Baranowicze

Baranowicze Бара́навічы
Herb Baranowicz
Plac Lenina w Baranowiczach
Państwo	Białoruś
Obwód	brzeski
Rejon	baranowicki
Przewodniczący Miejskiego Komitetu Wykonawczego	Dziczkouski
Powierzchnia	50,22 km²
Położenie	53°7′N 25°59′E
Ludność (2010) • liczba ludności	168 200 ▼
Nr kierunkowy	+375 163
Kod pocztowy	2254xx
Tablice rejestracyjne	1
Miasta partnerskie	Heinola (Finlandia) Stockerau (Austria) Gdynia (Polska) Nowowołyńsk (Ukraina) Czybi (Chiny) Ferrara (Włochy) rejon wasilieostrowski m. Sankt Petersburg (Rosja) Karłowo (Bułgaria) Mytiszczi (Rosja) Biała Podlaska (Polska) Szawle (Litwa) Kineszma (Rosja) Mitawa (Łotwa) Naka (Szwecja)
Położenie na mapie Białorusi Baranowicze
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Baranowicze, fragment mapy WIG, 1934

Baranowicze (biał. Бара́навічы, Baranavičy, jidysz באראנאוויטש, Baranowicz) – miasto na Białorusi, w obwodzie brzeskim, siedziba rejonu baranowickiego. Ośrodek przemysłu metalowego i włókiennictwa. Siedziba uniwersytetu; muzeum, 168,2 tys. mieszkańców (2010).

Geografia

Baranowicze w swoich granicach administracyjnych mają powierzchnię 50,22 km², w tym 3,18 km² stanowią lasy, 0,12 km² – bagna, a 0,40 km² – obiekty wodne.

Historia

Do 1914 roku

Wieś Baranowicze po raz pierwszy wzmiankowano w 1706 jako prywatną własność rodziny Rozwadowskich. W 1870 przez miejscowość przeprowadzono linie kolejowe Brześć nad Bugiem–Moskwa i Równe–Wilno, co doprowadziło do gospodarczego ożywienia wioski. W 1897 Baranowicze liczyły 4 tysiące mieszkańców (w tym 50% Żydów).

Między I i II wojną światową

W czerwcu 1916 pod Baranowiczami stoczona została jedna z najkrwawszych bitew I wojny światowej, w której zginęło prawie 100 000 żołnierzy.

18 marca 1919 polski oddział kawalerii pod dowództwem mjr. Władysława Dąbrowskiego dokonał rajdu i przejściowo odbił Baranowicze z rąk bolszewików. Polacy zdobyli duże zapasy broni, amunicji i materiału wojennego oraz wzięli wielu bolszewickich jeńców, po czym wycofali się. 18 kwietnia 1919 siły polskie ponownie zaatakowały Baranowicze, tym razem z zamiarem trwałego opanowania miasta. Zgrupowanie płk. Aleksandra Boruszczaka przez całą noc prowadziło walki o miasto z bolszewikami, w tym przy użyciu bagnetów. Wreszcie wczesnym świtem 19 kwietnia dokonano szturmu i do godziny 7:00 całkowicie oczyszczono miasto z nieprzyjaciela.

W 1919 Baranowiczom nadano prawa miejskie. W okresie międzywojennym były ważnym ośrodkiem gospodarczym II Rzeczypospolitej, największym miastem województwa nowogródzkiego, siedzibą Garnizonu Baranowicze i oddziału Korpusu Ochrony Pogranicza. W 1924 roku w mieście zbudowany został drewniany kościół katolicki p.w. Podwyższenia Krzyża. W okresie międzywojennym w Baranowiczach istniał też, drugi po warszawskim, Grób Nieznanego Żołnierza. W 1926 do lokalnej cerkwi przeniesiono elementy wyposażenia rozebranego soboru św. Aleksandra Newskiego w Warszawie. W 1938 roku otwarto tam lokalną rozgłośnię Polskiego Radia, Polskie Radio Baranowicze.

W Baranowiczach stacjonowała Nowogródzka Brygada Kawalerii, którą od 1937 roku dowodził gen. Władysław Anders.

15 września 1939 miasto i radiostacja zostały zbombardowane przez Luftwaffe.

Obrona Baranowicz 17 września 1939 roku

17 września 1939 roku, w dniu napaści ZSRR na Polskę, na teren powiatu baranowickiego wkroczyła Armia Czerwona. W tym samym czasie na terenie powiatu rozpoczęły się mordy i grabieże. Ich ofiarami padali zamożniejsi mieszkańcy, urzędnicy, policjanci i żołnierze Wojska Polskiego (zazwyczaj Polacy), sprawcami natomiast były zbrojne grupy skomunizowanych chłopów i kryminalistów, działające z inspiracji ZSRR (zazwyczaj Białorusini i Żydzi).

