Artykuł na medal

Edward Flatau

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Edward Flatau
Edward Flatau
Podpis Edward Flatau
Data i miejsce urodzenia 27 grudnia 1868
Płock
Data i miejsce śmierci 7 czerwca 1932
Warszawa
Zawód lekarz
Alma Mater Uniwersytet Moskiewski
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Edward Flatau (ur. 27 grudnia 1868 w Płocku, zm. 7 czerwca 1932 w Warszawie) – polski lekarz neurolog i psychiatra. Był współtwórcą nowoczesnej neurologii polskiej, autorytetem w dziedzinie fizjologii i patologii opon mózgowo-rdzeniowych, należał do pionierów neurologii światowej. Współtwórca czasopism medycznych Neurologia Polska i Warszawskie Czasopismo Lekarskie. Członek Polskiej Akademii Umiejętności. W medycynie z jego nazwiskiem wiąże się zespół Redlicha-Flataua, zespół Flataua-Sterlinga i choroba Flataua-Schidlera, a także objaw Flataua.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w 1868 w Płocku jako syn Anny i Ludwika Flataua. W 1886 ukończył Gimnazjum Płockie (obecnie Liceum Ogólnokształcące im. Marszałka Stanisława Małachowskiego w Płocku, inna nazwa Małachowianka). Za wyniki w nauce został wyróżniony złotym medalem[1][2].

Wyjechał do Moskwy, gdzie w 1892 ukończył na Uniwersytecie Moskiewskim cum eximia laude studia lekarskie[1][3]. W Moskwie jego nauczycielami byli m.in. neurolog Aleksiej Kożewnikow i psychiatra Siergiej Korsakow.

Od lewej Siegfried Kalischer, Edward Flatau (wskazuje na książkę), Ludwik Jacobsohn-Lask, Bernhard Pollack. Około roku 1900 w Berlinie

Rok później przeniósł się do Berlina, gdzie do 1899 pracował nad neuropatologią, neuroanatomią i neurohistologią. Jego współpracownikami w tym czasie byli Alfred Goldscheider, Ernst Viktor von Leyden, Emanuel Mendel, Hermann Oppenheim, Heinrich Wilhelm Waldeyer, Louis Jacobsohn, Ernst Remak oraz Hugo Liepmann.

W 1899 zamieszkał w Warszawie, wcześniej odrzucając ofertę katedry neurologii w Buenos Aires[1][4]. Miał dwie córki: Annę i Joannę. Jego pierwszą żonę Zofię i córkę Annę opisał w swej książce Antoni Marianowicz[5]. Drobne fakty z życia Flataua znajdują się we wspomnieniach Wacława Solskiego[6] i Ludwika Krzywickiego[7].

Dorobek naukowy[edytuj | edytuj kod]

Flatau zajmował się diagnostyką i leczeniem chorób mózgowia; leczeniem chorób mięśni; neurologią dziecięcą; chirurgią nerwów obwodowych; anatomią układu nerwowego; histopatologią tkanki nerwowej; onkologią doświadczalną; neurofizjologią; patofizjologią układu nerwowego.

Kariera naukowa Edward Flataua jest opisana w szeregu polskich opracowań, m.in. w pracach Hermana[8][9][10] i opracowaniach innych autorów[11][12][13][14][15][16]. Dobrym źródłem informacji jest wstęp do Księgi Jubileuszowej Edwarda Flataua, wydanej za jego życia książki, która głównie zawiera artykuły naukowe uczonych z wielu krajów i przyjaciół naukowych, ale jest też bibliografią oraz biogram napisany przez Bornsztajna[17]. Dostępne są również opracowania dotyczące Edwarda Flataua w języku angielskim[18][19] i niemieckim[20][21]. W 1937 Warszawskie Czasopismo Lekarskie opublikowało numer poświęcony Flatauowi, w którym były wydrukowane artykuły jego uczniów[22][23][24][25][26][27][28].

Atlas mózgu i teoria neuronów[edytuj | edytuj kod]

Grafika z atlasu mózgu
Edward Flatau przygotowuje zdjęcia do swojego atlasu mózgu

W wieku 26 lat opublikował atlas mózgu (Karger, Berlin, 1894), który przedstawiał szczegółowo m.in. powierzchnię, przekroje i stosunki anatomiczne bruzd i zwojów świeżo preparowanego mózgu. Badania te prowadził w berlińskiej pracowni profesora Emanuela Mendla. Fotografie zostały wykonane przy pomocy specjalnej kamery z małym otworem i stosunkowo długim naświetlaniem (10 do 20 minut). Atlas mózgu ludzkiego i przebiegu włókien (Atlas des menschlichen Gehirns und des Faserverlaufes, S. Karger) ukazał się w roku 1894 i został przetłumaczony na języki polski (wydany w 1895), angielski i rosyjski. Polskie wydanie był zadedykowane „Pamięci szlachetnego człowieka i wybitnego lekarza Prof. Tytusa Chałubińskiego pracę tę poświęca autor”. Według słów Zygmunta Freuda, wtedy praktykującego neurologa, „zdjęcia [zawarte w atlasie] są wyraziste i są znakomitym materiałem edukacyjnym”[29][30]. Pierwsze wydanie atlasu kosztowało 12 marek i według Freuda: jest to minimalna cena, jeżeli uwzględni się ilość materiału i piękno prezentacji. W 1899 roku wyszło drugie poszerzone wydanie atlasu, do którego materiał był także opracowany w Instytucie Anatomicznym Wilhema Waldeyera; wydanie było złożone z dwóch części: atlasu i suplementu. Wstęp do drugiego wydania i suplementu napisany był przez Edwarda Flataua już w Warszawie. W drugim wydaniu Flatau dodał m.in. opis swojego odkrycia (patrz Prawo Flataua). Atlas mózgu Flataua był opublikowany dwa lata przed pracą Das Menschenhirn Gustafa Retziusa; pierwszą w ogóle publikacją zdjęć mózgu była praca Luysa z 1873. Freud i Flatau byli razem redaktorami czasopisma „Roczny raport dotyczący postępów w neurologii i psychiatrii” w roku 1897. Obaj byli w tym czasie neurologami.

