Zambia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Republic of Zambia
Republika Zambii
Flaga Zambii
Herb Zambii
Flaga Zambii Herb Zambii
Dewiza: (ang.) One Zambia, One Nation
(Jedna Zambia, Jeden Naród)
Hymn: Stand and Sing of Zambia, Proud and Free
Położenie Zambii
Język urzędowy angielski
Stolica Lusaka
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa pełniący obowiązki prezydenta Guy Scott
Szef rządu pełniący obowiązki prezydenta Guy Scott
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
39. na świecie
752 614 km²
1%
Liczba ludności (2013)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
 • narody i grupy etniczne
69. na świecie
14 151 011
19 osób/km²
Bemba 21,5%
PKB (2012)
 • całkowite 
 • na osobę

20,5 mld[1] USD
1474[1] USD
PKB (PPP) (2012)
 • całkowite 
 • na osobę

23,9 mld[1] USD
1721[1] USD
Jednostka monetarna kwacha (ZMK)
Niepodległość od Wielka BrytaniaWielkiej Brytanii
24 października 1964
Religia dominująca protestantyzm
Strefa czasowa UTC +2
Kod ISO 3166 ZM
Domena internetowa .zm
Kod samochodowy Z
Kod samolotowy 9J
Kod telefoniczny +260
Mapa Zambii
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Zambia w Wikipodróżach
Wikicytaty Republika Zambii w Wikicytatach
Wikisłownik Hasło Zambia w Wikisłowniku

Zambia (Republika Zambii, ang. Republic of Zambia), dawniej Rodezja Północna – państwo w południowej Afryce bez dostępu do morza.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

  • Ustrój: republika prezydencka
  • Prezydent: Guy Scott (p.o.)
  • Parlament: Zgromadzenie Narodowe (150 deputowanych)
  • Główne partie polityczne:
    • Front Patriotyczny (Patriotic Front - PF)
    • Ruch na Rzecz Wielopartyjnej Demokracji (Movement for Multiparty Democracy – MMD)
    • Zjednoczona Narodowa Partia Niepodległości (United National Independence Party – UNIP)

Geografia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Geografia Zambii.
Zdjęcie satelitarne Zambii

Największe miasta: Lusaka, Kitwe-Nkana, Ndola, Mufulira, Chingola, Livingstone, Chipata, Kapiri-Mposhi, Solwezi.

 Osobny artykuł: Miasta Zambii.

Klimat: podrównikowy suchy.

Główna rzeka: Zambezi – dopływy: Kafue, Luangwa.

Jeziora: Bangweulu oraz częściowo Tanganika i Mweru. Sztuczny zbiornik wodny Kariba na Zambezi.

Flora: roślinność sawannowa, liczne parki narodowe i rezerwaty.

Ukształtowanie powierzchni[edytuj | edytuj kod]

Obszar Zambii obejmuje lekko pofałdowany płaskowyż (1000–1400 m n.p.m.), który stanowi znaczną część lewobrzeżnego dorzecza Zambezi. Na południu znajduje się rozległa Dolina Luangwy, z jednej strony ograniczona przez pasmo górskie Muczinga.

Granice[edytuj | edytuj kod]

Lp. Kraj Długość
1  Demokratyczna Republika Konga 1 930 km
2  Angola 1 110 km
3  Malawi 837 km
4  Zimbabwe 797 km
5  Tanzania 338 km
6  Mozambik 419 km
7  Namibia 233 km
8  Botswana 750 m
9 Całkowita długość 5 664 km

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Terytorium Zambii jest podzielone na 10 prowincji (w nawiasach stolice prowincji):

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwotnie tereny dzisiejszej Zambii zamieszkiwali Buszmeni, a od ok. VI wieku zaczął się napływ ludów Bantu. Od XIV do XV wieku pod wpływami państwa Monomotapa. W XIX wieku na terenie Zambii powstały dwa stabilne twory państwowe – państwo Barotse (na zachodzie) i Bemba (na południowym zachodzie).

