Zambia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Republic of Zambia
Republika Zambii
Flaga Zambii
Herb Zambii
Flaga Zambii Herb Zambii
Dewiza: (ang.) One Zambia, One Nation
(Jedna Zambia, Jeden Naród)
Hymn: Stand and Sing of Zambia, Proud and Free
Położenie Zambii
Język urzędowy angielski
Stolica Lusaka
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent Michael Sata
Szef rządu prezydent Michael Sata
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
39. na świecie
752 614 km²
1%
Liczba ludności (2013)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
 • narody i grupy etniczne
69. na świecie
Green Arrow Up.svg 14 151 011
19 osób/km²
Bemba 21,5%
PKB (2012)
 • całkowite 
 • na osobę

Green Arrow Up.svg 20,5 mld[1] USD
Green Arrow Up.svg 1474[1] USD
PKB (PPP) (2012)
 • całkowite 
 • na osobę

Green Arrow Up.svg 23,9 mld[1] USD
Green Arrow Up.svg 1721[1] USD
Jednostka monetarna kwacha (ZMK)
Niepodległość od Wielka BrytaniaWielkiej Brytanii
24 października 1964
Religia dominująca chrześcijaństwo 82,9%
Strefa czasowa UTC +2
Kod ISO 3166 ZM
Domena internetowa .zm
Kod samochodowy Z
Kod samolotowy 9J
Kod telefoniczny +260
Mapa Zambii
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Zambia w Wikipodróżach
Wikicytaty Republika Zambii w Wikicytatach
Wikisłownik Hasło Zambia w Wikisłowniku

Zambia (Republika Zambii, ang. Republic of Zambia), dawniej Rodezja Północna – państwo w południowej Afryce bez dostępu do morza.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

  • Ustrój: republika prezydencka
  • Prezydent: Michael Sata
  • Parlament: Zgromadzenie Narodowe (150 deputowanych)
  • Główne partie polityczne:
    • Ruch na Rzecz Wielopartyjnej Demokracji (Movement for Multiparty Democracy – MMD)
    • Zjednoczona Narodowa Partia Niepodległości (United National Independence Party – UNIP)

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Zambii.
Zdjęcie satelitarne Zambii

Największe miasta: Lusaka, Kitwe-Nkana, Ndola, Mufulira, Chingola, Livingstone, Chipata, Kapiri-Mposhi, Solwezi.

Information icon.svg Osobny artykuł: Miasta Zambii.

Klimat: podrównikowy suchy.

Główna rzeka: Zambezi – dopływy: Kafue, Luangwa.

Jeziora: Bangweulu oraz częściowo Tanganika i Mweru. Sztuczny zbiornik wodny Kariba na Zambezi.

Flora: roślinność sawannowa, liczne parki narodowe i rezerwaty.

Ukształtowanie powierzchni[edytuj | edytuj kod]

Obszar Zambii obejmuje lekko pofałdowany płaskowyż (1000–1400 m n.p.m.), który stanowi znaczną część lewobrzeżnego dorzecza Zambezi. Na południu znajduje się rozległa Dolina Luangwy, z jednej strony ograniczona przez pasmo górskie Muczinga.

Granice[edytuj | edytuj kod]

Lp. Kraj Długość
1  Demokratyczna Republika Konga 1 930 km
2  Angola 1 110 km
3  Malawi 837 km
4  Zimbabwe 797 km
5  Tanzania 338 km
6  Mozambik 419 km
7  Namibia 233 km
8  Botswana 750 m
9 Całkowita długość 5 664 km

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Terytorium Zambii jest podzielone na 10 prowincji (w nawiasach stolice prowincji):

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwotnie tereny dzisiejszej Zambii zamieszkiwali Buszmeni, a od ok. VI wieku zaczął się napływ ludów Bantu. Od XIV do XV wieku pod wpływami państwa Monomotapa. W XIX wieku na terenie Zambii powstały dwa stabilne twory państwowe – państwo Barotse (na zachodzie) i Bemba (na południowym zachodzie).

W 1835 w Zambii osiedlił się zuluski lud Nguni.

W II połowie XIX wieku tereny Zambii zaczęły być stopniowo penetrowane przez europejskich misjonarzy, handlarzy i odkrywców. Jednym z odkrywców był Brytyjczyk David Livingstone. On jako pierwszy z Europejczyków zobaczył wodospady na rzece Zambezi i nazwał je na cześć królowej Wiktorii.

W 1888 Cecil Rhodes uzyskał od miejscowych władców przywileje do eksploatacji złóż mineralnych.

Od 1902 Zambia znalazła się pod zarządem Brytyjskiej Kompanii Afryki Południowej, którą kierował Rhodes. W tym czasie rozpoczęła się tam eksploatacja bogatych złóż rud miedzi, a także budowa linii kolejowych dla umożliwienia wywozu surowców. W 1911 roku tereny te zostały przekształcone w brytyjski protektorat o nazwie Rodezja Północna. Od 1924 do uzyskania niepodległości Rodezją Północną administrował rząd brytyjski.

W okresie międzywojennym Rodezja Północna stała się największym producentem miedzi na świecie.

