Julian Marchlewski

Julian Marchlewski

Julian Marchlewski w szeregach Polrewkomu, początek sierpnia 1920. Obok niego: Feliks Dzierżyński, Feliks Kon, Józef Unszlicht

Grób Juliana Marchlewskiego na warszawskim Cmentarzu Wojskowym na Powązkach

Julian Baltazar Marchlewski, ps. „Karski”, „Kujawiak” (ur. 17 maja 1866 we Włocławku, zm. 22 marca 1925 w Bogliasco k. Nervi) – działacz polskiego i międzynarodowego rewolucyjnego ruchu robotniczego i komunistycznego, współzałożyciel Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy i Związku Robotników Polskich, działacz lewego skrzydła socjaldemokracji niemieckiej, jeden z przywódców Związku Spartakusa, współtwórca Międzynarodówki Komunistycznej, przewodniczący Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski. Redaktor prasy socjalistycznej, publicysta i wydawca. Z wykształcenia ekonomista.

Życiorys

Syn Józefa Franciszka i Augusty Rückersfeldt. Ukończył 3 klasy gimnazjum we Włocławku. 1884-1885 należał do tajnego gimnazjalnego kółka marksistowskiego powiązanego z Partią „Proletariat”. W 1887 rozpoczął w Warszawie pracę zawodową początkowo jako praktykant, następnie jako wykwalifikowany farbiarz. Współzałożyciel w 1889 Związku Robotników Polskich. Od listopada 1891 do listopada 1892 więziony w X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej. W 1893 współzakładał SDKPiL. Był członkiem Zarządu Głównego partii, później przywódcą i jej głównym – obok Róży Luksemburg – ideologiem. Redagował czasopisma „Czerwony Sztandar”, „Przegląd Socjalistyczny” oraz „Sprawę Robotniczą”. W latach 1893–1905 na emigracji (Szwajcaria, Cesarstwo Niemieckie), chłonął nowinki tamtejszej myśli socjaldemokratycznej. Uczestnik rewolucji 1905–1907. Od grudnia 1906 do lutego 1907 więziony w twierdzy modlińskiej. Po rewolucji przebywał w Cesarstwie Niemieckim, gdzie przyłączył się do lewego skrzydła SPD.

W 1918 zdecydowanie sprzeciwiał się odzyskaniu przez Polskę niepodległości, uważając, że jedynym sposobem rozwiązania kwestii narodowej jest przeprowadzenie rewolucji socjalistycznej oswabadzającej proletariat i narody uciskane spod panowania, zarówno militarnego, jak i ekonomicznego, mocarstw światowych. W 1919 współtwórca Międzynarodówki Komunistycznej, 1920 postawiony przez Lenina na czele Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski w Białymstoku. Od 1922 przewodniczący Międzynarodowej Organizacji Pomocy Rewolucjonistom. Przygotował program WKP(b) w zakresie dotyczącym rolnictwa. Od drugiej połowy 1923 nasilająca się choroba nerek coraz częściej wyłączała go z czynnego życia. W 1924 leczył się na Krymie. W grudniu wyjechał do Włoch, gdzie zmarł. W 1950 urna z jego prochami została złożona do grobowca na Powązkach Wojskowych w Warszawie.

Był autorem wielu publikacji naukowych i ideologicznych.

Był bratem Leona Marchlewskiego. Zmarł w trakcie pobytu wczasowego w Królestwie Włoch.

Po śmierci Marchlewskiego jego imieniem nazwano polski obwód autonomiczny na Ukrainie (tzw. Marchlewszczyzna), miasto w tym obwodzie (Marchlewsk, obecnie ponownie Dołbysz) oraz Komunistyczny Uniwersytet Mniejszości Narodowych w Moskwie.

Po 1945 roku był patronem wielu ulic, szkół (m.in. Szkoły Partyjnej przy KC PZPR) czy przedsiębiorstw na terenie Polski. Dawna ulica Marchlewskiego w Warszawie to obecnie aleja Jana Pawła II, w Gdańsku dawna Marchlewskiego obecnie Dmowskiego. Od 1950 w Berlinie (wtedy Wschodnim) jest ulica Marchlewskiego.

W czasach PRL wybito kilka medali okolicznościowych na cześć Marchlewskiego.

Epizod wydawniczy

W czerwcu 1902 Marchlewski wraz z przyjacielem Aleksandrem Israelem Helphandem (Parvusem) założył w Monachium przedsiębiorstwo wydawnicze Dr J. Marchlewski und Co. Verlag Slavischer und Nordischer Literatur. Parvus lokując swe pieniądze stał się właścicielem i kierownikiem firmy, natomiast Marchlewski wziął na siebie planowania wydawnicze, kontakty z autorami, tłumaczami, ilustratorami i drukarniami.

Jednym z pierwszych, do których zwrócił się Marchlewski z ofertą wydawniczą był Stefan Żeromski – wydał jego Popioły w oryginale i przekładzie niemieckim, Rozdziobią nas kruki, wrony w przekładzie. Korespondował również z Kazimierzem Przerwą-Tetmajerem i Maksimem Gorkim.

Utrzymywał także kontakty z zachodnimi i polskimi księgarzami: Gebethnerem i Wolffem w Warszawie, Bernardem Połonieckim we Lwowie.

Wraz z wybuchem rewolucji 1905 roku Parvus rzucił się w wir polityki, przestając interesować się wydawnictwem Wyjechał do Rosji i pozostawił Marchlewskiego z nieuregulowanymi płatnościami. 6 grudnia 1905 Wydawnictwo Dr J. Marchlewski und Co. zostało zlikwidowane, przejęła je firma Etzold und Co.

W ciągu lat 1903 i 1904 Marchlewski wydał ok. 50 tytułów, głównie w języku niemieckim, polskim i rosyjskim.

Wybrane publikacje książkowe autorstwa J.B. Marchlewskiego

• J.B. Marchlewski, Fizjokratyzm w dawnej Polsce, Warszawa 1897.
• J.B. Marchlewski, Stosunki społeczno-ekonomiczne pod panowaniem pruskim, Lwów – Warszawa 1903 (dostępna kopia cyfrowa)
• J.B. Marchlewski, Duma carska i bezprawie wyborcze, Warszawa 1906 (dostępna kopia cyfrowa; książka wydana pod pseudonimem J. Karski)
• J.B. Marchlewski, Ekonomia polityczna. Czym jest i czego uczy, Warszawa 1907 (dostępna kopia cyfrowa)
• J.B. Marchlewski, Antysemityzm a robotnicy, Chicago 1913 (dostępna kopia cyfrowa wydania krajowego z 1920)
• J.B. Marchlewski, Wspomnienia z dzieciństwa. Szkice literackie. Listy z Japonii, Moskwa 1928 (dostępna kopia cyfrowa)
• J.B. Marchlewski, Pisma wybrane, Tomy I-II, Wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1952 (Tom I) i 1956 (Tom II) (wydanie powojenne dzieł Marchlewskiego)

Bibliografia

• Mały słownik historii Polski, Warszawa 1964.
• Stefan Król, Cytadela Warszawska, Wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1978.
• Norbert Michta, Julian Marchlewski, Wyd. Iskry, Warszawa 1979.
• Dawid Jakubowski, Julian Marchlewski. Bohater czy zdrajca?, Instytut Wyd. Książka i Prasa, Warszawa 2007.