Historia Peru

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Okres prekolumbijski[edytuj | edytuj kod]

Na obszarze dzisiejszego Peru w okresie prekolumbijskim rozwijało się kilka znaczących cywilizacji indiańskich. Były to:

Państwo Aymara w IX wieku podbiły plemiona Kiczuanów, które utworzyły potężne imperium Inków, o wysokim stopniu rozwoju gospodarczego i organizacyjnego. Ukształtowanie cywilizacji inkaskiej miało miejsce w XII wieku, jednak znaczniejsza ekspansja terytorialna miała miejsce w XV i na początku XVI wieku. Stolicą imperium było Cuzco.

Podbój Peru przez Hiszpanów[edytuj | edytuj kod]

W 1524 roku na tereny cywilizacji Inków dotarli Hiszpanie. Wykorzystując osłabienie państwa wojną domową między synami ostatniego władcy Huayna Capac - Atahualpą i Huascarem, 160 osobowy oddział (60 konnych i 100 pieszych) pod dowództwem Francisca Pizarra rozpoczął konkwistę na zachodnim wybrzeżu Ameryki Południowej.

W roku 1525 doszło do rozpadu imperium Inków, co wykorzystali Pizarro oraz jego podkomendni Diego de Almagro i Hernando de Luque. W krótkim czasie (1531-1535) Hiszpanie, często posługując się podstępem, rozbili wojska inkaskie i opanowali cały kraj. Atahualpa został pojmany, a w roku 1533 zgładzony.

Pizarro założył Limę w 1535, a w 1542 roku powstało wicekrólestwo Peru (Nowa Kastylia), które początkowo sprawowało władzę nad wszelkimi ziemiami zdobytymi w całej Ameryce Południowej (oprócz Brazylii, będącej pod kontrolą Portugalczyków, którą zapewniał im Traktat z Tordesillas). W XVI wieku postępowała kolonizacja, osadnictwo, rozwój miejscowego rzemiosła i handlu. Największe znaczenie dla rozwoju Peru miała eksploatacja srebra w miejscowych kopalniach.

W XVII i XVIII wieku Peru było najcenniejszą kolonią Hiszpanii. W tym okresie uciskani Indianie próbowali powstań, między innymi Manko Kapak 1535-1537 oraz powstanie Tupaca Amaru II w 1780, jednak za każdym razem były one krwawo tłumione.

Na początku XIX wieku, mimo prób obalenia władzy hiszpańskiej w latach 1809, 1812, 1814, Peru pozostawało wierne Madrytowi.

Dekolonializacja[edytuj | edytuj kod]

Decydujące znaczenie dla niepodległości Peru miało powodzenie, w sąsiednich krajach, antyhiszpańskich powstań pod przywództwem Argentyńczyka Jose de San Martín i Wenezuelczyka Simona Bolivara.

Jose de San Martín w 1821 zdobył Limę i doprowadził do proklamacji niepodległości Peru. Pełnię niepodległości Peru uzyskało po zwycięstwie podkomendnego Simona Bolivara, gen. Sucre, który w 1824 roku pokonał Hiszpanów pod Ayacucho.

W roku 1825 powstała Boliwia poprzez oderwanie się tzw. Górnego Peru, a w latach 1836-39 Peru i Boliwia pozostawały ze sobą w konfederacji. W roku 1845 prezydentem Peru został Ramon Castilla. Zniósł on niewolnictwo, wprowadził reformę finansów, rozbudował kolej, stworzył powszechny system oświatowy, a także wspierał producentów saletry i nawozów produkowanych z guana. W tym okresie kraj co pewien czas wstrząsany był udanymi i nieudanymi zamachami stanu, doprowadzającymi do zmian prezydentów.

Niepodległe Peru[edytuj | edytuj kod]

W latach 60. XIX wieku Hiszpanie bez powodzenia próbowali odzyskać kontrolę nad Peru, tocząc w latach 1866-67 wojnę z Chile i Peru i w roku 1879 byli zmuszeni uznać jego niepodległość.

Przez wieki swojej historii Peru toczyło liczne spory graniczne ze swoimi sąsiadami. Najistotniejsze znaczenie miała tzw. "wojna o saletrę" (lub wojna o Pacyfik) w latach 1879-1883. Chile ostatecznie pokonało sprzymierzone Peru i Boliwię i wojna została zakończona podpisaniem 20 października 1883 traktatu z Ancón. W efekcie Chile otrzymało obfitującą w saletrę peruwiańską prowincję Tarapacá, a dwie inne objęło własną administracją (plebiscyt miał rozstrzygnąć ich przynależność). Ta przegrana wojna spowodowała upadek gospodarczy Peru.

