Historia Peru

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Na obszarze dzisiejszego Peru w okresie prekolumbijskim rozwijało się kilka znaczących cywilizacji indiańskich. Były to:

Państwo Aymara w IX wieku podbiły plemiona Kiczuanów, które utworzyły potężne imperium Inków, o wysokim stopniu rozwoju gospodarczego i organizacyjnego. Ukształtowanie cywilizacji inkaskiej miało miejsce w XII wieku, jednak znaczniejsza ekspansja terytorialna miała miejsce w XV i na początku XVI wieku. Stolicą imperium było Cuzco.

W 1524 roku na tereny cywilizacji Inków dotarli Hiszpanie. Wykorzystując osłabienie państwa wojną domową między synami ostatniego władcy Huayna Capac - Atahualpą i Huascarem, 160 osobowy oddział (60 konnych i 100 pieszych) pod dowództwem Francisca Pizarra rozpoczął konkwistę na zachodnim wybrzeżu Ameryki Południowej.

W roku 1525 doszło do rozpadu imperium Inków, co wykorzystali Pizarro oraz jego podkomendni Diego de Almagro i Hernando de Luque. W krótkim czasie (1531-1535) Hiszpanie, często posługując się podstępem, rozbili wojska inkaskie i opanowali cały kraj. Atahualpa został pojmany, a w roku 1533 zgładzony.

Pizarro założył Limę w 1535, a w 1542 roku powstało wicekrólestwo Peru (Nowa Kastylia), które początkowo sprawowało władzę nad wszelkimi ziemiami zdobytymi w całej Ameryce Południowej (oprócz Brazylii, będącej pod kontrolą Portugalczyków, którą zapewniał im Traktat z Tordesillas). W XVI wieku postępowała kolonizacja, osadnictwo, rozwój miejscowego rzemiosła i handlu. Największe znaczenie dla rozwoju Peru miała eksploatacja srebra w miejscowych kopalniach.

W XVII i XVIII wieku Peru było najcenniejszą kolonią Hiszpanii. W tym okresie uciskani Indianie próbowali powstań, między innymi Manko Kapak 1535-1537 oraz powstanie Tupaca Amaru II w 1780, jednak za każdym razem były one krwawo tłumione.

Na początku XIX wieku, mimo prób obalenia władzy hiszpańskiej w latach 1809, 1812, 1814, Peru pozostawało wierne Madrytowi.

Decydujące znaczenie dla niepodległości Peru miało powodzenie, w sąsiednich krajach, antyhiszpańskich powstań pod przywództwem Argentyńczyka Jose de San Martín i Wenezuelczyka Simona Bolivara.

Jose de San Martín w 1821 zdobył Limę i doprowadził do proklamacji niepodległości Peru. Pełnię niepodległości Peru uzyskało po zwycięstwie podkomendnego Simona Bolivara, gen. Sucre, który w 1824 roku pokonał Hiszpanów pod Ayacucho.

W roku 1825 powstała Boliwia poprzez oderwanie się tzw. Górnego Peru, a w latach 1836-39 Peru i Boliwia pozostawały ze sobą w konfederacji. W roku 1845 prezydentem Peru został Ramon Castilla. Zniósł on niewolnictwo, wprowadził reformę finansów, rozbudował kolej, stworzył powszechny system oświatowy, a także wspierał producentów saletry i nawozów produkowanych z guana. W tym okresie kraj co pewien czas wstrząsany był udanymi i nieudanymi zamachami stanu, doprowadzającymi do zmian prezydentów.

W latach 60. XIX wieku Hiszpanie bez powodzenia próbowali odzyskać kontrolę nad Peru, tocząc w latach 1866-67 wojnę z Chile i Peru i w roku 1879 byli zmuszeni uznać jego niepodległość.

Przez wieki swojej historii Peru toczyło liczne spory graniczne ze swoimi sąsiadami. Najistotniejsze znaczenie miała tzw. "wojna o saletrę" (lub wojna o Pacyfik) w latach 1879-1883. Chile ostatecznie pokonało sprzymierzone Peru i Boliwię i wojna została zakończona podpisaniem 20 października 1883 traktatu z Ancón. W efekcie Chile otrzymało obfitującą w saletrę peruwiańską prowincję Tarapacá, a dwie inne objęło własną administracją (plebiscyt miał rozstrzygnąć ich przynależność). Ta przegrana wojna spowodowała upadek gospodarczy Peru.

Odbudowa Peru odbyła się na przełomie XIX i XX wieku za sprawą prezydenta Nicolása de Piérola (1895-1899). W pierwszych dekadach XX wieku zaznaczył się dalszy wzrost kraju w związku z otwarciem Kanału Panamskiego oraz zyskami ze sprzedaży saletry w okresie I wojny światowej (rządy prezydenta Augusto B. Leguía y Salcedo w latach 1908-1912 i 1919-1930). Wielki kryzys gospodarki światowej, zahamował także na rozwojowe tendencje ekonomii peruwiańskiej.

Pierwszy konflikt graniczny z Ekwadorem o sporne tereny wzdłuż rzeki Maranon miał miejsce w roku 1941, jednak konflikt ten nie został zażegnany i nawracał w latach 1985 i 1991.

Podczas II wojny światowej Peru przez większy czas zachowało neutralność, a dopiero 12 lutego 1945 wypowiedziało wojnę Niemcom i Japonii. Po wojnie, w 1945 r. do władzy dochodzi, dzięki poparciu APRA, prezydent Jose Luis Bustamante (1945-48). Zastosował on w gospodarce elementy interwencjonizmu państwowego. Po jego obaleniu władzę objął Manuel Odria, za rządów którego (1948-56) przy napływie obcych kapitałów nastąpił okres pomyślnego rozwoju gospodarczego.

