Jan Nowak-Jeziorański

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jan Nowak-Jeziorański
Janek, Jan Zych
Jan Nowak-Jeziorański
Data i miejsce urodzenia 2 października 1914
Berlin, II Rzesza Niemiecka
Data i miejsce śmierci 20 stycznia 2005
Warszawa, Polska
Zawód polityk, politolog, dziennikarz, żołnierz, działacz społeczny
Odznaczenia
Order Orła Białego Krzyż Kawalerski Orderu Virtuti Militari Wstęga Wielka Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Zasługi RP Krzyż Walecznych Wielki Krzyż Komandorski Orderu Wielkiego Księcia Giedymina (Litwa) Prezydencki Medal Wolności (Stany Zjednoczone)
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikicytaty Jan Nowak-Jeziorański w Wikicytatach
Strona internetowa

Jan Nowak-Jeziorański, właśc. Zdzisław Antoni Jeziorański pseud. „Janek”, „Jan Zych” (ur. 2 października 1914 w Berlinie, zm. 20 stycznia 2005 w Warszawie) – polski polityk, politolog, działacz społeczny, dziennikarz i żołnierz AK, kurier i emisariusz Komendy AK i Rządu RP w Londynie[1]. Kawaler Orderu Orła Białego.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Zdzisław Jeziorański największe zasługi i sławę zdobył jako „Jan Nowak”. Pod tym okupacyjnym pseudonimem prowadził wojenną działalność kurierską, a w latach późniejszych używał go także przed mikrofonami Radia Wolna Europa. Był synem Wacława (1869-1918), urzędnika Towarzystwa Ubezpieczeniowego „Przezorność” i Elżbiety z Piotrowskich (1880-1975).

Urodził się w nocy z 2 na 3 października 1914 w Berlinie[2] (w piśmiennictwie znaleźć można błędną informację podającą jako jego miejsce urodzenia Warszawę[2]).

Lata przed II wojną światową[edytuj | edytuj kod]

Uczęszczał do Gimnazjum Państwowego im. Adama Mickiewicza w Warszawie (był w jednej klasie z Janem Kottem i Ryszardem Matuszewskim). Po ukończeniu studiów ekonomicznych w 1936 r. był starszym asystentem w katedrze ekonomiki Uniwersytetu w Poznaniu. 29 czerwca 1937 ukończył Szkołę Podchorążych Rezerwy Artylerii im. Marcina Kątskiego i został skierowany do odbycia dalszej służby wojskowej w 2 Dywizjonie Artylerii Konnej im. gen. Józefa Sowińskiego. Jako bombardier podchorąży artylerii, w 1939 został wzięty do niewoli przez Niemców na Wołyniu.

Okres wojny[edytuj | edytuj kod]

Po ucieczce z niewoli, od 1940 roku działał w podziemiu, od 1941 w ZWZ (przemianowanym w 1942 na Armię Krajową). Brał udział w Akcji "N" – zakonspirowanej komórce rozprowadzającej materiały propagandowe, których celem było obniżenie morale żołnierzy niemieckich. Od 1940 lub 1941 roku pracował także z polecenia ZWZ w administracji niemieckiej, aby uzyskać dokumenty okupanta pomocne polskim organizacjom konspiracyjnym[3]. W 1940 zadebiutował, jako publicysta polityczny drukując w podziemnym wydawnictwie "Znak" esej o Konstytucji 3 maja.

W 1943 zgłosił się, jako ochotnik, na funkcję kuriera AK do władz polskich poza krajem: pod przybranym nazwiskiem „Jan Kwiatkowski” został wysłany do Poselstwa Polskiego w Sztokholmie. Po przekazaniu poczty powrócił do kraju. Po sukcesie tej wyprawy, powierzono mu znacznie poważniejszą funkcję, bowiem jako emisariusz (por. przyp. 1) miał dotrzeć do rządu RP w Londynie. To właśnie na potrzeby tej misji przybrał pseudonim „Jan Nowak”. Wyruszył w 1943 roku. W Anglii odbył rozmowy zarówno z przedstawicielami rządu polskiego jak i władz angielskich, w tym z premierem Winstonem Churchillem (marzec 1944)[4].

