Jerzy Giedroyc

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Jerzy Giedroyc
Jerzy GiedroycMaisons-Laffitte, wrzesień 1997
Jerzy Giedroyc
Maisons-Laffitte, wrzesień 1997
Data i miejsce urodzenia 27 lipca 1906
Mińsk
Data i miejsce śmierci 14 września 2000
Maisons-Laffitte
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikicytaty Jerzy Giedroyc w Wikicytatach
Strona internetowa

Jerzy Władysław Giedroyc książę herbu Hippocentaurus (ur. 27 lipca 1906 w Mińsku, zm. 14 września 2000 w Maisons-Laffitte) – polski wydawca, publicysta, polityk i działacz emigracyjny, epistolograf, w dwudziestoleciu międzywojennym związany z obozem młodokonserwatystów, autor wspomnień. Po przewrocie majowym jeden z liderów Myśli Mocarstwowej i Związku Pracy Mocarstwowej. Był m.in. prezesem Związku Drużyn Ludowych Mocarstwowej Polski.

Pochodzenie i rodzina[edytuj | edytuj kod]

Pochodził z książęcego rodu, pieczętującego się herbem Hippocentaurus. Był synem farmaceuty Ignacego Giedroycia i Franciszki Starzyckiej (1889-1944).

Miał dwóch młodszych braci: Zygmunta (1909-1973) oraz Henryka (1922-2010)[1].

Pradziadek Jerzego, Lucjan Giedroyć, był oficerem w wojsku rosyjskim. Po jego samobójczej śmierci, majątek rodzinny podupadł i zubożała rodzina Giedroyciów zmuszona była do zamieszkania w mieście.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Absolwent Gimnazjum im. Jana Zamoyskiego[2] w Warszawie (1924). Studiował prawo (w latach 1924–1929) i historię (1930–1931) na Uniwersytecie Warszawskim. W czasie studiów został przyjęty do korporacji akademickiej Patria. Wkrótce został jej prezesem[3]. W 1930 objął redakcję tygodnika "Dzień Akademicki", dodatku do "Dnia Polskiego". Wkrótce przekształcił pismo w dwutygodnik "Bunt Młodych". W 1937 pismo zmieniło nazwę na "Polityka" i stało się tygodnikiem. Od 1931 do 1937 był żonaty z Rosjanką Tatianą Szwecow (1913–2005).

Po wybuchu II wojny światowej został ewakuowany, jako pracownik Ministerstwa Przemysłu i Handlu do Rumunii. Tam został sekretarzem ambasadora RP w Bukareszcie, Rogera Raczyńskiego i pozostał na tej placówce, także po ewakuacji polskiej ambasady w 1940, zostając szefem biura polskiego ambasady Chile, która odtąd reprezentowała polskie interesy. Z Rumunii wyjechał razem z personelem ambasady angielskiej, która w następnym roku została również ewakuowana - do Turcji. Tam Giedroyc postanowił wstąpić do wojska, wyjechał więc do Palestyny i został żołnierzem Brygady Karpackiej. Razem z nią brał udział w walkach w Egipcie i obronie Tobruku. Po połączeniu Brygady z wojskami ewakuowanymi z ZSRR pod wodzą gen. Andersa, zaczął pracować w Biurze Propagandy 2. Korpusu. To właśnie w wojsku poznał wielu późniejszych jego współpracowników z "Kultury", m.in. Józefa Czapskiego.

W 1944 został skierowany na kurs oficerski do ośrodka szkoleniowego w Gallipoli; później pracował tam jako oficer wychowawczy, aby w roku następnym zostać wezwanym do Londynu, w celu objęcia posady w Departamencie Kontynentalnym Ministerstwa Informacji Rządu RP na Uchodźstwie. Niebawem jednak składa dobrowolną prośbę o przeniesienie z powrotem do armii gen. Andersa. W ten sposób znalazł się w Rzymie, gdzie w 1946 założył Instytut Literacki, w ramach którego - po przenosinach do Paryża - wydawał od 1947 miesięcznik „Kultura”.

Doktor honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego (1991), Wrocławskiego (18 maja 1998), Warszawskiego (14 listopada 1998)[4], Uniwersytetu w Białymstoku, Szczecińskiego (2000) i UMCS (27 września 2000)[5]. Laureat Nagrody Kisiela (1992). Krytycznie patrząc na stosunki panujące w Polsce po 1989 roku odmówił przyjęcia Orderu Orła Białego (1994)[6]. Przyjął natomiast Honorowe Obywatelstwo Litwy (1997)[7].

Zmarł na zawał serca, w nocy z 14 na 15 września 2000[8].

Pochowany na cmentarzu w Le Mesnil-le-Roi.

