r. Konrad I mazowiecki przeniósł z Grójca do Czerska kasztelanię i archidiakonat biskupstwa poznańskiego. Czersk stał się najważniejszym ośrodkiem politycznym i kościelnym – stolicą tej części Mazowsza.

W 1377 r. książę Siemowit III zwołał w Sochaczewie zjazd porządkujący prawa mazowieckie – zlikwidował na nim kasztelanie i wzorem królestwa wprowadził podział na województwa i ziemie, a te na powiaty. Powołał ziemię czerską (jedną z dziesięciu) z powiatami w Czersku, Warce i Grójcu. Pod względem obszaru druga po ziemi łomżyńskiej. Na ziemi czerskiej brak było nadań ziemi rycerzom – była to świadoma polityka książęca, szczególnie na wschodniej części ziemi czerskiej. Były tu największe na Mazowszu dobra książęce. W 1495 r. poza Koroną pozostawało jeszcze księstwo warszawsko-czerskie jako jej lenno. Dołączone do Korony w 1526 r., po śmierci ostatniego władcy Janusza III.

 J. T. Lubomirski:
Ziemia Czerska w 1540 r. liczyła łanów kmiecych 1379, szlacheckich (nie mających kmieci) łanów 99, wójtowskich 42 razem 1520. Grunta folwarczne stanowią 1/3 powierzchni do łanów kmiecych, to folwarcznych mogło być 460. Razem 1980 łanów tj. 60 000 morgów. Jeżeli 2 rodziny zajmowały włókę to na 1520 łanach mieszkało 3040 rodzin, licząc każdą średnio na 5 osób, to mieszkało 15 120 osób, nie licząc mieszkańców miast i folwarków.
Ziemia Czerska miała 3 powiaty, które składały się:
  • Powiat Czerski – 28 parafii – 296 wsi
  • Powiat Warecki – 12 parafii – 104 wsie
  • Powiat Grójecki – 13 parafii – 138 wsi

Ziemia Czerska należała do diecezji poznańskiej oprócz parafii Zapilicza, które należały do diecezji krakowskiej. W 1540 r. było – 56 parafii a w nich 538 wsi. W Ziemi Czerskiej do końca XVI w. nie mieszakał ani jeden Starozakonny. Przyjeżdżało tylko 2, jeden z Warszawy, drugi z Błonia. Ziemia Czerska rozciągała się od Grójca po Mińsk Mazowiecki była na dwie prawie równe części Wisłą przedzielona. Miała 3 powiaty: Czerski, Grójecki i Warecki. Starostwo grodowe Czerskie, niegrodowe Grójeckie, Wareckie, Garwolińskie, Latowickie, Osieckie, Stromeckie. Sejmiki zwoływane były do Czerska. Stolicą Ziemi był Czersk.

Sądy – Roki – w Czersku – odbywały się w wielkiej izbie zamkowej przed zamkiem w ogródku książęcym. W Grójcu i Warce pomieszczały się w domach mieszczan kolejno, a podczas miesięcy letnich sądzono w mieście pod gołym niebem. Były to sądy polubowne, ale można się było odwoływać do Wszechroków, które odbywały się w Czersku w obecności Książąt. Z ksiąg wareckich i czerskich wynika, że lud wiejski do XV w. zażywał wielkiej swobody, w sądach prawował się ze szlachtą, gdy miał słusznością sobą, wygrywał. Szlachta żeniła się z córkami kmieci i mieszczan i nawzajem. Wertując akta z całego wieku XV z Ziemi Czerskiej znaleziono wzmiankę tylko o 3 wyrokach śmierci, z czego 2 wykonano, a 1 zawieszono. Przyczyna wysokiego poziomu moralnego była w poważaniu i uwielbieniu swobody i władzy.

W roku 1539 z powiatu czerskiego wydzielono powiat garwoliński.

 A. Pawiński podaje:
W roku 1578 Ziemia Czerska miała powierzchnię ok. 4041 kilometrów kwadratowych, 53 parafie z czego 33 wiejskie i 20 miejskich, 22 miasta, 670 wsi w tym 68 wsi szlacheckich. Łany ogółem – 3643 w tym: kmiece – 3434, szlacheckie – 209. Zagrodników było ogółem 490 w tym z rolą 96, bez roli 394.

W ziemi czerskiej w 1616 r. było 51 szkół parafialnych w 53 parafiach.

W 1789 r. Sejm Wielki ustanowił dla każdej ziemi Komisje Cywilno Wojskowe, które lustrowały powiaty. Często powstawały z przekształcenia Komisji porządkowych. Komisja Cywilno Wojskowa Ziemi Czerskiej miała swą siedzibę w klasztorze oo. franciszkanów w Warce. Działała w latach 1790-1792. Obejmowała cztery powiaty (Czersk, Grójec, Warkę i Garwolin), 53 parafie, 7 miast królewskich, 123 wsie królewskie, 80 wsi duchownych, 7 maltańskich, 528 ziemskich, dymów 12 107 (domów). Powierzchnia – 74 mile kwadratowe. Najdłużej przewodniczył Komisji Paweł na Bożem Boski – podkomorzy ziemi czerskiej. Lokal wynajęto w Warce, bo Czersk był bardzo zniszczony.

1795 – III rozbiór Polski – ziemia czerska została podzielona między Prusy i Austrię. Granica zaboru pruskiego oparta była na lewobrzeżnej Pilicy i Wiśle. Zmiany administracyjne przeprowadzone przez zaborców, a później utrzymane po odzyskaniu niepodległości, doprowadziły do wymazania z mapy ziemię czerską.

Powiaty ziemi czerskiej w XVI wieku według Adolfa Pawińskiego[1]
Powiat Powierzchnia w mil² Powierzchnia w km²
powiat czerski 44,32 2440,25
powiat grójecki 12,67 697,74
powiat warecki 16,42 904,44
Razem Σ 73,41 4042,43

Miejscowości ziemi czerskiej[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Adolf Pawiński: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. 5: Mazowsze. Warszawa: Księgarnia Gebethnera i Wolffa, 1895, s. 5.