W 1835 w Zambii osiedlił się zuluski lud Nguni.

W II połowie XIX wieku tereny Zambii zaczęły być stopniowo penetrowane przez europejskich misjonarzy, handlarzy i odkrywców. Jednym z odkrywców był Brytyjczyk David Livingstone. On jako pierwszy z Europejczyków zobaczył wodospady na rzece Zambezi i nazwał je na cześć królowej Wiktorii.

W 1888 Cecil Rhodes uzyskał od miejscowych władców przywileje do eksploatacji złóż mineralnych.

Od 1902 Zambia znalazła się pod zarządem Brytyjskiej Kompanii Afryki Południowej, którą kierował Rhodes. W tym czasie rozpoczęła się tam eksploatacja bogatych złóż rud miedzi, a także budowa linii kolejowych dla umożliwienia wywozu surowców. W 1911 roku tereny te zostały przekształcone w brytyjski protektorat o nazwie Rodezja Północna. Od 1924 do uzyskania niepodległości Rodezją Północną administrował rząd brytyjski.

W okresie międzywojennym Rodezja Północna stała się największym producentem miedzi na świecie.

W dziesięcioleciu 1953-1963 wchodziła w skład Federacji Rodezji i Niasy. Po jej rozpadzie 31 grudnia 1963 Północna Rodezja uzyskała szeroką autonomię, a 24 października 1964 proklamowano niepodległość Zambii. W tym samym roku została też członkiem ONZ i Organizacji Jedności Afrykańskiej. Prezydentem Zambii został Kenneth Kaunda. Polityka Zambii we wczesnym okresie niepodległości była zwrócona przeciw otaczającym ją krajom kolonialnym (Mozambik, Angola, Rodezja) oraz RPA (wraz z Namibią) i aktywnie popierała ruchy wyzwoleńcze (MPLA, FRELIMO, ZAPU, ANC i SWAPO). Konflikt z Rodezją doprowadził do zablokowania granicy z tym państwem co w połączeniu z sankcjami wobec Rodezji (1965-1980) spowodowało poważne trudności gospodarcze, transportowe i energetyczne.

Linia kolejowa do tanzańskiego portu Dar es Salaam, zbudowana dzięki pomocy ChRL, poprawiła sytuację transportową (problemy z transportem przez RPA i przez Angolę). Budowa hydroelektrowni Kariba (1958-63) rozwiązała problemy energetyczne kraju.

Od 1972 w Zambii zapanował system jednopartyjny. Polityka Kaundy i światowy trend spadkowy cen miedzi doprowadziły do kryzysu gospodarczego, w wyniku którego władzę w 1991 przejęła opozycja.

Po referendum, na które zgodził się Kaunda, doszło do zmian politycznych. W roku 1991 wybory wygrał Ruch na Rzecz Wielopartyjnej Demokracji, a prezydentem został Frederick Chiluba. W 1996 Kaunda i większość działaczy opozycyjnych zostali odsunięci od możliwości startowania w wyborach i ponownie zwycięstwo w wyborach parlamentarnych i prezydenckich odniósł Ruch na Rzecz Wielopartyjnej Demokracji i Frederick Chiluba. UNIP partia Kaundy zbojkotowała wybory, nie zgadzając się na wyeliminowanie jej przywódcy i stawiając zarzuty nieprawidłowości przy głosowaniu.

Wybory w 2001 wygrał Levy Mwanawasa, obejmując urząd prezydenta w 2002. Rozpoczął on kampanię antykorupcyjną, której jednym z celów było postawienie zarzutów byłemu prezydentowi Frederickowi Chilubie, oskarżanemu o nadużycia. W 2006 Mwanawasa uzyskał reelekcję na stanowisku. W 2008 zmarł, a urząd szef państwa na pozostałą część kadencji objął wiceprezydent Rupiah Banda. W wyborach prezydenckich w 2011 przegrał z Michaelem Satą, liderem opozycji.

