Język gyyz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Gyyz (także geez bądź ge'ez) – język z grupy etiopskich (etiosemickich), używany w królestwie Aksum w mowie i piśmie od IV wieku. Między XI a XIX wiekiem był to język literacki, obecnie jest jedynie językiem liturgicznym Ortodoksyjnego Kościoła Etiopskiego.

Tradycja etiopska wskazuje na jego pochodzenie od przybyłego z terenów królestwa Saby, posiadającego hegemonię w królestwie Aksum ludu Agazjan.

Ze współcześnie używanych języków, największe podobieństwo do gyyz wykazuje język tigrinia, używany na terenach z grubsza pokrywających się z obszarem dawnego królestwa Aksum.

Wyróżnia się trzy okresy rozwoju języka gyyz w literaturze:

  • język inskrypcji aksumskich (do ok. IV w. n.e.)
  • język przekładów z greki (w tym Biblii) sprzed roku 1000
  • język z okresu po roku 1000 – głównie w kronikach cesarskich

Pismo[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: pismo etiopskie.

Fonetyka[edytuj | edytuj kod]

Spółgłoski[edytuj | edytuj kod]

Spółgłoski
wargowe zębowe boczne twardo-
podniebienne
miękko-
podniebienne
labio-
welarne
języczkowe gardłowe krtaniowe
zwarte bezdźwięczne p t k ʾ [ʔ]
dźwięczne b d g [ɡ] [ɡʷ]
emfatyczne [] [] q [q, ] qʷ [qʷ, kʷʼ]
szczelinowe bezdźwięczne f s ś [ɬ] ḫʷ [χʷ] [χ] [ħ] h
dźwięczne z ʿ [ʕ]
emfatyczne [ʦʼ] [ɬʼ]
nosowe m n
półotwarte i płynne w l y [j]
drżące r

System spółgłoskowy gyyzu, podobnie jak innych języków etiopskich, wyróżnia się na tle języków semickich rozwojem spółgłosek labiowelarnych i glottalizowanych (emfatycznych). Charakterystyczny jest również brak [ġ] i [š].

Samogłoski[edytuj | edytuj kod]

Występuje 7 fonemów samogłoskowych: /a/, /u/, /i/, /ā/, /e/, /ə/, /o/. Nie ma dyftongów. Różnica między /a/ i /ā/ jest iloczasowa.

Akcent[edytuj | edytuj kod]

Rekonstrukcje systemu akcentowego gyyz są jedynie teoretyczne. Przyjmuje się, że czasowniki akcentowane były na przedostatniej, zaś rzeczowniki na ostatniej sylabie.

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

Rzeczowniki[edytuj | edytuj kod]

Większość rzeczowników tworzona jest od trójspółgłoskowego rdzenia przez zastosowanie określonego wzorca samogłoskowego i ewentualnie dołączenie afiksu. Np. wzorzec -a-ā-i służy do tworzenia nazw wykonawców czynności: nagādi "pielgrzym", sakāri "pijak".

Występują dwie liczby – pojedyncza i mnoga. Liczba mnoga jest tworzona przez sufiks (np. kāhən "kapłan" > kāhənāt "kapłani") lub zmianę wokalizacji rdzenia (tzw. liczba mnoga łamana, łac. pluralis fractus np. dəngəl "dziewica" > danāgəl "dziewice").

Istnieją dwa przypadki określane jako mianownik i biernik. Biernik tworzy się przez dodanie do mianownika końcówki -a.

Nie ma w gyyz kategorii określoności/nieokreśloności ani jej wykładników takich jak np. arabska nunacja.

Fragment Księgi Rodzaju w języku gyyz

Czasowniki[edytuj | edytuj kod]

Czasowniki gyyz odmieniają się przez liczby i osoby w trzech koniugacjach: dwóch prefiksalnych i jednej sufiksalnej np. nagarku "powiedziałem", 'anaggər "będę mówił", 'angər "obym mówił".

Nie ma w gyyz czasów w indoeuropejskim rozumieniu. Czasowniki wyrażają raczej aspekt dokonany bądź niedokonany czy też jednoczesność lub wielokrotność czynności, a nie umiejscowienie na osi czasu.

Podobnie jak w innych językach semickich czasowniki można modyfikować przez dodanie prefiksu np. od gabra "czynić" mamy: tagabra "być uczynionym", agbara "kazać zrobić", astagabra "przykładać się do zrobienia".

Składnia[edytuj | edytuj kod]

Zdania z orzeczeniem imiennym tworzone są przy użyciu kopuły wə'ətu o znaczeniu "on, ten". Zdania proste z orzeczeniem czasownikowym mają szyk VSO.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Witold K. Brzuski. Gramatyka języka gyyz (etiopskiego klasycznego). Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego: Warszawa 1972.
  • В. П. Старинин. Эфиопский яэыk. Иэд. "Наука": Москва 1967.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]