Geografia Litwy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Mapa fizyczna Litwy

Litwa jest niewielkim państwem leżącym w Europie Północnej. Ten niewielki kraj cechuje się nizinnym krajobrazem, umiarkowanym klimatem i dużą ilością jezior. Litwa należy do Unii Europejskiej, a przed rokiem 1990 stanowiła część dawnego ZSRR.

Powierzchnia, położenie i granice[edytuj | edytuj kod]

Powierzchnia[edytuj | edytuj kod]

Powierzchnia – 65 300 km² 120 miejsce na świecie, powierzchnia tego kraju odpowiada 1/5 powierzchni Polski.

1,35% stanowią wody śródlądowe.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Litwa jest krajem położonym pod względem geograficznym w Europie Środkowej (natomiast przez ONZ jest zaliczana do państw Europy Północnej[1]), na południowo-wschodnim wybrzeżu Morza Bałtyckiego. Na terenie Litwy znajduje się geograficzny środek Europy, umiejscowiony 26 kilometrów na północ od Wilna. Ustalili to naukowcy z Francuskiego Instytutu Geograficznego w 1989 roku. Posiadaniem geograficznego środka Europy na własnym terenie chwalą się też inne państwa europejskie, m.in. Polska.

Mapa Litwy

Granice[edytuj | edytuj kod]

  • Całkowita granica
    • nie wliczając wód terytorialnych: 1732 km[2]
    • wliczając wody terytorialne: 1761 km[2]
  • Długość wybrzeża: 90 km[3]
  • Całkowita granica lądowa:[4] 1642 km[5]

Warunki naturalne[edytuj | edytuj kod]

Ukształtowanie poziome[edytuj | edytuj kod]

Linia brzegowa Litwy jest bardzo słabo urozmaicona. Na większości niemal stukilometrowej linii brzegowej, wybrzeże jest wyrównane i płaskie. Jedynie na południu, przy granicy z Rosją (obwód kaliningradzki), brzeg morski urozmaicają niewielkie, płytkie zatoki. W niewielkiej odległości od zwartego obszaru lądowego, równolegle do wybrzeża ciągnie się Mierzeja Kurońska, oddzielona od lądu Zalewem Kurońskim. Niemal na całej długości litewskie wybrzeże jest płaskie i ma postać plaż. Na Mierzei Kurońskiej występują ponadto wydmy w postaci wałów.

Zdjęcie satelitarne Litwy

Budowa geologiczna[edytuj | edytuj kod]

Litwa leży w obrębie obniżenia perybałtyckiego, wyniesienia mazursko-pomorskiego i siodła litewskiego. Obszary te wchodzą w skład platformy wschodnioeuropejskiej, zbudowanej z krystalicznych i metamorficznych skał pochodzących z prekambru. Skały te przykrywają młodsze osady. W plejstocenie obszar dzisiejszej Litwy podlegał kilkakrotnym zlodowaceniom. Wynikiem działalności lodowcowej są m.in. moreny i głazy narzutowe. W dolinach rzecznych miejscami występują osady pochodzące sprzed plejstocenu, gdzie dominuje rzeźba fluwialna. Najmłodsze osady, które są wynikiem akumulacyjnej działalności lodowca, to piaski, gliny, żwiry oraz torf. Starsze skały osadowe, które przykrywają utwory prekambryjskie to głównie wapienie i dolomity.