29 października urzędujący prezydent Michael Sata zmarł niespodziewanie w wieku 77 lat. Na mocy zambijskiego prawa jego obowiązki do czasu rozpisania nowych wyborów na początku 2015 roku przejął wiceprezydent Guy Scott, długoletni zaufany współpracownik prezydenta. Wydarzenie to wywołało zainteresowanie nie tylko w Afryce, ale i na świecie, gdyż Scott reprezentuje nieliczną w Zambii (na tle sąsiedniej Namibii wręcz znikomą) białoskórą mniejszość i jest on pierwszym od 1994 roku, kiedy to urzędowanie zakończył Frederik de Klerk, afrykańskim białoskórym politykiem, który objął najwyższe państwowe stanowisko na Czarnym Lądzie. Funkcja Scotta jest jednak wyłącznie przejściowa i nie może on podjąć się kandydatury w najbliższych wyborach prezydenckich, gdyż z racji zambijskiej konstytucji nie tylko kandydat, ale i jego rodzice muszą być urodzeni w Zambii. Faworytem do objęcia stanowiska jest obecny minister obrony, Edgar Lungu.

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

Zambia, z racji braku dostępu do morza, dysponuje dwoma rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi oraz siłami powietrznymi[2]. Uzbrojenie sił lądowych Zambii składało się w 2014 roku m.in. z: 70 czołgów, 119 opancerzonych pojazdów bojowych, 24 zestawów artylerii holowanej oraz 50 wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych[2]. Zambijskie siły powietrzne z kolei posiadały w 2014 roku uzbrojenie w postaci m.in. 18 myśliwców, 31 samolotów transportowych, 18 samolotów szkolno-bojowych oraz 17 śmigłowców[2].

Wojska zambijskie w 2014 roku liczyły 15,1 tys. żołnierzy zawodowych oraz 4,5 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) zambijskie siły zbrojne stanowią 99. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 245 mln dolarów (USD)[2].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Gospodarka Zambii.

Zambia jest ważnym eksporterem rud miedzi. Wpływy z wywozu tego surowca wynoszą 80% wartości dochodów z handlu zagranicznego. W sektorze rolnictwa pracuje 86% ludności czynnej zawodowo, wytwarzając 15% produktu krajowego brutto.

Największe miasta[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Miasta Zambii.
Miasto Prowincja Liczba mieszkańców
(2012 rok)
1 Lusaka Lusaka 1 525 578
2 Kitwe Pasa Miedzionośnego 561 524
3 Ndola Pasa Miedzionośnego 517 975
4 Kabwe Centralna 220 784
5 Chingola Pasa Miedzionośnego 182 946
6 Mufulira Pasa Miedzionośnego 143 516
7 Livingstone Południowa 141 195
8 Luanshya Pasa Miedzionośnego 134 180
9 Kasama Północna 120 041
10 Chipata Wschodnia 117 839
11 Kalulushi Pasa Miedzionośnego 113 503
12 Mazabuka Południowa 109 191
13 Mongu Zachodnia 78 258
14 Chililabombwe Pasa Miedzionośnego 75 171
15 Kapiri Mposhi Centralna 65 182

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Przyrost ludności: 1,52% (2003, dane szacunkowe). Według rzecznika zambijskiego Ministerstwa Zdrowia Kamoto Mbewe, w 2012 oczekiwana długość życia wzrosła z 37 do 43 lat, głównie dzięki postępom w leczeniu gruźlicy[3].

Wioska w Zambii. Kobiety z dzieckiem.

Skład etniczny[4]:

Języki:

Religijność[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Religia w Zambii.

Źródło: Pew Research Center, 2010[5][6]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Dane dotyczące PKB Międzynarodowego Funduszu Walutowego za rok 2012: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2013 (ang.). [dostęp 14-05-2013].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Zambia (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-09-09].
  3. Zambia’s life expectancy up from 37 to 43 (ang.). Lusaka Times, 2012-01-05. [dostęp 2012-01-11].
  4. Joshua Project "Zambia – People Groups"
  5. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-05-14].
  6. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-05-14].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]