Wartość atlasu mózgu Flataua i jego innych prac z tego okresu nie zawiera się tylko w makroskopowym opracowaniu przekrojów mózgu. Flatau zaczął pracować w instytucie anatomicznym w Berlinie dwa lata po tym jak Wilhelm Waldeyer wprowadził termin neuronu (sam Waldeyer popierał i spopularyzował prace Ramón y Cajala). W tym czasie Flatau był zwolennikiem teorii neuronowej, czemu dał m.in. wyraz w pierwszym paragrafie Atlasu i w innych pracach z tego okresu. Za pomocą badania zmian morfologicznych w neurocytach jąder nerwów czaszkowych dowodził jedności anatomicznej i fizjologicznej neuronu w 1897 roku.

Następnie wraz ze swoim przyjacielem Ludwikiem Jacobsohnem-Lask, Flatau przeniósł się na wydział anatomii w Uniwersytecie Berlińskim, gdzie kontynuował prace anatomiczne. W tym czasie dyrektorem anatomii był Waldeyer.

Zmodyfikował metodę Golgiego barwienia tkanki nerwowej[31], a na podstawie badania efektów fizjologicznych poprzecznego przecięcia rdzenia kręgowego u psów przeprowadził wraz z Johannesem Wilhelmem Gadem pełną krytykę prawa Bastiana-Brunsa o zanikaniu odruchów kolanowych w wyniku takiego zabiegu (1896).

Flatau i Jacobsohn otrzymali w 1895 i 1896 po 1500 marek ze stypendium księżnej Luizy von Bose, przypuszczalnie na opracowanie materiału na międzynarodowy kongres medyczny w Moskwie w 1897. Wraz z Jacobsohnem Flatau opracował znany podręcznik anatomii porównawczej układu nerwowego ssaków (1899).

W 1906 roku odwiedził monachijską klinikę psychiatryczną Emila Kraepelina[32].

W 1910 i w 1911 roku napisał trzy rozdziały poświęcone guzom mózgu i rdzenia kręgowego do dwóch tomów podręcznika pod redakcją berlińskiego neurologa Maxa Lewandowsky’ego[33].

Pierwsza strona publikacji o ekscentryczności układu długich włókien w rdzeniu kręgowym (prawo Flataua)

Razem z warszawskim chirurgiem Bronisławem Sawickim opublikował prace o chirurgii torbieli opon rdzenia kręgowego i o leczeniu guzów kręgosłupa, w którym wskazał zagadnienia histopatologiczne – podstawowe dla postępowania chirurgicznego. Publikacja ta była ukoronowaniem kilkuletniej współpracy obu lekarzy[34].

Flatau jako pierwszy w Polsce opisał przypadki śpiączkowego zapalenia mózgu; używano nawet określenia choroby Economo-Flataua[35].

Prawo Flataua[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Prawo Flataua.

Odegrał ważną rolę w początkowych badaniach rdzenia kręgowego. W 1897 zaobserwował prawidłowość polegającą na większym przesunięciu włókien nerwowych ku obwodowi, im włókna te są dłuższe[36]. Za pracę O ekscentryczności układu długich włókien w rdzeniu kręgowym[37] otrzymał doktorat nauk medycznych w Moskwie w 1898 na wydziale medycyny Cesarskiego Uniwersytetu Moskiewskiego. Praca ta w 1949 została przedstawiona, obok portretu autora, na wystawie IV Międzynarodowego Kongresu Neurologów w Paryżu (International Congress of Neurology, Paris, 1949)[18].

Neurologia i wczesna genetyka ludzka[edytuj | edytuj kod]

W 1911 roku Flatau i Władysław Sterling opublikowali artykuł dotyczący postępującego skurczu torsyjnego u dzieci[38]. Autorzy zwrócili uwagę, że choroba była związana z czynnikami genetycznymi. Choroba ta została w tym samym roku opisana przez Theodora Ziehena i Hermanna Oppenheima, którzy uważali, że dystonia jest chorobą mięśni. Flatau i Sterling zauważyli, że zdolności intelektualne pacjentów są wyższe od przeciętnych. W 1976 Eldridge w pracy dotyczącej historii genetyki ludzkiej, zasugerował, że praca Flataua i Sterlinga była jedną z pierwszych opisujących genetyczne czynniki chorób neurologicznych[39].