28 lipca 2005 Sejm zdecydował o ustanowieniu roku 2006 – w którym przypadała setna rocznica urodzin Redaktora – Rokiem Jerzego Giedroycia[9].

Recepcja myśli Jerzego Giedroycia dotyczącej polskiej polityki wschodniej[edytuj | edytuj kod]

W 1974 na łamach "Kultury" Jerzy Giedroyc sformułował, wraz z Juliuszem Mieroszewskim koncepcję, iż suwerenność Ukrainy, Litwy i Białorusi (ULB) jest czynnikiem sprzyjającym niepodległości Rzeczypospolitej, natomiast zdominowanie tych krajów przez Rosję otwiera drogę do zniewolenia także Polski[10].

Krytyka myśli Jerzego Giedroycia[edytuj | edytuj kod]

W roku 2004 socjolog Zbigniew Kurcz określił koncepcje Jerzego Giedroycia terminem "mit giedroyciowski"[11][12]. Odwołując się do pojęcia "mitu giedroyciowskiego" Bogumił Grott stwierdził krytycznie, że po 1989 stwarzał on w Polsce (wśród jego zwolenników) podatny grunt dla szerzenia własnej interpretacji najnowszej historii[13] (mniej wśród polskiej emigracji[14]), jednak po rozpadzie ZSRR stopniowo tracił na znaczeniu. Zdaniem krytyków mit giedroyciowski stanowił powszechnie akceptowaną ideę, dopóty uniwersalną, dopóki istniało wspólne dla wszystkich uczestników zagrożenie, po wygaśnięciu tego zagrożenia na plan pierwszy wysunęły się inne obawy - co do wzajemnych stosunków Polski z jej nowo powstałymi wschodnimi sąsiadami[11]. "Mit giedroyciowski" jest interpretowany przez Czesława Partacza jako poświęcenie pewnych zasad, prawdy historycznej i interesów Polski, za cenę innych zasad ("uniwersalnych zasad demokratycznych") i dobrosąsiedzkich stosunków ze wspomnianymi trzema byłymi republikami ZSRR. Według Bogumiła Grotta "mit" ten, prowadził nie tylko do przemilczeń, ale i prostego zakłamania, jak w przypadku odsuwania na margines sprawy masowych mordów ludności polskiej na Wołyniu i Małopolsce wschodniej dokonanych przez ukraińskich nacjonalistów[15][16][13].

Koncepcje Jerzego Giedroycia i ich wdrażanie w polityce polskiej po 1989 skrytykował na konferencji naukowej zorganizowanej 10 lipca 2008 w Warszawie przez Instytut Pamięci Narodowej Czesław Partacz, określając je jako ahistoryczne i antypolskie[17].

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Grób Jerzego Giedroycia na cmentarzu w Le Mesnil-le-Roi, sierpień 2001

Seria Archiwum "Kultury" (Spółdzielnia Wydawnicza "Czytelnik", Warszawa, od 1993)

Ponadto:

Opracowania[edytuj | edytuj kod]

Nazwisko[edytuj | edytuj kod]

W przypadku Jerzego Giedroycia stosuje się zwyczajowo szczególną odmianę: w mianowniku Giedroyc, w przypadkach zależnych przed końcówką pojawia się zmiękczenie: Giedroycia, Giedroyciowi, Giedroyciem, Giedroyciu[18].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Jego nazwiskiem nazwana jest ulica w Mińsku[19].