Rzeźba[edytuj | edytuj kod]

Ukształtowanie powierzchni nizinne, o rzeźbie polodowcowej, średnia wysokość 99 m n.p.m., najwyższe wzniesienie Aukštojo kalnas (Wysoka Góra) 293,84 m n.p.m., na Wyżynie Miednickiej. Wybrzeże morskie jest przeważnie niskie i wyrównane, wnętrze kraju zaś nizinne z licznymi formami polodowcowymi. Większa część powierzchni Litwy znalazła się w zasięgu zlodowacenia wałdajskiego. Przeważają równiny moreny dennej, pojeziorno-lodowcowe i sandrowe z wydmami śródlądowymi. W zachodniej części Wysoczyzna Żmudzka (wysokość do 234 m), na południowym wschodzie (na pograniczu z Białorusią) Pojezierze Litewskie (Wileńskie) rozdzielone dolinami Niemna i jego dopływu Wilii na 3 oddzielne wzniesienia, Sudawskie, Dzukijskie i Auksztockie. Wąski pas pobrzeża nad Zalewem Kurońskim, odgrodzony od Morza Bałtyckiego Mierzeją Kurońską z wielkimi wałami wydm, na południu delta Niemna.

Jedno z litewskich jezior, na drugim planie las liściasty (brzoza, olcha) charakterystyczny dla wilgotnych i podmokłych terenów.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Litwa leży w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego, a jego odmianą jest klimat przejściowy między morskim nad wybrzeżem bałtyckim i o wzrastających ku wschodowi cechach kontynentalnych. Charakterystyczną cechą klimatu Litwy są silne wiatry i szybkie zmiany pogody. Na większości obszarów kraju okres wegetacyjny trwa poniżej 180 dni.

Temperatura[edytuj | edytuj kod]

Średnia temperatura w styczniu od −7 °C na wschodzie do 0 °C na wybrzeżu, w lipcu ok. 17–18 °C. Najniższą temperaturę: −42,9 °C, odnotowano 1 lutego 1956 w mieście Uciana[7], najwyższą: 37,5 °C, odnotowano 30 lipca 1994 roku w miejscowości Jeziorosy[7]. Liczba dni upalnych jest niewielka, jednak związku z istnieniem klimatu przejściowego podobnie jak w Polsce, także i na Litwie odnotowuje się co najmniej 20 dni z temperaturami 30 °C i wyższymi. Jest to związane z napływem suchych, kontynentalnych mas powietrza z południowej części Rosji.

Opady[edytuj | edytuj kod]

Opady występują głównie latem. Średnie roczne wartości wynoszą około 600-800 mm i więcej, szczególnie w zachodniej części Wysoczyzny Żmudzkiej. W okresie zimy opady występują głównie pod postacią śniegu, który zalega od 75 dni na Mierzei Kurońskiej do 110 dni na krańcach północno-wschodnich.

Rekordy temperatur[edytuj | edytuj kod]

Rekordy temperatur w poszczególnych miesiącach (°C)[8]
Miesiąc
Sty
Lut
Mar
Kwi
Maj
Cze
Lip
Sie
Wrz
Paź
Lis
Gru
Najwyższe temp.
+12,6
+16,5
+21,8
+28,8
+34
+35
+37,5
+36
+32
+26
+18
+15,6
Najniższe temp.
-40,5
-42,9
-37,5
-23,0
-6,8
-2,8
+0,9
-2,9
-6,3
-19,5
-23
-34
Głazy narzutowe

Wody[edytuj | edytuj kod]

Rozwinięta gęsta sieć rzek (na 1 km² przypada 0,4 km rzeki) typu równinnego, wolno płynące, meandrujące o szerokich dolinach. Zasilane są przede wszystkim wodami ze stopionych śniegów, co jest przyczyną gwałtownego wzbierania stanów wód na wiosnę i występowaniem licznych powodzi. Największe rzeki to: Niemen – o długości całkowitej 937 km, natomiast w granicach Litwy 469 km, którego dorzecze zajmuje prawie 70% powierzchni terytorium Litwy – wraz z dopływami: Wilią, Niewiażą, Dubissą oraz górny bieg Windawy. Najdłuższą rzeką płynącą w całości na terytorium Litwy jest rzeka Święta, o długości 246 km. Na Litwie znajduje się łącznie ok. 6 tys.[9] jezior, które zajmują ok. 914 km²[9], czyli 1,4% powierzchni kraju. Najwięcej jezior znajduje się na Nizinie Wilejsko-Żejmiańskiej, głównie pochodzenia polodowcowego. Największe jezioro to Dryświaty (przy granicy z Białorusią), najgłębsze Tauroginie (maksymalna głębokość 60,5 m), najdłuższe (typu rynnowego) to Oświe (inna nazwa Jezioro Dubińskie) o długości 30 km.