Pomiędzy 1921 a 1923 opisał objawy oponowe charakterystyczne dla zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych w gruźlicy: rozszerzenie źrenic podczas zginania głowy (odruch karkowo-mydriatyczny Flataua) i erekcja prącia podczas kilkakrotnego zginania tułowia ku przodowi (odruch karkowo-erekcyjny Flataua). Opisał także przebieg łuku odruchowego objawu karkowo-źrenicowego.

Strona tytułowa monografii Migrena (1912)

Migrena[edytuj | edytuj kod]

W 1912 roku Flatau opublikował w języku niemieckim i polskim nowoczesną monografię dotyczącą migreny. Był to pierwszy polski podręcznik poświęcony migrenie. Książka została przedrukowana w roku 2007 po 95 latach od jej ukazania się[40] i jest często cytowana w literaturze medycznej. W przeglądowym artykule na temat historii badań migreny Iser i Rose[41] opisują pracę Flataua w następujący sposób: „jego unikatowa monografia z 1912 roku Die Migräne zawiera znakomity opis uprzednich badań, precyzyjne obserwacje kliniczne, krytyczny opis patofizjologii, i mało wyważone opinie na temat leczenia, w tym arszenikiem...”[42].

Flatau jako jeden z pierwszych przedstawił pełny obraz kliniczny migreny oraz określił tę chorobę jako wrodzone usposobienie do patologicznych procesów metabolicznych w układzie nerwowym i wyróżnił jej postacie: oczną, padaczkową, psychiczną i twarzo-poraźną. Książka była oparta na autoobserwacjach i na 500 własnych przypadkach[43].

We wstępie do monografii napisał:

„Migrena, jako taka, nie stanowi choroby niezależnej, autonomicznej; stanowi tylko zespół objawów w wielkim łańcuchu chorobliwie zmienionego neurometabolizmu, którego cechami zasadniczemi są sprawy chemiczne i gruczołowe wewnątrzwydzielnicze. Napad migreny jest wyrazem zaburzenia mózgowego, przyczem jednak mechanizm właściwy może być dziś zaledwie przedmiotem domysłu, przypuszczenia. Mechanizmu tego nie możemy dziś jeszcze odtworzyć i wyrazić w pewnych, w ściśle oznaczonych liniach anatomiczno-fizyologicznych. Siły, które domniemanym tym mechanizmem rządzą, są również dla nas dotychczas nieznane; możemy się ich tylko domyślać, możemy ich działanie przypuszczać zaledwie. Mimo to, wielki postęp, znamionujący rozwój neurologii w drugiej połowie XIX stulecia, znalazł swoje odbicie, w dziedzinie badań nad migreną. Dzięki temu można było oprzeć jej pojęcie na pewniejszym, bo anatomiczno i fizyologicznie obrobionym gruncie.”

Dr. Med. E. Flatau. Choroby nerwowe i umysłowe. Chmielna 60. Przyjmuje od godziny 5 1/2 do 7 1/2. Pieczątka z recepty lekarskiej wydanej 27 sierpnia 1920 roku

Psychiatria[edytuj | edytuj kod]

Oprócz neurologii Flatau zajmował się także psychiatrią oraz leczeniem migreny. Jego współpracownik Handelsman opisał znaczenie Edwarda Flatau dla psychiatrii polskiej w Warszawskim czasopiśmie lekarskim[44][24].

Irena Solska, znana polska aktorka, opisuje w swoich pamiętnikach, że grając obłęd „Żony (Maria)” w „Nie-boskiej komediiZygmunta Krasińskiego około roku 1920 wizytowała szpital psychiatryczny Edwarda Flataua. Wspomina także, że oprócz wizyty była też przez niego badana[45]. Jednym z pacjentów Flataua był Jan Lechoń[46][47]. W opowiadaniu Izaaka Baszewisa Singera Potęga ciemności[48] Flatau jest nawet wezwany w sprawie demonów. Fragment opowiadania Singera: „Wkrótce po Krochmalnej i okolicznych ulicach rozeszła się wieść, że dybuk zagnieżdził się w uchu Cejtl i recytuje Torę, naucza oraz pieje jak kogut. Kobiety przychodziły, żeby przyłożyć ucho do ucha Cejtl i przysięgały, że słyszą Kol Nidre... Doktor Flatau, warszawski specjalista od nerwów, znany nie tylko w Polsce, ale w całej Europie, a może nawet i w Ameryce, zainteresował się tym przypadkiem. Artykuł na ten temat ukazał sie w żydowskiej gazecie. Autor zapożyczył tytuł od sztuki Tołstoja Potega ciemności...”