Przypisy

  1. Zmarł Henryk Giedroyc z paryskiej „Kultury”. „Rzeczpospolita”, s. A17, 2010-03-22 (pol.). [dostęp 23 marca 2010]. 
  2. W: Smolna 30. Gimnazjum im. Jana Zamoyskiego Warszawa: PIW, 1989, spis absolwentów na s. 345 poz. 16. jako "Jerzy Giedroyć" (z "ć").
  3. J. Giedroyć Autobiografia na cztery ręce, Warszawa 2006, s. 24
  4. Doktoraty HC. uw.edu.pl. [dostęp 21 lutego 2011].
  5. Doktorzy honoris causa UMCS. umcs.lublin.pl. [dostęp 23 lutego 2011].
  6. Medale i ordery. Kto daje, komu i za co. polityka.pl, 20 listopada 2010. [dostęp 21 lutego 2011].
  7. Jerzy Giedroyc Honorowym Obywatelem Litwy. polskieradio.pl, 17 września 2010. [dostęp 19 lutego 2011].
  8. 10 lat temu zmarł Jerzy Giedroyc. wp.pl, 14 września 2010. [dostęp 21 lutego 2011].
  9. M.P. z 2005 r. Nr 46, poz. 623
  10. Jerzy Giedroyc, Juliusz Mieroszewski. Rosyjski 'kompleks polski' i obszar ULB. „Kultura”. 9, 1974. 
  11. 11,0 11,1 Zbigniew Kurcz, Mit giedroyciowski wobec wyzwań polskiego sąsiedztwa na Wschodzie [w:] Pogranicza i multikulturalizm w warunkach Unii Europejskiej: Implikacje dla wschodniego pogranicza Polski, t. 2, Białystok 2004
  12. "Mit giedroyciowski tworzy zespół wyobrażeń w sprawie stosunków pomiędzy Polakami a ich wschodnimi sąsiadami. Mit ten wnosi założenie o koniecznej współpracy Polaków z Litwinami, Białorusinami i Ukraińcami. Polacy muszą okazać wspaniałomyślność wobec tych sąsiadów i wspólnej z nimi przeszłości, co umożliwi koordynację działań na rzecz własnej suwerenności. Polacy i ich wschodni sąsiedzi muszą współdziałać w celu odsunięcia radzieckiego (rosyjskiego) zagrożenia, które ponadto grozi Europie barbaryzacją. Jedynie federacja umożliwi narodom Europy Środkowo-Wschodniej odzyskanie i utrzymanie niepodległości. Federacja Środkowoeuropejska musi pozostawać w sojuszu z federacją zachodnioeuropejską."Zbigniew Kurcz, Giedroyciowski mit wschodni, Kurier Wileński", Nr 14 (15811), 22.01.2008
  13. 13,0 13,1 Bogumił Grott, "Ukraina, ukraińskość, nacjonalizm ukraiński a polska racja stanu"
  14. "część Polaków na obczyźnie traktowała działalność Giedroycia jako szkodliwe pięknoduchostwo". Por. Zbigniew Kurcz, Mit giedroyciowski wobec wyzwań polskiego sąsiedztwa na Wschodzie [w:] Pogranicza i multikulturalizm w warunkach Unii Europejskiej: Implikacje dla wschodniego pogranicza Polski, t. 2, Białystok 2004, s. 197
  15. Bogumił Grott, Wiktor Poliszczuk - historyk przemilczanych zbrodni, "27 Dywizja Wołyńska AK" Biuletyn Informacyjny, nr 1(101), styczeń-marzec 2009 Warszawa, s. 27
  16. Bogumił Grott stwierdził: "Do dziś pamiętam, jak Jerzy Giedroyć w radiowym wywiadzie, dokładnie dwa tygodnie przed śmiercią, problem mordów UPA na Polakach skwitował krótkim: "należy zapomnieć". Por. Bogumił Grott, Wiktor Poliszczuk - historyk..., s. 27.
  17. "Niestety, polityka Unii Wolności doprowadziła do tego, że znów jak za PRL-u poświęcono prawdę historyczną na rzecz dobrosąsiedzkich stosunków. Tym razem z Ukrainą. Była to i jest polityka naiwna ale obliczona na jak najszybsze oddzielenie Ukrainy od Rosji i uczynienie z Ukrainy kraju o prozachodniej orientacji politycznej. W tym miejscu należy stwierdzić, iż referent podkreślił tezę Giedroycia i polityków Unii Wolności, że bez niepodległej Ukrainy nie ma niepodległej Polski. To stwierdzenie ukazuje cała naiwność i fałszywość tej nowej polityki wschodniej Polski. Teza Giedroycia jest całkowicie fałszywa i naiwna. świadczy o nieznajomości historii i geopolityki, a nawet, co należy podkreślić, jest nie tylko ahistoryczna ale i antypolska. Muszę stwierdzić, że nie było żadnego politycznego tworu o nazwie Ukraina (oczywiście pomijając fantastyczne twory historyków nacjonalistów ukraińskich) a istniała Rzeczpospolita Dwojga Narodów, potężna i bogata, dopóki nóg jej nie podcięli kozacy. Istniała i rozwijała się II Rzeczpospolita, żadnej Ukrainy poza USRR nie było. Było PRL, niesuwerenne jako satelita i kolonia Moskwy, a żadnej Ukrainy nie było. Odrodziła się III Rzeczpospolita, suwerenna i niepodległa. Wówczas dopiero po trzech latach powstała Ukraina. Popieranie jej orientacji prozachodniej a antyrosyjskiej, to popieranie "rezunów" banderowców i szeregu kierowanych przez nich organizacji." Czesław Partacz, Przyczyny i tło konfliktu polsko-ukraińskiego w latach 1939-1947 [w:] „27 Dywizja AK" Biuletyn Informacyjny, nr 1 (101), Warszawa styczeń-marzec 2009, s. 13-14 wersja elektroniczna. Koreferat do referatu Waldemara Rezmera.
  18. Poradnia językowa: Giedroyc
  19. Вуліца Ежы Гедройца w: [1]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]