Z Anglii został przetransportowany do Włoch. W nocy z 25 na 26 lipca 1944, lecąc na pokładzie samolotu, który wyruszył z bazy lotniczej w Brindisi, wylądował w pobliżu Tarnowa (ten sam samolot zabrał na pokład szczątki rakiety V-2 i kilku polskich polityków – akcja Most III), a następnie dotarł do Warszawy jako ostatni emisariusz przed wybuchem powstania warszawskiego[5], a w przeddzień kapitulacji, działając z rozkazu komendanta AK gen. Tadeusza Bora-Komorowskiego wyruszył do Londynu, wywożąc setki dokumentów i zdjęć. Jako emisariusz Armii Krajowej zyskał sobie przydomek Kurier z Warszawy. Używał wówczas fałszywych dokumentów, w których występowało nazwisko Jan Nowak oraz data urodzenia 15 maja 1913 roku, później często błędnie podawana jako faktyczna data urodzin Zdzisława Jeziorańskiego.

Podczas powstania warszawskiego wziął ślub z Jadwigą Wolską, łączniczką „Gretą”. Ich ślub był odprawiony w przerwie między pogrzebami. Trwał zaledwie 7 minut. Jadwiga Nowak-Jeziorańska zmarła w 1999 roku w Stanach Zjednoczonych.

Okres emigracji po 1945[edytuj | edytuj kod]

Po wojnie pozostał na Zachodzie, mieszkając w Londynie, Monachium i Waszyngtonie. W latach 1948–1951 pracował w redakcji polskiej brytyjskiej rozgłośni BBC. Jego działalność w Wielkiej Brytanii pomogła w uświadomieniu zachodniej opinii publicznej o skali zbrodni hitlerowskich na terenie Polski. Pracował wówczas dla BBC w Sekcji Polskiej[6]. Pod koniec 1951 roku podjął się kierowania Rozgłośnią Polską Radia Wolna Europa[7] Organizował ją przez kilka miesięcy, tworząc przede wszystkim zespół pracowników. Pierwsza audycja została nadana do kraju 3 maja 1952 roku. Rozgłośnią Polską RWE kierował nieprzerwanie do 1 stycznia 1976 r., kiedy to zastąpił go Zygmunt Michałowski (1918-2010).

Po odejściu z RWE, przez 20 lat działał w Kongresie Polonii Amerykańskiej (dyrektor krajowy 1979–1996), był też konsultantem Narodowej Rady Bezpieczeństwa USA. Przez wiele lat był aktywny na forach polonijnych, a dzięki znaczącym wpływom w elitach władzy USA odegrał istotną rolę w przyjęciu Polski do NATO. Członek Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie (od 1985).

Ostatnie lata życia w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Po raz pierwszy po wojnie przyjechał do Polski w sierpniu 1989 na zaproszenie Lecha Wałęsy. Potem już regularnie odwiedzał kraj, aż do stałego zamieszkania w Polsce w 2002. Przez cały okres pobytu w Polsce, podobnie, jak na emigracji, zaangażowany był aktywnie w działalność polityczną.

W wyborach prezydenckich w 1995 r. Nowak-Jeziorański poparł Lecha Wałęsę, uważając go za gwarancję kontynuacji prozachodniej polityki zagranicznej Polski. Został przez niego zaproszony do debaty telewizyjnej z Aleksandrem Kwaśniewskim, któremu wspólnie z Jerzym Markiem Nowakowskim zadawał pytania.

W czasie kampanii wyborczej w 2000 był niechętny ponownej elekcji Aleksandra Kwaśniewskiego. Ostatecznie poparł kandydaturę Andrzeja Olechowskiego[8].

Zwycięstwo Sojuszu Lewicy Demokratycznej w wyborach parlamentarnych w 2001 r. uznał za ważny krok w kierunku integracji z Unią Europejską i, mimo swego sceptycznego podejścia do lewicy postkomunistycznej, w wywiadzie dla polskiego radia powiedział: Ja mogę nie lubić tego rządu, ale on został wyłoniony w wolnych wyborach i jest moim rządem, bo jest rządem polskim[9].