Działalność lekarska[edytuj | edytuj kod]

Poza pracą naukową był znanym lekarzem. Prowadził praktykę szpitalną oraz prywatną. W 1904 roku został ordynatorem oddziału neurologicznego w Szpitalu Starozakonnych na Czystem, który prowadził przez 28 lat. Tutaj wychował wielu polskich neurologów. Jego uczeń E. Herman wspominał:

„W poniedziałki odbywał tradycyjne uroczyste obchody. Omawiał przy łóżku chorego każdy przypadek, żywo dyskutował, słuchając głosu każdego, nawet najmłodszego dyskutanta... Jako nauczyciel, jako przełożony przywiązywał do siebie głęboko wszystkich, którzy z nim współpracowali. Mogli oni bogato czerpać z jego wielkiego doświadczenia, rozległej wiedzy. Był cierpliwy, wyrozumiały, zawsze pogodny, traktujący uczniów swych jak umiłowaną rodzinę. Wysokie myślące czoło, głębokie ciemne oczy o wnikliwym, a przy tym ciepłym spojrzeniu, niski głos o szerokiej skali modulacji – oto cechy, które oprócz głębokiej wiedzy i wielkiego doświadczenia przykuwały i czarowały każdego, kto znalazł się w kręgu niespożytej działalności Flataua.”

Oprócz działalności szpitalnej prowadził praktykę prywatną.

W Warszawie Flatau w 1908 roku mieszkał na ulicy Marszałkowskiej 150 w domu Hersego (tel. 54-02). W 1920 do 1932 mieszkał na Chmielnej 60. Opis Puławskiej 41, szpitalu na Czystem, dom Hersego na Marszałkowskiej 150 i inne Varsaviana związane z Flatauem można znaleźć w artykułach Kasprzyckiego[49][50][51][52].

Działalność społeczna i popularyzatorska[edytuj | edytuj kod]

Flatau prowadził bogatą działalność rozwijania polskiej nauki, polskich organizacji medycznych, czasopism medycznych, i popularyzacji nauki.

Początki struktur neurologii w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Dzięki jego inicjatywie otworzono Sekcję Neurologiczno-Psychiatryczną przy Towarzystwie Lekarskim Warszawskim a następnie Warszawskie Towarzystwo Neurologiczne i Sekcję Kliniczną Towarzystwa Medycyny Społecznej[43].

Był (obok Wacława Męczkowskiego, Rafała Radziwiłłowicza i Ludwika Bregmana) jednym z inicjatorów zorganizowania I Zjazdu Neurologów, Psychiatrów i Psychologów Polskich, który odbył się w dniach 11-13 października 1909 roku w Warszawie. Był to jedyny polski zjazd naukowy, jaki zdołano przeprowadzić w zaborze rosyjskim, co było swego rodzaju fenomenem[53]. Decyzją Zjazdu postanowiono od 1910 r. wydawać dwumiesięcznik Neurologia Polska, którego Flatau został jednym z redaktorów. Był też współzałożycielem Warszawskiego Czasopisma Lekarskiego oraz Kwartalnika Klinicznego Szpitala na Czystem.

Prowadził, zwłaszcza w początkach kariery naukowej, działalność popularyzacji medycyny. Publikował m.in. w czasopismach „Zdrowie”, „Gazeta Lekarska”, „Nowiny lekarskie”. Prawo Flataua, opublikowane początkowo w języku niemieckim, zostało wydrukowane w języku polskim w czasopiśmie „Nowiny Lekarskie” wraz z popularnonaukowym wstępem[54]. W 1899 roku notuje: „Dość ważnym dla historji medycyny polskiej jest fakt, iż Remak, jeden z największych histologów i nerwopatologów urodził się w Poznaniu 1815 r. i że ogłosił swą podstawową pracę w polskim języku. Te dane historyczno biograficzne zawdzięczam synowi jego, prof. Remakowi w Berlinie, który też był łaskaw ofiarować mi egzemplarz tej epokowej pracy w języku polskim.”[55]. Na polski był przetłumaczony atlas mózgu oraz książka o migrenie Flataua, które ukazały się początkowo w języku niemieckim (patrz Dzieła Edwarda Flataua).

Był współedytorem niemieckiego czasopisma Jahresbericht fur Psychiatrie und Neurologie. Od chwili powstania czasopisma w 1897 aż do 1916 jego zasługą było, że wszystkie polskie prace psychiatryczne były w nim streszczane[24].

Według wspomnień Henryka Higiera w 1932 roku[56] „Flatau będąc wewnętrznego przekonania o haniebnym postępowaniu okupanta niemieckiego, zerwał do końca życia przyjacielskie stosunki z Niemcami, do których czuł jako naukowiec przywiązanie głębokie i przeniósł całkowicie swoje lary i penaty nauki wiedzy lekarskiej do Francji...”. Analiza publikacji Flataua (patrz Dzieła Edwarda Flataua) wskazuje, że istotnie po I Wojnie Światowej zaczął publikować w czasopismach francuskich, ale są też sporadycznie pozycje w czasopismach niemieckich[57]. W tym samym wspomnieniu Higier pisze „W życiu społecznym Flatau... [miał] pewne poczucie współodpowiedzialności za stan polskiej kultury umysłowej, za poziom i zasięg polskiej myśli badawczej”.

W początkach XX wieku światowa neurologia organizowała się w międzynarodowe struktury[58]. W 1929 roku pisał do Henry Rileya, sekretarza komitetu organizacyjnego I Międzynarodowego Kongresu Neurologicznego jaki miał się odbyć w 1931 roku – „jako przedstawiciel polskiego komitetu wyrażam swoje zdziwienie i żal, że żaden z wiceprezydentów kongresu, ani żaden z honorowych członków... nie jest z Polski. Polscy neurolodzy nie ustawali w swoich wysiłkach dla nauki w czasie wszystkich lat zależności politycznej a ich praca zintensyfikowała się od czasu uzyskania niezależności”[59].