Information icon.svg Osobny artykuł: Rzeki Litwy.

Najdłuższe rzeki na Litwie[edytuj | edytuj kod]

Według FAO na Litwie są 733 rzeki liczące ponad 10 km długości, które zajmują łącznie 32 601 ha (326,01 km²)[10].

nazwa polska[11] nazwa litewska długość całkowita, w km[2] na obszarze Litwy, w km[2] powierzchnia dorzecza, w km²
Niemen Nemunas 937 475 98 200
Wilia Neris 510 234 25 100
Windawa Venta 346 161 11 800
Szeszupa Šešupė 298 209 6100
Musza-Lelupaa Mūša-Lielupė 284 146 5 300b
Świętac Šventoji 246 246 6900
Niewiaża Nevėžis 209 209 6100
Mereczanka Merkys 203 190 4400
Minia Minija 202 202 3000
a Od źródeł Muszy do ujścia Lelupy
b Powierzchnia tylko dla samej rzeki Muszy
c Najdłuższa rzeka płynąca w całości na terytorium Litwy

Największe jeziora na Litwie[edytuj | edytuj kod]

Według Statistikos Departamentas na Litwie jest 2830 jezior o powierzchni większej niż 0,5 ha, jeziora w sumie zajmują powierzchnię 880 km²[2]. Według FAO na Litwie jest 2827 jezior o łącznej powierzchni 87 359 ha (873,59 km²) z czego 1589 jest większych od 0,5 ha, zajmujących łącznie 24 434 ha (244,34 km²)[10].

nazwa polska[11] nazwa litewska powierzchnia, w hektarach[2] głębokość, w metrach[2]
Dryświaty Drūkšiai, Drūkšių ežeras 4479,0 33,3
Dzisna Dysnai, Dysnų ežeras 2439,4 6,0
Duś Dusia, Dusios ežeras 2334,2 31.7
Sarty Sartai, Sartų ežeras 1331,6 22,0
Łodzie Luodis, Luodžio ežeras 1320,0 16,5
Metele Metelys, Metelio ežeras 1292,0 15,0
Płotele Plateliai, Platelių ežeras 1209,6 46,6
Awiłajtis Avilys, Avilių ežeras 1209,0 13,5
Rakiewo Rėkyva, Rėkyvos ežeras 1150,9 7,0
Ałowsza Alaušas, Alaušo ežeras 1054,0 42,0

Gleby[edytuj | edytuj kod]

Gleby które dominują na Litwie wykształciły się głównie na podłożu morenowym, a przeważającym typem gleb są gleby darniowo-bielicowe, któe pokrywają 45% powierzchni kraju. Spore obszary bo 17% pokrywają gleby bielicowo-bagienne, które występują na wyżynach. Gleby darniowo-glejowe pokrywają 18% powierzchni Litwy i występują w centralnej części kraju. Niewielkie obszary zajmują rędziny – 7%, zaś najmniej jest madów.

Litwa zimą

Flora[edytuj | edytuj kod]

Litwa należy do strefy lasów mieszanych (prowincja sarmacka i bałtycka) gdzie dominują sosny w 37% oraz brzozy 23% i świerki 19%. W mniejszych ilościach rośnie olcha. Obszary bagien i torfowisk zajmują obecnie 5% powierzchni kraju, tereny porośnięte roślinnością torfową szczególnie rozpowszechnione są na Wysoczyźnie Żmudzkiej. Na glebach żyźniejszych rosną lasy świerkowe ze świerkiem pospolitym z udziałem drzew liściastych lub dąbrowy z dębem szypułkowym Na południu kraju rosną lasy dębowo-grabowe, a lesistość kraju wynosi 26%.