Odbudowa Peru odbyła się na przełomie XIX i XX wieku za sprawą prezydenta Nicolása de Piérola (1895-1899). W pierwszych dekadach XX wieku zaznaczył się dalszy wzrost kraju w związku z otwarciem Kanału Panamskiego oraz zyskami ze sprzedaży saletry w okresie I wojny światowej (rządy prezydenta Augusto B. Leguía y Salcedo w latach 1908-1912 i 1919-1930). Do lat 30. dyktatorską władzę sprawowała prawicowa Partia Obywatelska i Augusto B. Leguía y Salcedo[1]. Rządy umiarkowanej prawicy przerwane zostały przez wojsko, które dokonało w 1930 roku zamachu stanu. Władzę przejął Luis Miguel Sánchez Cerro i Unia Rewolucyjna, która przyjęła program nacjonalistyczny i faszyzujący. Opozycją wobec wojskowych rządów stał się Amerykański Rewolucyjny Sojusz Ludowy, który sprzeciwiał się imperializmowi i ingerencji Stanów Zjednoczonych w sprawy państw Ameryki Łacińskiej. Przedstawiciel tej partii dokonał skutecznego zamachu na Sáncheza. Kolejni wojskowi prezydenci okazali się bardziej umiarkowani[2][3]. Od lat 30. rządy w kraju często się zmieniały a stałym zjawiskiem stały się zamachy stanu. Wielki kryzys gospodarki światowej zahamował rozwojowe tendencje ekonomii peruwiańskiej. Pierwszy konflikt graniczny z Ekwadorem o sporne tereny wzdłuż rzeki Maranon miał miejsce w roku 1941, jednak konflikt ten nie został zażegnany i nawracał w latach 1985 i 1991. Podczas II wojny światowej Peru przez większy czas zachowało neutralność, a dopiero 12 lutego 1945 wypowiedziało wojnę Niemcom i Japonii.

Po wojnie, w 1945 r. do władzy dochodzi, dzięki poparciu APRA, prezydent Jose Luis Bustamante (1945-48). Wprowadził on do gospodarki elementy interwencjonizmu państwowego. Po jego obaleniu władzę objął Manuel Odria, za rządów którego (1948-56) przy napływie obcych kapitałów nastąpił okres pomyślnego rozwoju gospodarczego. Niezadowolenie społeczne pierwszej połowy lat 60. doprowadziło do walk rządu z partyzancką Armią Wyzwolenia Narodowego, która została ostatecznie rozbita w 1965 roku[4][5]. Wraz z rozbiciem Armii Wyzwolenia Narodowego do pojedynczych akcji partyzanckich dołączył stricte ideologiczny Ruch Rewolucyjnej Lewicy[6]. W latach 1968-1980 rządy przejęli wojskowi: Juan Velasco, a potem Francisco Morales Bermudez. Junta po raz pierwszy na wybory zezwoliła w 1980 roku[7].

Wybuch wojny domowej[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Wojna domowa w Peru.

Na początku lat 80. wybuchła trwająca do dziś regularna wojna domowa między rządem a partyzantami z maoistowskiego Świetlistego Szlaku i jego zbrojnym odłamem, Ludową Armią Partyzancką. W 1982 roku do walki z rządem przystąpiła mniej liczna MRTA czyli Ruch Rewolucyjny im. Tupaca Amaru[8].

W maju 1980 powrócił do władzy prezydent Fernando Belaunde Terry. W zderzeniu z rozlicznymi trudnościami jego plan liberalnej polityki gospodarczej spowodował głęboki kryzys polityczno-gospodarczy. Rząd destabilizowały wówczas: zadłużenie, inflacja, bezrobocie, maoistowska partyzantka, El Niño, nielegalna uprawa krzewu koki i rozwój narkobiznesu.