Grób Edwarda Flataua na cmentarzu żydowskim w Warszawie

Pracownia neurobiologiczna i Instytut Nenckiego[edytuj | edytuj kod]

Flatau odegrał istotną rolę w rozwoju Instytutu Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego i był twórcą pierwszej doświadczalnej pracowni neurobiologicznej w Polsce. Po osiedleniu się w Warszawie utworzył w początkach XX wieku w swoim prywatnym mieszkaniu – w budynku, gdzie także mieścił się dom mody Hersego przy ul. Marszałkowskiej, pracownię mikroskopową. Następnie urządził pracownię mikroskopową przy Towarzystwie Psychologicznym w Alejach Jerozolimskich 85, a potem zorganizował pracownię neurobiologiczną w domu Towarzystwa Naukowego Warszawskiego przy ul. Śniadeckich. Tam też mieścił się początkowo Instytut Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego[60]. Początki tej pracowni tak opisywał Wacław Solski:

Dorożka zawoziła nas do kamienicy na Marszałkowskiej, tej samej, gdzie w oknach wystawowych salonu mód Bogusława Hersego wypinały się gipsowe panie(...). W tym domu na pierwszym piętrze mieszkał mój wuj, tak samo jak ojciec neurolog i psychiatra, doktor Edward Flatau(...). Pies (bernardyn) też miał swoje zwyczaje. W długiej, wąskiej salce w mieszkaniu stały pod kloszami w spirytusie szare mózgi, zwierzęce i ludzkie, które wuj badał. Bernardyn naciskał w nocy łapą klamkę, zdejmował zębami klosz i wyjadał mózg, zawsze tylko jeden. Klosz zdejmował delikatnie, umieszczając go po cichutku na stole. Wuj wykrywał to dopiero nazajutrz, a czasami po kilku dniach, bo pracował w laboratorium nie codziennie. Zapowiadał wówczas, że bernardyna wyrzuci(...). Bernardyn spoglądał na wuja z wyrzutem i wolnym krokiem opuszczał pokój na znak protestu przeciw tym groźbom”[6]

Kiedy w 1907 roku powstało Towarzystwo Naukowe Warszawskie, uczeni o specjalnościach biologicznych nie byli w nim z początku zbyt licznie reprezentowani; nie było ich wtedy wielu w Warszawie[61].

W październiku 1911 Flatau przekazał TNW założoną przez siebie przy Towarzystwie Psychologicznym pracownię neurologiczną wraz z całym inwentarzem i zasiłkiem w wysokości 2000 rubli. Towarzystwo Naukowe Warszawskie otrzymało w darze od hr. Józefa Potockiego dom przy ul. Śniadeckich 8, gdzie mieściła się pracownia neurobiologiczna. Przez wiele lat Flatau był jej kierownikiem. Według Hermana[8]:

Dzień w dzień o godzinie 9 zjawiał się Flatau w pracowni neurobiologicznej przy ul. Śniadeckich 8. Tu wykonywał doświadczenia na zwierzętach, przeglądał preparaty histologiczne, zbierał piśmiennictwo, konferował ze swoimi współpracownikami. O godzinie 11 szedł na kawę do pobliskiej kawiarni Ostrowskiego przy zbiegu ul. Koszykowej i Marszałkowskiej i już po 15 minutach jechał do Szpitala na Czystem przy ul. Dworskiej 15.

Pracownia prowadziła badania w zakresie anatomii ogólnej i porównawczej ustroju nerwowego, fizjologii, anatomii patologicznej, patologii doświadczalnej oraz terapii doświadczalnej układu nerwowego[62].

Prace z Pracowni Neurobiologicznej Towarzystwa Naukowego Warszawskiego wydane przez Edwarda Flataua

Instytut Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego powstał w Warszawie z inicjatywy uczniów i współpracowników profesora Nenckiego. W końcu 1918 roku Kazimierz Białaszewicz wraz z Edwardem Flatauem, kierownikiem Zakładu Neurobiologii, oraz Romualdem Minkiewiczem, kierownikiem utworzonego tuż po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Zakładu Biologii Ogólnej, wystąpili wspólnie do Zarządu Towarzystwa Naukowego Warszawskiego z inicjatywą wyodrębnienia tych trzech zakładów z ogółu pracowni TNW i utworzenia samoistnej organizacji pod nazwą „Instytut Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego”. Flatau kierował Pracownią Neurobiologii pomiędzy 1911 a 1923 rokiem[63].