W dziesięcioleciu 1953-1963 wchodziła w skład Federacji Rodezji i Niasy. Po jej rozpadzie 31 grudnia 1963 Północna Rodezja uzyskała szeroką autonomię, a 24 października 1964 proklamowano niepodległość Zambii. W tym samym roku została też członkiem ONZ i Organizacji Jedności Afrykańskiej. Prezydentem Zambii został Kenneth Kaunda. Polityka Zambii we wczesnym okresie niepodległości była zwrócona przeciw otaczającym ją krajom kolonialnym (Mozambik, Angola, Rodezja) oraz RPA (wraz z Namibią) i aktywnie popierała ruchy wyzwoleńcze (MPLA, FRELIMO, ZAPU, ANC i SWAPO). Konflikt z Rodezją doprowadził do zablokowania granicy z tym państwem co w połączeniu z sankcjami wobec Rodezji (1965-1980) spowodowało poważne trudności gospodarcze, transportowe i energetyczne.

Linia kolejowa tanzańskiego portu Dar es Salaam, zbudowana z pomocą ChRL poprawiła sytuację transportową (problemy z transportem przez RPA i przez Angolę). Budowa hydroelektrowni Kariba (1958-63) rozwiązała problemy energetyczne kraju.

Od 1972 w Zambii zapanował system jednopartyjny. Polityka Kaundy i światowy trend spadkowy cen miedzi doprowadziły do kryzysu gospodarczego, w wyniku którego władzę w 1991 przejęła opozycja.

Po referendum, na które zgodził się Kaunda, doszło do zmian politycznych. W roku 1991 wybory wygrał Ruch na Rzecz Wielopartyjnej Demokracji, a prezydentem został Frederick Chiluba. W 1996 Kaunda i większość działaczy opozycyjnych zostali odsunięci od możliwości startowania w wyborach i ponownie zwycięstwo w wyborach parlamentarnych i prezydenckich odniósł Ruch na Rzecz Wielopartyjnej Demokracji i Frederick Chiluba. UNIP partia Kaundy zbojkotowała wybory, nie zgadzając się na wyeliminowanie jej przywódcy i stawiając zarzuty nieprawidłowości przy głosowaniu.

Wybory w 2001 wygrał Levy Mwanawasa, obejmując urząd prezydenta w 2002. Rozpoczął on kampanię antykorupcyjną, której jednym z celów było postawienie zarzutów byłemu prezydentowi Frederickowi Chilubie, oskarżanemu o nadużycia. W 2006 Mwanawasa uzyskał reelekcję na stanowisku. W 2008 zmarł, a urząd szef państwa na pozostałą część kadencji objął wiceprezydent Rupiah Banda. W wyborach prezydenckich w 2011 przegrał z Michaelem Satą, liderem opozycji.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Gospodarka Zambii.

Zambia jest ważnym eksporterem rud miedzi. Wpływy z wywozu tego surowca wynoszą 80% wartości dochodów z handlu zagranicznego. W sektorze rolnictwa pracuje 86% ludności czynnej zawodowo, wytwarzając 15% produktu krajowego brutto.

Największe miasta[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Miasta Zambii.
Miasto Prowincja Liczba mieszkańców
(2012 rok)
1 Lusaka Lusaka 1 525 578Green Arrow Up.svg
2 Kitwe Pasa Miedzionośnego 561 524Green Arrow Up.svg
3 Ndola Pasa Miedzionośnego 517 975Green Arrow Up.svg
4 Kabwe Centralna 220 784Green Arrow Up.svg
5 Chingola Pasa Miedzionośnego 182 946Green Arrow Up.svg
6 Mufulira Pasa Miedzionośnego 143 516Green Arrow Up.svg
7 Livingstone Południowa 141 195Green Arrow Up.svg
8 Luanshya Pasa Miedzionośnego 134 180Green Arrow Up.svg
9 Kasama Północna 120 041Green Arrow Up.svg
10 Chipata Wschodnia 117 839Green Arrow Up.svg
11 Kalulushi Pasa Miedzionośnego 113 503Green Arrow Up.svg
12 Mazabuka Południowa 109 191Green Arrow Up.svg
13 Mongu Zachodnia 78 258Green Arrow Up.svg
14 Chililabombwe Pasa Miedzionośnego 75 171Green Arrow Up.svg
15 Kapiri Mposhi Centralna 65 182Green Arrow Up.svg

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Przyrost ludności: 1,52% (2003, dane szacunkowe). Według rzecznika zambijskiego Ministerstwa Zdrowia Kamoto Mbewe, w 2012 oczekiwana długość życia wzrosła z 37 do 43 lat, głównie dzięki postępom w leczeniu gruźlicy[2].

Wioska w Zambii. Kobiety z dzieckiem.

Skład etniczny[3]:

Języki:

Religijność[edytuj | edytuj kod]

Źródło: Joshua Project, 2010[4]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Dane dotyczące PKB Międzynarodowego Funduszu Walutowego za rok 2012: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2013 (ang.). [dostęp 14-05-2013].
  2. Zambia’s life expectancy up from 37 to 43 (ang.). Lusaka Times, 2012-01-05. [dostęp 2012-01-11].
  3. Joshua Project "Zambia – People Groups"
  4. Zambia – Religions. Joshua Project. [dostęp 2013-10-27].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]