W połowie XX wieku Víctor Raúl Haya de la Torre z Amerykańskiego Rewolucyjnego Sojuszu Ludowego (APRA) był dominującą postacią peruwiańskiej polityki, lecz nie dane mu było zostanie prezydentem, ze względu na sprzeciw sfer wojskowych. W roku 1985 wybory prezydenckie wygrał reprezentujący Amerykański Rewolucyjny Sojusz Ludowy (APRA) Alan García Pérez. Interwencjonizm państwowy doprowadził do klęski polityki gospodarczej i hiperinflacji, nie powiodła się także walka z partyzantką Świetlisty Szlak oraz z produkcją kokainy. Nie było więc zaskoczeniem, że społeczeństwo peruwiańskie w następnych wyborach poparło raczej mało znanego polityka, z wykształcenia matematyka i potomka japońskich emigrantów Alberto Fujimoriego w 1990 roku. W pierwszej turze głosowania, 8 kwietnia, nieznacznie więcej głosów otrzymał Mario Vargas Llosa, pisarz o poglądach liberalnych. Przegrał on jednak 10 czerwca, w drugiej turze wyborów.

Autorytarne rządy Fujimoriego[edytuj | edytuj kod]

Stojąc na czele nowego ruchu politycznego Cambio 90, Fujimori rozpoczął wprowadzanie planu naprawy gospodarki, poprzez między innymi wprowadzanie wolnego rynku, prywatyzację wielu państwowych przedsiębiorstw, przeciwdziałanie inflacji i zadłużeniu (z udziałem MFW i Banku Światowego). Początkowo uzyskał znaczący sukces, obniżając inflację z 7650% w roku 1990 do 139% w 1991. Jednak później zaczął się pojawiać sprzeciw wobec jego polityki. W tej sytuacji w 1992 roku Fujimori (z pomocą wojska) rozwiązał parlament, zawiesił konstytucję i przeprowadził referendum, na mocy którego zlikwidowano pierwszą izbę parlamentu. Wprowadzono także karę śmierci za terroryzm. W tymże roku aresztowano przywódcę Świetlistego Szlaku Abimaela Guzmana.

Opierając się na wojsku i wszechwładnej policji oraz służbach specjalnych kierowanych przez płk. Vladimiro Montesinosa, Fujimori rozpoczął rządy autokratyczne, dyktatorskie, po reelekcji w 1995 roku.

Chociaż oficjalnie w wyborach w 2000 roku wygrał Alberto Fujimori, to jednak był oskarżany o sfałszowanie wyborów. Ostatecznie Fujimori po zamieszkach w kraju opuścił Peru (listopad 2000) i udał się na emigrację do Japonii. Mimo oskarżeń o zbrodnię ludobójstwa nie powiodła się ekstradycja Fujimoriego. Dzięki pomocy CIA zatrzymano i skazano na więzienie znienawidzonego szefa tajnej policji Montesinosa.

Stabilizacja kraju[edytuj | edytuj kod]

W drugiej turze wyborów w 2001 roku zwyciężył Indianin, z wykształcenia ekonomista, Alejandro Toledo, który objął urząd 28 lipca 2001 roku. Mimo pewnych osiągnięć gospodarczych i względnego uspokojenia sytuacji w Peru, kraj nadal borykał się z licznymi problemami społeczno-politycznymi.

Jesienią 2006 roku do władzy, po kampanii pełnej populistycznych haseł, ponownie doszedł Alan García Pérez. Jego głównym przeciwnikiem był Ollanta Moisés Humala Tasso, lider Peruwiańskiej Partii Nacjonalistycznej. W drugiej turze głosowania, która odbyła się w dniu 4 czerwca, Ollanta Humala otrzymał 47,47% głosów, a Alan García Pérez - 52,62% głosów. Jego dojście do władzy spotkało się z niewielkim sprzeciwem ze strony związków zawodowych. Alan García Pérez objął urząd prezydenta w dniu 28 lipca.

Przypisy

  1. Klarén, Peter. Peru: society and nationhood in the Andes. s.262–276., New York: Oxford University Press, 2000, ISBN 0195069285.
  2. Stanley G. Payne, A History of Fascism, 2001, s. 343
  3. Amerykański Ludowy Sojusz Rewolucyjny - WIEM, darmowa encyklopedia
  4. Chicago Tribune, "Fate Leads to Breakup of Peruvian Guerrillas"
  5. The Militant, Cuban general Harry Villegas salutes book by Bolivian revolutionary Rodolfo Saldaña,
  6. La Revolución Peruana- Obras de Luis de la Puente Uceda en Archivos Marxistas
  7. The Shining Path: A History of the Millenarian War in Peru. s. 17. Gorriti, Gustavo trans. Robin Kirk, The University of North Carolina Press: Chapel Hill and London, 1999 (ISBN 0-8078-4676-7).
  8. cverdad.org.pe.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]