Szerokość tematyczna podejmowanych w Pracowni zagadnień naukowych była bardzo duża; dotyczyła anatomii prawidłowej, porównawczej i patologicznej układu nerwowego, fizjologii oraz patologii i terapii doświadczalnej. Teofil Simchowicz badał zmiany w układzie nerwowym w nadczynności i niedoczynności tarczycy, Józef Handelsman kontynuował obserwacje zmian czynności przysadki mózgowej, rozpoczęte u Horsleya, Jan Koelichen zajmował się anatomią naczyń chłonnych ośrodkowego układu nerwowego, Maurycy Bornsztajn badał zmiany morfologiczne, będące odpowiednikiem zaburzeń czynnościowych komórki nerwowej, a Bronisław Frenkel prowadził doświadczenia nad wywoływaniem nowotworów mózgu. Sam Flatau wykazał – na podstawie analizy wyników ponad 1000 eksperymentów na białych myszach – znaczny niszczący wpływ promieni radu na komórki nowotworów złośliwych mózgowia i rdzenia kręgowego i podał najskuteczniejszą metodę leczenia, polegającą na połączeniu zabiegu operacyjnego z naświetlaniem tkanek promieniami rentgenowskimi i radu[61].

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

W styczniu 1932 zdiagnozowano u niego guza mózgu[1]. Zmarł pięć miesięcy później i został pochowany na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej w Warszawie (kwatera 10, rząd 2)[64][65]. Dr A. Goldman[66] wspomniał: „małomówny w potocznych rozmowach, odporny na trudności zawodowo-naukowe, b.p. Edward Flatau, zginął wskutek cierpienia, które sam podpatrywał i skrzętnie notował, ze stoicyzmem i w ukryciu (...)”. Nad trumną przemawiał m.in. jego przyjaciel Samuel Goldflam, który wspomniał: „(...)mam przemawiać nad grobem mego nieodżałowanego przyjaciela... Był fanatykiem pracy i pracował do upadłego, od stycznia wiedział doskonale, że jest dotknięty nieuleczalną chorobą, nikomu się z tego nie zwierzał, nie dawał po sobie nic poznać”[67]. Na jego pogrzeb przybyło kilka tysięcy osób. Nagrobek Edwarda Flatau wykonał rzeźbiarz Mieczysław Lubelski[68].