W lipcu 2002 r., po 58 latach emigracji, Jan Nowak-Jeziorański wrócił do Polski i zamieszkał na stałe w Warszawie, przy ulicy Czerniakowskiej 178a[10]. Nawiązując do tytułu książki Polska z oddali stwierdził wówczas: Przychodzi moment, kiedy nie wolno patrzeć na kraj z oddali. Dlatego postanowiłem patrzeć na Polskę z bliska[11].

Od początku dyskusji o przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej angażował się po stronie integracji i był przekonany, że nie ma alternatywy dla integracji kraju z Unią[11]. Współpracował z instytucjami naukowymi i opiniotwórczymi szerzącymi idee jedności i współpracy europejskiej (Polska Fundacja im. Roberta Schumana i Instytut Studiów Stategicznych)[12][13]).

W listopadzie 2002 r. prezydent Litwy Valdas Adamkus w uznaniu zasług Jeziorańskiego we wspieraniu Litwy w dążeniu do NATO nadał mu tytuł honorowego obywatela Litwy.

Zabrał głos w debacie jaka rozgorzała na tle zaangażowania się Polski po stronie USA w konflikcie irackim. Według niego, samo wysłanie polskich wojsk do Iraku było błędem[14], ale kiedy już do tego doszło, Polska – jego zdaniem – powinna stanowczo domagać się od Waszyngtonu konkretnych korzyści w zamian za militarną pomoc w Iraku.

Był m.in. współzałożycielem i prezesem honorowym Stowarzyszenia Pracowników Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa w Warszawie oraz współzałożycielem i honorowym przewodniczącym Rady Fundacji Kolegium Europy Wschodniej we Wrocławiu. Od 2004 r. we Wrocławiu wręczana jest corocznie Nagroda Jana Nowaka-Jeziorańskiego – jej pierwszym laureatem został Tadeusz Mazowiecki. Przewodnim mottem nagrody jest „myślenie o państwie, jako dobrem ogólnym”. Jej laureatami było wielu międzynarodowych mężów stanu.

Pogrzeb „Kuriera z Warszawy” – msza w bazylice archikatedralnej św. Jana Chrzciciela, Warszawa 26 stycznia 2005

Śmierć i pogrzeb[edytuj | edytuj kod]

Zmarł 20 stycznia 2005 r. w szpitalu im. prof. Orłowskiego w Warszawie. Uroczysty pogrzeb odbył się 26 stycznia 2005 r. Na dziedziniec Zamku Królewskiego w Warszawie, gdzie wystawiono trumnę przybyli tłumnie mieszkańcy Warszawy i delegacje innych regionów kraju oraz wiele osobistości ze świata kultury i polityki, wśród nich ówczesny Prezydent RP Aleksander Kwaśniewski, premier rządu RP Marek Belka, prezydent Warszawy Lech Kaczyński, marszałkowie Sejmu i SenatuWłodzimierz Cimoszewicz i Longin Pastusiak, a także Władysław Bartoszewski oraz Tadeusz Mazowiecki. Trumna, w której złożono ciało zmarłego, była pierwotnie przeznaczona dla szczątków ostatniego króla Rzeczypospolitej, Stanisława Augusta Poniatowskiego[15]. Jan Nowak-Jeziorański został pochowany w rodzinnym grobie Jeziorańskich na Powązkach (2, II).

Działalność radiowa[edytuj | edytuj kod]

Jan Nowak-Jeziorański przemawia w Radio Wolna Europa, 3 maja 1952

Przez wiele lat Nowak-Jeziorański był związany z Polskim Radiem. Pierwszy raz wystąpił w latach 30. w audycji harcerskiej, mając 16 lat. Podczas okupacji współpracował z powstańczym radiem „Błyskawica”, gdzie przekazywał warszawiakom informacje o najnowszych wydarzeniach z frontu. W 1994 rozpoczął cykl felietonów „Polska z oddali”, nadawanych w Programie I Polskiego Radia. Następnie wygłaszał cykliczne komentarze pod tytułem „Polska z bliska”.