W latach 1968-1980 rządy przejęli wojskowi: Juan Velasco, a potem Francisco Morales Bermudez. Junta po raz pierwszy na wybory zezwoliła w 1980 roku[1].

Information icon.svg Osobny artykuł: Wojna domowa w Peru.

Na początku lat 80. wybuchła trwająca do dziś wojna domowa między rządem a partyzantami z maoistowskiego Świetlistego Szlaku i jego zbrojnym odłamem, Ludową Armią Partyzancką. W 1982 roku do walki z rządem przystąpiła mniej liczna MRTA czyli Ruch Rewolucyjny im. Tupaca Amaru[2].

W maju 1980 powrócił do władzy prezydent Fernando Belaunde Terry. W zderzeniu z rozlicznymi trudnościami jego plan liberalnej polityki gospodarczej spowodował głęboki kryzys polityczno-gospodarczy. Istniejące wówczas negatywne zjawiska to:

  • zadłużenie, inflacja, bezrobocie
  • maoistowska partyzantka
  • El Niño
  • nielegalna uprawa krzewu koki i rozwój narkobiznesu

W połowie XX wieku Víctor Raúl Haya de la Torre z Amerykańskiego Rewolucyjnego Sojuszu Ludowego (APRA) był dominującą postacią peruwiańskiej polityki, lecz nie dane mu było zostanie prezydentem, ze względu na sprzeciw sfer wojskowych.

W roku 1985 wybory prezydenckie wygrał reprezentujący Amerykański Rewolucyjny Sojusz Ludowy (APRA) Alan García Pérez. Interwencjonizm państwowy doprowadził do klęski polityki gospodarczej i hiperinflacji, nie powiodła się także walka z partyzantką maoistowską Świetlisty Szlak, z produkcją kokainy. Nie było więc zaskoczeniem, że społeczeństwo peruwiańskie w następnych wyborach poparło raczej mało znanego polityka, z wykształcenia matematyka i potomka japońskich emigrantów Alberto Fujimoriego w 1990 roku. W pierwszej turze głosowania, 8 kwietnia, nieznacznie więcej głosów otrzymał Mario Vargas Llosa, pisarz o poglądach liberalnych. Przegrał on jednak w drugiej turze wyborów, która odbyła się 10 czerwca.

Stojąc na czele nowego ruchu politycznego Cambio 90, Fujimori rozpoczął wprowadzanie drastycznego planu naprawy gospodarki, między innymi wprowadzanie wolnego rynku, prywatyzację wielu państwowych przedsiębiorstw, przeciwdziałanie inflacji i zadłużeniu (z udziałem MFW i Banku Światowego). Początkowo uzyskał znaczący sukces, obniżając inflację z 7650% w roku 1990 do 139% w 1991. Jednak później zaczął się pojawiać sprzeciw wobec jego polityki. W tej sytuacji w 1992 roku Fujimori (z pomocą wojska) rozwiązał parlament, zawiesił konstytucję i przeprowadził referendum, na mocy którego zlikwidowano pierwszą izbę parlamentu. Wprowadzono także karę śmierci za terroryzm. W tymże roku aresztowano przywódcę Świetlistego Szlaku Abimaela Guzmana.

Opierając się na wojsku i wszechwładnej policji oraz służbach specjalnych kierowanych przez płk. Vladimiro Montesinosa, Fujimori rozpoczął rządy autokratyczne, dyktatorskie, po reelekcji w 1995 roku.

Chociaż oficjalnie w wyborach w 2000 roku wygrał Alberto Fujimori, to jednak był oskarżany o sfałszowanie wyborów. Ostatecznie Fujimori po zamieszkach w kraju opuszcza Peru (listopad 2000) i udaje się na emigrację do Japonii. Nie powiodła się ekstradycja Fujimoriego, który został nawet oskarżony o zbrodnię ludobójstwa, lecz dzięki pomocy CIA zatrzymano i skazano na więzienie znienawidzonego szefa tajnej policji Montesinosa.

W drugiej turze wyborów w 2001 roku zwyciężył Indianin, z wykształcenia ekonomista, Alejandro Toledo, który objął urząd 28 lipca 2001 roku. Mimo pewnych osiągnięć na polu gospodarki i względnego uspokojenia sytuacji w Peru, kraj ten nadal boryka się z licznymi problemami społeczno-politycznymi.

Jesienią 2006 roku do władzy, po kampanii pełnej populistycznych haseł, ponownie doszedł Alan García Pérez. W wyborach jego głównym przeciwnikiem był Ollanta Moisés Humala Tasso, lider Peruwiańskiej Partii Nacjonalistycznej. W drugiej turze głosowania, która odbyła się w dniu 4 czerwca, Ollanta Humala otrzymał 47.47% głosów, a Alan García Pérez - 52.62% głosów. Jego dojście do władzy spotkało się z niewielkim sprzeciwem ze strony związków zawodowych. Alan García Pérez objął urząd prezydenta w dniu 28 lipca.

Przypisy

  1. The Shining Path: A History of the Millenarian War in Peru. s. 17. Gorriti, Gustavo trans. Robin Kirk, The University of North Carolina Press: Chapel Hill and London, 1999 (ISBN 0-8078-4676-7).
  2. cverdad.org.pe.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]