Prace[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Dzieła Edwarda Flataua.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Triarhou LC. Pioneers in neurology. Edward Flatau (1868-1932). „J Neurol”. 254 (5), s. 685-6, 2007. doi:10.1007/s00415-006-0478-3. PMID 17401740. 
  2. Simchowicz T. Edward Flatau. Schweizer Arch Neurol Psychiatr 31:165–168, 1933.
  3. Hanecki M. Edward Flatau. Polski Tygodnik Lekarski 24:940–941, 1969.
  4. Hermann E. Edward Flatau. Klin. Wochenschr. 11:1407, 1932.
  5. Marianowicz A., Życie surowo wzbronione. Czytelnik, Warszawa 1995.
  6. 6,0 6,1 Solski, Wacław, Moje wspomnienia, Paryż, Instytut Literacki, 1977, 381p, Biblioteka Kultury.
  7. Ludwik Krzywicki, Wspomnienia, Czytelnik, tom III, 1959, rozdział o Stanisławie Posnerze.
  8. 8,0 8,1 Herman E., Historia neurologii polskiej 1975. Polska Akademia Nauk, Monografie z dziejów nauki i techniki, Tom XCVII, Wrocław.
  9. Herman E., „Edward Flatau”, „Problemy”, 1963, nr 12, s. 879-881.
  10. Herman E., Neurolodzy Polscy, Warszawa 1958.
  11. Konopka S., Edward Flatau, [w:] Polski Słownik Biograficzny, Kraków 1948-1953, Tom VII/1, Zeszyt 31, s. 28-29, Polska Akademia Umiejętności.
  12. Konopka S., Polska bibliografia lekarska dziewiętnastego wieku (1801-1900), Tom III F-I, Warszawa 1978, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich.
  13. Szarejko P. Słownik Lekarzy polskich XIX wieku, tom III, Wydawnictwo Naukowe Semper, ISBN 83-85810-82-X, Warszawa 1995.
  14. Śródka A., Biogramy uczonych polskich, Część VI, Zeszyt 1, A-Ł: Nauki medyczne, Warszawa 1990, s. 155-160, Polska Akademia Nauk, Ośrodek Informacji Naukowej, ISBN 83-04-03466-2.
  15. Śródka A, Uczeni polscy XIX-XX stulecia, tom I A-G, Agencja Wydawnicza ARIES, Warszawa 1994, ISBN 83-85787-09-7.
  16. Teofan M. Domżał: Edward Flatau. Neurologia i Neurochirurgia Polska, 2008, 42, 4, 366-371.
  17. Księga Pamiątkowa Edwarda Flatau, Warszawa 1929, s. V-XXIIL, Gebethner i Wolff.
  18. 18,0 18,1 Hans H. Reese: Edward Flatau. W: Webb Haymaker: The Founders of Neurology. One Hundred and Thirty-Three Biographical Sketches. Prepared for the Fourth International Neurological Congress in Paris by Eighty-Four Authors. Springfield: C.C.Thomas, 1953, s. 282–285.
  19. Triarhou LC. Pioneers in neurology. Edward Flatau (1868-1932). „J Neurol”. 254. 5, s. 685-6, 2007. doi:10.1007/s00415-006-0478-3. PMID 17401740. 
  20. Ulrike Eisenberg: Vom „Nervenplexus” zur „Seelenkraft”. Werk und Schicksal des Berliner Neurologen Louis Jacobsohn-Lask (1863-1940). Frankfurt/Main, Peter Lang, 2005, S. 33-34.
  21. Simchowicz T., Edward Flatau, [w:] „Schweizer Archiv fuer Neurologie und Psychiatrie”, 1933, t 31, s. 165-168.
  22. Simchowicz T. Edward Flatau jako anatom i anatom-patolog. Warszawskie Czasopismo Lekarskie, 1937, nr 21-22, 404-406.
  23. Zdanowa N. Edward Flatau jako eksperymentator i pedagog. Warszawskie Czasopismo Lekarskie, 1937, nr 21-22, 406-408.
  24. 24,0 24,1 24,2 Handelsman J. Znaczenie Edwarda Flatau dla psychiatrii polskiej. „Warszawskie Czasopismo Lekarskie”. 21-22, s. 413-415, 1937. 
  25. Mackiewicz, J., Badania Edwarda Flatau nad nowotworami układu nerwowego, „Warszawskie Czasopismo Lekarskie”, 1937, nr 21-22, s. 411-413.
  26. Bornsztajn M. Edward Flatau jako człowiek i lekarz. „Warszawskie Czasopismo Lekarskie”. 21-22, s. 403-404, 1937. 
  27. Koelichen J., „Edward Flatau jako klinicysta”, „Warszawskie Czasopismo Lekarskie”, 1937, nr 21-22, s. 408.
  28. Herman E., Edward Flatau jako semiolog i twórca nowych jednostek nozologicznych, „Warszawskie Czasopismo Lekarskie”, 1937, nr 21-22, s. 408-410.
  29. Freud S (1894) Kritische Besprechungen und literarische Anzeigen: Atlas des menschlichen Gehirns und des Faserverlaufes von Ed. Flatau. Int Klin Rundsch 8:1131-1132.
  30. Triarhou, L. C., A Review of Edward Flatau’s 1894 Atlas of the Human Brain by the Neurologist Sigmund Freud, Eur. Neurol. 2011;65:10–15 DOI: 10.1159/000322500.
  31. Bernhard Pollack. Methods of staining the nervous system translated from the second German edition by William R. Jack. Glasgow: F. Bauermeister ; Londyn: Whittaker & Co., 1899.
  32. Emil Kraepelin, The Man and His Work. „Arch Neurol Psychiatry”. 27, s. 761-775 (1932).
  33. Flatau E: Handbuch der Neurologie in 5 Bänden. Lewandowsky M (red.). Berlin: Springer, 1911-1914.
  34. Noszczyk, W., 70-lecie Polskiego Przeglądu Chirurgicznego, Polski Przegląd Chirurgiczny, 1992, 64, 5-12.
  35. Kanigowski Z., Przypadek choroby Economo-Flatau’a, Pam Wil Tow Lek 14, 2, s. 217 (1938).
  36. Naderi S, Türe U, Pait TG. History of the spinal cord localization. „Neurosurg Focus”. Jan 15;16. 1, s. E15, 2004. PMID 15264793. 
  37. Flatau E Zakon ekscentriczeskago raspolozenia dlinnych putiej w spinnom mózgu. Dysertacja na stopień doktora medycyny., Moskwa, 1898, 117 stron + tablice. Kopia tej pracy z dedykacją „Dla wielce szanownego profesora Aleksieja Jakowlewicza Kożewnikowa od autora” znajduje się w zbiorze Savine Collection w University of North Carolina w Chapel Hill i jest dostępna http://www.archive.org/details/zakonekstsentric00flat.
