Język afrikaans

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Afrikaans
Obszar Republika Południowej Afryki, Namibia i inne
Liczba mówiących 6 milionów
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
 Języki germańskie
  Języki zachodniogermańskie
   Język afrikaans
Pismo łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy Republika Południowej Afryki
Regulowany przez Die Taalkommissie
Kody języka
ISO 639-1 af
ISO 639-2 afr
ISO 639-3 afr
SIL AFK
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku afrykanerskim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka afrykanerskiego
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-afrikaans online
Zasięg afrikaans w Namibii

     0–10%

     10-35%

     35–60%

     60–80%

Zasięg afrikaans w Południowej Afryce

     0–20%

     20–40%

     40–60%

     60–80%

     80–100%

Tablica na pomniku języka afrikaans z napisami w języku afrikaans

Język afrikaans, język afrykanerski (afrikaans, Afrikaanse taal) – indoeuropejski język należący do dolnosaksońskiej gałęzi języków zachodniogermańskich i jest językiem ojczystym południowoafrykańskich Koloredów oraz białych Afrykanerów. Powstał na styku kultur w Kolonii Przylądkowej z XVII-wiecznych dialektów niderlandzkich pod wpływem języka malajskiego i portugalskiego oraz miejscowych języków ludów hotentockich (Khoi, Khoikhoi). Niderlandzkim - językiem urzędowym holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej (VOC) - mówili funkcjonariusze, żołnierze Kompanii oraz europejscy osadnicy, przybywający na tereny dzisiejszej Republiki Południowej Afryki od połowy XVII wieku, a pochodzący głównie z Holandii i Niemiec oraz w mniejszym stopniu z Francji i Skandynawii. Koloniści ci dali początek Burom, czyli przodkom dzisiejszych Afrykanerów. Językiem malajskim i portugalskim posługiwała się na Przylądku większość sprowadzanych niewolników. W ten sposób afrikaans ukształtował się na styku języków, kultur, ras i religii jako język codziennej komunikacji i aż do końca XIX wieku traktowany był pogardliwie jako mowa Hotentotów, Koloredów oraz niewykształconych farmerów z prowincji. Podstawowy zasób słownictwa w afrikaans, ok. 90%, pochodzi z języka niderlandzkiego, lecz wykazuje on także wpływy leksykalne malajskiego, portugalskiego, a od XIX wieku także elementy przejęte z języka angielskiego oraz miejscowych języków bantu.

W trakcie migracji ludności wykształciły się trzy podstawowe dialekty:

  • przylądkowy afrikaans (Kaapse Afrikaans) - na terenie pomiędzy Kapsztadem, Stellenbosch a Graaff-Reinet
  • afrikaans znad Rzeki Pomarańczowej zwanej Oranje (Oranjerivier-Afrikaans) - w płn. części Kraju Przylądkowego
  • afrikaans znad wschodniej granicy (Oosgrens-Afrikaans) - w okolicach Graaff-Reinet i na wschód od tego miasta

Dość specyficznym dialektem tego języka jest Oorlans.

Do końca XIX wieku afrikaans funkcjonował na równi z językiem niderlandzkim i uzupełniał go w niższych rejestrach, ale w niepodległych państwach burskich (Transwal, Orania) urzędowym był nadal niderlandzki. Pozostał on też językiem kościoła reformowanego. Od lat 40. XIX wieku zafrykanizowane formy niderlandzkiego były coraz częściej używane w prasie, a od lat 70. datują się pierwsze próby kodyfikacji i emancypacji afrikaans, co miało bezpośredni związek z agresywną anglicyzacją oraz uzyskiwaniem świadomości narodowej przez Afrykanerów. Po podboju republik burskich przez Wielką Brytanię (tzw. wojny burskie) język afrikaans stał się podstawowym elementem afrykanerskiej tożsamości narodowej i nastąpiła jego szybka standaryzacja i rozwój: w 1925 r. stał się obok angielskiego, na równi z niderlandzkim, językiem urzędowym w Związku Południowej Afryki, a potem w Republice Południowej Afryki oraz w Namibii, w praktyce jednak szybko wyparł język niderlandzki. Obecnie jest jednym z 11 urzędowych języków RPA; używany jest też powszechnie w Namibii.

Afrikaans jako językiem ojczystym ok. 6,2 mln mieszkańców RPA, z czego zdecydowaną większość stanowią Afrykanerzy i Koloredzi oraz dodatkowo 4 mln jako jednym z dwóch języków ojczystych (łącznie ok. 26% populacji RPA). Najwięcej użytkowników afrikaans skupia się w stolicy kraju – Pretorii oraz w Bloemfontein, a także na całym obszarze Kraju Przylądkowego, czyli w zachodniej części RPA. Ze współczesnych prowincji RPA największym udziałem mówiących językiem afrikaans cechują się:

  • Północna Prowincja Przylądkowa (Noord-Kaap) – 70%
  • Zachodnia Prowincja Przylądkowa (Wes-Kaap) – 54%
  • Wschodnia Prowincja Przylądkowa (Oos-Kaap) – 30%
  • Zachodni Transwal (Wes-Transvaal) – 22%
  • Mpumalanga (region stołeczny) – 21%
  • Oranje – 16%
  • Wschodni Transwal (Oos-Transvaal) – 12%

W pozostałych dwóch prowincjach (KwaZulu-Natal oraz Północny Transwal) udział mówiących językiem afrikaans jest bardzo mały. Afrikaans jest również językiem ojczystym ok. 130 tys. mieszkańców Namibii, w tym 25% ludności stolicy kraju – Windhuku, ok. 25 tys. mieszkańców Botswany oraz kilku tysięcy osób w Malawi. Afrikaans pełni, choć w ograniczonym przez znajomość jęz. angielskiego zakresie, funkcję lingua franca w regionie Afryki Południowej – jest ważnym językiem komunikacji na terenie RPA, Namibii, Botswany i Zambii.

Język afrikaans a język niderlandzki[edytuj | edytuj kod]

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

  • Przyimki:
Język niderlandzki Język afrikaans Uwagi
van van "od" (odpowiednik angielskiego of)
voor vir "dla"
  • Zaimki
    • Zaimki nieokreślone:
Język niderlandzki Język afrikaans Uwagi
ander ander "inny"
    • Zaimki osobowe:
Język niderlandzki Język afrikaans Uwagi
ik ek "ja"
  • Odmiana czasownika:
    • Odmiana czasownika "być" (niektóre formy):
Język niderlandzki Język afrikaans Uwagi
is is czas teraźniejszy, liczba pojedyncza, 3. osoba
  • Spójniki:
Język niderlandzki Język afrikaans Uwagi
en en "i"
slechts mar net 'n "tylko"
  • Przyrostki:
Język niderlandzki Język afrikaans Uwagi
-lijke -like Tworzenie przymiotnika lub przysłówka (odpowiednik niemieckiego -lich): hol. mogelijke - afrik. moontlike

Afrikaans w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Prof. dr hab. Jerzy Koch, do 2011 związany z Uniwersytetem Wrocławskim, jest obecnie kierownikiem Zakładu Studiów Niderlandzkich i Południowoafrykańskich Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Jest autorem książek:

  • Wenus Hotentocka i inne rozprawy o literaturze południowoafrykańskiej (Warszawa 2008)
  • Historia literatury południowoafrykańskiej. Literatura afrikaans. XVII-XIX wiek (Warszawa 2004)
  • Outsider onder de zijnen. Vormen van xenofanie in de Afrikaanse roman ("Outsider wśród swoich. Formy ksenofanii w powieści afrikaans") (Wrocław 2002).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło afrykanerski w Wikisłowniku