Fauna[edytuj | edytuj kod]

Litwa leży na granicy dwóch stref zoogeegraficznych. W kraju występują zarówno gatunki powszechne dla europejskich lasów, jak i gatunki obszarów chłodniejszych. W lasach żyją sarny, dziki i jelenie, czyli zwierzęta typowe dla środkowoeuropejskich lasów. Do drapieżników należą wilki i rysie. Zaś do chłodniejszej strefy tajgi krainy palearktycznej należą łosie. Do ptaków należą podobnie jak w Polskie gatunki rodzime jak i te migrujące. Na Litwie żyją bociany, żurawie i głuszce, a na wybrzeżu mewy. Liczne są także ryby ze względu na obecność dużej ilości wód powierzchniowych. Wymienić tu należy szczupaka, jesiotra i suma.

Obszary chronione[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Parki narodowe na Litwie.

Na Litwie jest 5 parków narodowychAuksztocki PN, Dzukijski PN, Żmudzki PN, Trocki Historyczny PN oraz PN Mierzei Kurońskiej, a także 30 rezerwatów przyrody (parków regionalnych, m.in. łabędzie pod ochroną na jeziorze Żuwinty).

Jako pierwszy założony został 29 marca 1974 roku[12] Auksztocki Park Narodowy, noszący przed odzyskaniem przez Litwę niepodległości nazwę Parku Narodowego Litewskiej SRR. Jego powierzchnia wynosi ok. 30 tys. ha, ponad 60% obszaru parku zajmują lasy.

Obszary chronione na Litwie zajmują 11,5% powierzchni kraju. Działalność rekreacyjna i gospodarcza na obszarach chronionych jest regulowana. Na Litwie pod ochroną jest 386 zabytków przyrody (drzewa, źródła, kamienie itp.)

Krainy geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. United Nations Statistics Division – Standard Country and Area Codes Classifications (M49)
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 Statistikos Departamentas http://www.stat.gov.lt/en/pages/view/?id=1360
  3. Spotkać się można również z długością szacowaną na 99 km.
  4. Dane dotyczące granic lądowych nie są ostateczne, gdyż nie jest zakończona demarkacja granic. W związku z tym dane pochodzące z różnych źródeł mogą się diametralnie różnić.
  5. Dane za Statistikos Departamentos. CIA The World Factbook podaje długość na 1613. Spotkać się można również z długością szacowaną na 1273 km.
  6. Dane za Statistikos Departamentos. CIA The World Factbook podaje długości granic odpowiednio: Białoruś – 653 km, Łotwa – 588 km, Polska – 103,7 km, Rosja – 267,8 km. Spotkać się można również z następującymi wartościami: Białoruś – 502 km, Łotwa – 453 km, Polska – 91 km, Rosja – 227 km.
  7. 7,0 7,1 Meteorologiniai rekordai Lietuvoje (lit.)
  8. meteo.lt
  9. 9,0 9,1 LIETUVA Kompiuterinė enciklopedija – Ežerai
  10. 10,0 10,1 FAO Fishery Country Profile
  11. 11,0 11,1 Podano za: 1. Komisją Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej (KSNG), 2. Mapy Wileńszczyzny, część V powiaty pozawileńskie oraz indeks nazw geograficznych do map części I-V; wyd. marpress; Gdańsk, 3. Polskie nazwy geograficzne świata, część II Europa Wschodnia i Azja; Państwowa Służba Geodezyjna i Kartograficzna, Główny Geodeta Kraju; Warszawa 1996
  12. Aukštaitijos nacionalinis parkas

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Encyklopedia Geograficzna Świata: Europa. Wydawnictwo OPRES Kraków 1998 ISBN 83-85909-36-2

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]