Był niezwykle aktywnym działaczem politycznym. Autorem wielu książek, setek artykułów, angażował się w wiele jawnych i mniej jawnych akcji politycznych. Bodaj największym jednak jego osiągnięciem była praca radiowa, a szczególnie jego działalność w kierowaniu Rozgłośnią Polską Radia Wolna Europa. W początkowej fazie organizowania rozgłośni Radio Free Europe szefami sekcji polskiej w Nowym Jorku byli Lesław Bodeński i Stanisław Strzetelski. Po wybuchu wojny koreańskiej władze USA postanowiły reorganizować rozgłośnię RWE i zapewnić jej wysoki standard radiowo-profesjonalny. Służyć temu miało bezpośrednie ulokowanie całej rozgłośni w Monachium i zapewnienie jej należytej obsługi technicznej, finansowej i dziennikarskiej. Po konsultacjach z przedstawicielami Rady Narodowej RP funkcję szefa Rozgłośni Polskiej w Monachium powierzono w grudniu 1951 Janowi Nowakowi-Jeziorańskiemu. Jeszcze przed upływem końca miesiąca Nowak-Jeziorański powołał skład osobowy redakcji, w którym znaleźli się fachowcy z przedwojennego Polskiego Radia, korespondenci PAT, polscy dziennikarze i publicyści polityczni[16].

Po latach Polskie Radio przyznało mu nagrodę Złotego Mikrofonu i odznakę honorową Polskiego Radia. W 2002 r. Nowak-Jeziorański został uhonorowany Diamentowym Mikrofonem za niepowtarzalną rolę, jaką odegrał kierując Rozgłośnią Polską Radia Wolna Europa oraz promując przemiany dokonujące się w Polsce, a zwłaszcza przystąpienie Polski do NATO oraz proces integracji z Unią Europejską. W tym samym roku radiowe studio S-4 otrzymało imię „Radia Wolna Europa”.

Information icon.svg Zobacz też: Radio Wolna Europa.

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

Był autorem książek o tematyce politycznej i niezliczonych audycji radiowych (w tym słynne pogadanki w RWE), jednocześnie cenionym ekspertem w sprawach politycznych, aż do śmierci aktywnym w mediach.

Swoje zbiory archiwalne Jan Nowak-Jeziorański przekazał Zakładowi Narodowemu im. Ossolińskich. Część księgozbioru znajduje się także w Bibliotece Centrum Informacji im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego mieszczącego się w tym samym budynku, co jego warszawskie mieszkanie – przy ul. Czerniakowskiej 178 a w Warszawie.

Odznaczenia i nagrody[edytuj | edytuj kod]

Grób Jana Nowaka-Jeziorańskego na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie
Odznaczenia
Nagrody i wyróżnienia
Honorowe obywatelstwa

Jan Nowak-Jeziorański był doktorem honoris causa kilku uniwersytetów, w tym Uniwersytetu Jagiellońskiego, Wrocławskiego, Warszawskiego[27] oraz im. Mickiewicza w Poznaniu. Po śmierci został patronem LXVII Liceum Ogólnokształcącego w Warszawie, Gimnazjum nr 1 w Tarnowie, Gimnazjum nr 58 w Poznaniu, Szkoły Podstawowej nr 162 w Łodzi, Gimnazjum w Milejewie oraz czternastej promocji Krajowej Szkoły Administracji Publicznej.

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

W dzień po śmierci, 21 stycznia 2005, imię Jana Nowaka-Jeziorańskiego nadano głównej sali wykładowej w Muzeum Powstania Warszawskiego[28].

W 2006 roku na Powiślu w Warszawie został odsłonięty pomnik Ławeczka Jana Nowaka Jeziorańskiego autorstwa Wojciecha Gryniewicza[29]. Ponadto w Kielcach oraz w Warszawie na Gocławiu znajduje się ulica Jana Nowaka Jeziorańskiego, a jego imię nosi jedno z warszawskich liceów ogólnokształcących. W Poznaniu znajduje się rondo Jana Nowaka-Jeziorańskiego. W Gliwicach i Bytomiu droga krajowa nr 88 ma nazwę Aleja Jana-Nowaka Jeziorańskiego.