  38. Postępujący torsyjny kurcz u dzieci / E. Flatau, W. Sterling ; z oddziału dla chorych nerwowych d-ra E. Flatau w Szpitalu [Żydowskim] na Czystem. 1911.
  39. Eldridge R. Edward Flatau, Wladyslaw Sterling, Torsion spasm in Jewish children, and the early history of human genetics. „Adv Neurol”. 14, s. 105-14, 1976. PMID 782202. 
  40. Edward Flatau, Die Migräne, 2007. 1. Aufl. 266 S. Pb 148x210 mm, VDM Verlag Dr. Müller, ISBN 3-8364-1584-4.
  41. H. Isler and F. C. Rose, 2000, Historical background, in The headaches, 2nd ed., Edited by J. Olesen P. Tfelt-Hansen, K. M. A. Welch eds, published by Lippincott Williams & Wilkins, Philadelphia, PA, 1026p, ISBN 0-7817-1597-0.
  42. „His unique monograph of 1912, „Die Migräne”, contains a thorougly structured survey of most earlier authors, precise clinical observations, a critical evaluation of pathophysiology, and uncritical opinions on treatment, including arsenic cures”.
  43. 43,0 43,1 Aleksander Niewodniczy: Edward Flatau. W 70. rocznicę śmierci i w 90. rocznicę wydania monografii „Migrena”. Migrena 5 (1), ss 33-37, 2003.
  44. Handelsman J. XXXV- lecie pracy naukowej Edwarda Flataua. „Rocznik Psychiatryczny”. 10, s. 213-214, 1929. 
  45. Irena Solska, Pamiętnik, 1978.
  46. Józef Adam Kosiński, Stanisław Kaszyński. Album rodzinne Jana Lechonia. Czytelnik 1993 s. 177 ISBN 83-07-01823-4.
  47. Wanda Nowakowska. Jan Lechoń: zarys życia i twórczości. Tow. Literackie im. Adama Mickiewicza 1996, s. 15 ISBN 83-903221-6-1.
  48. Singer, The power of darkness, [w:] The collected stories by Isaac Bashevis Singer Farrar, Straus & Giroux; 610 stron. Polskie tłumaczenie Monika Adamczyk-Garbowska.
  49. Kasprzycki J, Warszawskie pożegnania; Była niegdyś ulica Zbarska, [w:] „Życie Warszawy”, 1981, nr 284.
  50. Kasprzycki, J. Gdzie wygasła Zbarska, w książce Korzenie Miasta, Warszawskie Pożegnania, Tom IV, Mokotów i Ochota, Wydawnictwo VEDA, Warszawa 1999, ISBN 83-85584-60-9.
  51. Kasprzycki, J. Na Czystem, w książce Korzenie Miasta, Warszawskie Pożegnania, Tom V, Żoliborz i Wola, Wydawnictwo VEDA, Warszawa 1999, ISBN 83-85584-61-7 (Szpital Starozakonnych na Czystem).
  52. Kasprzycki, J., Mokotowskie kliniki, Życie Warszawy, Nr 62, 17-18 marca 1979, s. 12 (seria Warszawskie pożegnania) (dom opisany w artykule nigdy nie był kliniką).
  53. Tadeusz Nasierowski, 140 lat kliniki psychiatrycznej w Warszawie, http://www.psych.waw.pl/content/klinika03.html.
  54. Badania doświadczalne i patologiczno-anatomiczne nad przebiegiem włókien w rdzeniu pacierzowym. Prawo ośrodkowego układu dróg długich w rdzeniu. Nowiny Lekarskie 9, 2, s. 79–99 i 1 tabl (1897).
  55. Flatau E. Ustrój Nerwowy w świetle najnowszych badań, Skład główny w księgarni W. Wendego w Warszawie. S. 5 Odbitka z Pam. Tow. Lek. 1893. Tom II, s. 325-375.
  56. Higier H. Edward Flatau jako klinicysta, naukowiec i działacz społeczny. „Polska Gazeta Lekarska”. 47, s. 857-861, 1932. , także w Edward Flatau jako klinicysta, naukowiec i działacz społeczny. „Neurologia Polska”. 15, s. 7-16, 1932. 
  57. Po Pierwszej Wojnie Światowej naukowcy zwycięskich krajów bojkotowali naukę niemiecka od 1919 do 1926. Patrz B. Schroeder-Gudehus, Les scientifiques et la paix: La communaut´e scientifique internationale au cours des ann´ees 20, Ed. Presses de l’Universite de Montreal, Montreal (1978).
  58. ED Louis. The conceptualization and organization of the first International Neurological Congress (1931): the coming of age of neurology. „Brain”. 133 (Pt 7), s. 2160-6, 2010. doi:10.1093/brain/awq124. PMID 20488888. 
  59. Flatau E, List do Henry Alsop Rileya, nie datowany, ale około listopada 1929. Zakładka 12 Pudełko 1, Prace Henry Alsop Rileya, Archiwum i Specjalne Zbiory, Columbia University.
  60. Herman, E. J. Historia neurologii polskiej 1975. Polska Akademia Nauk, Monografie z dziejów nauki i techniki, Tom XCVII, Wrocław.
  61. 61,0 61,1 Andrzej Śródka, Rola lekarzy w utworzeniu Towarzystwa Naukowego Warszawskiego http://www.tnw.waw.pl/hist_and_sr.html.
  62. Jan Piskurewicz i Leszek Zasztowt, TNW w latach 1907-1918, http://www.tnw.waw.pl.
  63. Kazimierz Zieliński, Kronika naukowa, KOSMOS 1993,42 (3/4): str 721-729, Rola Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego w rozwoju nauk biologicznych w Polsce (referat wygłoszony 15 grudnia 1993 roku w części historycznej Międzynarodowej Konferencji z okazji 75-lecia Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego).
  64. Grób Edwarda Flatau w bazie danych Cmentarza Żydowskiego przy ul. Okopowej w Warszawie.
  65. Cmentarze m. st. Warszawy. Cmentarze żydowskie. Warszawa: Rokart, 2003. ISBN 83-916419-3-7.
  66. A. Goldman, Przemówienia nad trumną Edwarda Flataua, Warszawskie Czasopismo Lekarskie, 24, 16 czerwca 1932.
  67. Przemówienia nad trumną Edwarda Flatau (J. Sosnowski, K. Orzechowski, A. Goldman, A. Natanson, M. Orliński, S. Goldflam, L. Dydyński, J. Koeltchen, Ze Srebrny, Z. Bychowski, L. Wertenstein), [w:] „Warszawskie Czasopismo Lekarskie”, 1932, nr 24, s. 558-561. Zobacz także przedruk przemówienia Goldflama w Naszym Przeglądzie Ilustrowanym, piątek 10 czerwca 1932).
  68. Henryk Kroszczor: Cmentarz Żydowski w Warszawie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983. ISBN 83-01-04304-0.