Filmografia[edytuj | edytuj kod]

Role w filmach[edytuj | edytuj kod]

Filmy biograficzne[edytuj | edytuj kod]

  • Kurier nadziei – film biograficzny o Janu Nowaku-Jeziorańskim z 1991 roku, reżyseria: Zbigniew Kowalewski[32]
  • Świadek historii – film biograficzny o Janie Nowaku-Jeziorańskim z 2001 roku, reżyseria: Ireneusz Engler[33]

Filmy dokumentalne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Jarosław Kurski,Jan Nowak-Jeziorański, Warszawa 2005, s. 54: różnica między kurierem a emisariuszem polega na tym, że ten pierwszy przewozi jedynie pocztę, drugi natomiast wypowiada się także z upoważnienia stosownych władz; Nowak-Jeziorański w różnym czasie pełnił te dwie odmienne funkcje.
  2. 2,0 2,1 Jarosław Kurski, Jan Nowak-Jeziorański, Warszawa 2005, s. 22.
  3. Jan Nowak-Jeziorański, Kurier z Warszawy, Kraków 2004, s. 46; Kurski, Jan Nowak-Jeziorański, s. 45-46.
  4. Jan Nowak-Jeziorański, Kurier..., s. 259-262.
  5. relacja ppłk. Stefana Bałucha.
  6. BBC.
  7. Jan Nowak-Jeziorański, Wojna w eterze, Kraków 2005, s. 38-41.
  8. Rzeczpospolita.
  9. Jan Nowak-Jeziorański, Program I Polskiego Radia, 25.11.2001.
  10. Jan Nowak Jeziorański na warszawskiej ławeczce – Wiadomości – Internetowe Imperium Książki.
  11. 11,0 11,1 Jan Nowak-Jeziorański (1914-2005) – sylwetka.
  12. Polska Fundacja im. Roberta Schumana.
  13. Inst. Studiów Strategicznych.
  14. Roman Tokarczyk, Uniw. MCS w Lublinie, pdf, s. 12.
  15. Pogrzeb Jana Nowaka-Jeziorańskiego – Wojsko Polskie – Departament Wychowania i Promocji Obronności.
  16. Radio Wolna Europa.
  17. M.P. z 1994 r. Nr 35, poz. 293
  18. Dz.U.R.P. z 1990 r. Nr 4, poz. 54
  19. M.P. z 1993 r. Nr 15, poz. 117
  20. Apdovanotų asmenų duomenų bazė (lit.). prezidente.lt. [dostęp 2014-01-06]. – jako obywatelowi Stanów Zjednoczonych
  21. "Złoty Mikrofon" (za 1993) (pol.). pbl.ibl.poznan.pl. [dostęp 2013-04-27].
  22. Nagroda im. Ksawerego Pruszyńskiego (pol.). penclub.com.pl. [dostęp 2013-04-27].
  23. Jan Nowak-Jeziorański laureatem nagrody "Gazety Polskiej" 2001 (pol.). wp.pl. [dostęp 2013-04-27].
  24. Nowak-Jeziorański uhonorowany (pol.). medialink.pl. [dostęp 2013-04-27].
  25. Honorowi i zasłużeni obywatele Miasta Poznania. [dostęp 2013-02-17].
  26. Honorowe Obywatelstwo Stołecznego Królewskiego Miasta Krakowa. [dostęp 18 lutego 2011].
  27. Doktoraty HC. uw.edu.pl. [dostęp 21 lutego 2011].
  28. Audytorium Jana Nowaka-Jeziorańskiego w Muzeum .. W: Muzeum Powstania Warszawksiego [on-line]. 1944.pl, 21 stycznia 2005. [dostęp 2014-09-07].
  29. Odsłonięcie pomnika – ławeczki Jana Nowaka Jeziorańskiego.
  30. filmpolski.pl: ZDRADA.
  31. filmpolski.pl: ŚWIAT LUNY.
  32. filmpolski.pl: KURIER NADZIEI.
  33. filmpolski.pl: ŚWIADEK HISTORII.
  34. filmpolski.pl: JAN NOWAK JEZIORAŃSKI. KURIER Z WARSZAWY. 60 LAT PÓŹNIEJ 1944 – 2004.
  35. Filmpolski.Pl: Jan Nowak Jeziorański. Kulisy Zdarzeń.
  36. Filmpolski.Pl: Warszawa Jana Nowaka-Jeziorańskiego.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]