Na wieść o sowieckiej napaści, 17 września 1939 roku we wczesnych godzinach rannych, kierownik baranowickiego magistratu Jan Węgrzyn podjął decyzję o utworzeniu milicji (tzn. Straży Obywatelskiej), w celu obrony miasta oraz zapobieżenia rozprzestrzeniania się anarchii i bezprawia z terenów wiejskich. Składała się ona ze 186 Polaków, których Jan Węgrzyn znał osobiście. Zostali oni wyposażeni w niebieskie opaski i karabiny. Tymczasem z terenu powiatu do Baranowicz zaczęły napływać tłumy białoruskich chłopów, a pod budynkiem magistratu zgromadził się tłum wznoszący antypaństwowe okrzyki. Około godziny 10. do budynku wtargnęła grupa robotników – członków Polskiej Partii Socjalistycznej, której przewodził mężczyzna o nazwisku Machaj. Grupa zażądała likwidacji milicji z niebieskimi opaskami. W wyniku burzliwych negocjacji osiągnięto porozumienie, w myśl którego służba porządkowa miała zostać utrzymana, jednak niebieskie opaski miały został zastąpione czerwonymi. W tym momencie jednak do magistratu wtargnęła grupa ok. 30 miejscowych komunistów, krzyczących "Dość waszych rządów, precz". Również ich, pomimo dużego napięcia, udało się przekonać, że służby porządkowe są w mieście niezbędne do ochrony przed rabunkami i samosądami, przynajmniej do momentu wkroczenia wojsk sowieckich. W tej sytuacji jedynym żądaniem komunistów było aresztowanie przywódcy socjalistów, Machaja. O godzinie 14. miasto Baranowicze zostało zajęte przez Armię Czerwoną. Milicja Jana Węgrzyna, pomimo, iż nie podjęła walki z Sowietami, uratowała Baranowicze przed falą mordów i grabieży, które w tym czasie miały miejsce w powiecie i na całych ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej.

Od 1939 roku

W październiku 1939 roku Baranowicze weszły w skład Zachodniej Białorusi – marionetkowego bytu państwowego utworzonego przez sowieckie władze okupacyjne. 2 listopada zostały włączone do Białoruskiej SRR. 4 grudnia 1939 roku stały się centrum administracyjnym nowo utworzonego obwodu baranowickiego. W czasie okupacji niemieckiej 1941–1944 istniało tu getto, przez które przewinęło się ok. 13 tysięcy lokalnych Żydów (ocalało zaledwie ok. 250 z nich). Miasto zostało ponownie zajęte przez Armię Czerwoną 6 lipca 1944 r. Po opanowaniu Nowogródczyzny, Sowieci wznowili wywózki do Kazachstanu i na Syberię. W wyniku polsko-sowieckiej umowy z 16 sierpnia 1945 r. całe województwo nowogródzkie przeszło pod władanie Białoruskiej SRR.

W drugiej połowie lat 40. XX wieku partyjne władze Białoruskiej SRR utrudniały proces przesiedleń osób narodowości polskiej z Baranowicz do Polski w jej nowych granicach. Wprowadziły one pojęcie "osób urodzonych na terenie Białorusi". Osoby takie automatycznie uznawano za etnicznych Białorusinów, tym samym odmawiając im prawa do decydowania o swojej przynależności narodowej ze względu na używany język czy wyznanie. W konsekwencji uniemożliwiało to ich ekspatriację. Polscy członkowie komisji mieszanej w Baranowiczach pisali w sprawozdaniu:

Strona białoruska (…) nie zważając na to, co sama widzi i słyszy (…) bezapelacyjnie orzeka, że oni są Białorusinami, ponieważ są tu urodzeni.

Od 1991 Baranowicze są częścią niepodległej Białorusi.

Zabytki

• Kościół katolicki p.w. Podwyższenia Krzyża – zbudowany w 1924 roku, nieprzerwanie czynny w okresie sowieckim, zachowany do dnia dzisiejszego. W czasach II Rzeczypospolitej i ZSRR stanowił główny ośrodek baranowickich Polaków.

Transport

Ważny węzeł kolejowy, stacja Baranowicze Centralne. Baranowicze mają połączenia kolejowe bezpośrednie z wieloma miastami:

• Baranowicze – Mińsk – Moskwa
• Baranowicze – Brześć – Warszawa
• Baranowicze – Równe – Kijów
• Baranowicze – Wilno
• Baranowicze – Lida – Grodno

Przez miasto przebiega też trasa międzynarodowa M1 Brześć nad Bugiem – Mińsk.

Demografia

Ludzie związani z Baranowiczami

• Maja Berezowska - polska malarka, graficzka, karykaturzystka i scenografka
• Walery Bubień - polski historyk, doktor
• Elżbieta Dołęga-Wrzosek - polska działaczka społeczna na Białorusi
• Alina Jaroszewicz - polska działaczka społeczna i oświatowa na Białorusi, prezes Klubu Polskiego w Brześciu oraz oddziału brzeskiego ZPB, redaktor naczelna Ech Polesia, wiceprzewodnicząca Rady Naczelnej Związku Polaków na Białorusi
• Grzegorz Kołosowski - polski ksiądz katolicki, niestrudzony orędownik wiary podczas II wojny światowej i po jej zakończeniu, podczas przymusowych przesiedleń z ojczystej ziemi do Polski Ludowej ks. Kołosowski pozostał wierny swojemu kościołowi i pozostał na polskich kresach
• Lidia Korsakówna - polska aktorka teatralna i filmowa
• Jerzy Mazur - polski duchowny katolicki, biskup diecezji ełckiej
• Zygmunt Młot-Przepałkowski - rotmistrz kawalerii Wojska Polskiego, urzędnik administracji państwowej, zamordowany przez Rosjan w Katyniu
• Andrzej Różycki - polski reżyser filmowy, fotografik, artysta współczesny, artysta multimedialny, scenarzysta, teoretyk sztuki
• Teresa Sieliwończyk - polska działaczka społeczności polskiej na Białorusi, wiceprezes ZPB ds. kontaktów z zagranicą, szefowa oddziału ZPB w Baranowiczach
• Tomasz Szalewicz - polski działacz społeczny i samorządowiec związany z Nowogródczyzną, poseł na Sejm IV kadencji (1935–1938)
• Kazimierz Świątek - polski kardynał Kościoła rzymskokatolickiego, emerytowany arcybiskup metropolita mińsko-mohylewski
• Ludwik Wolnik - polski inżynier i samorządowiec, prezydent Nowogródka i Baranowicz

Galeria

• 

  Rakieta balistyczna pomnik

• 

  Lokomotywa pomnik Э^M 270-30

• 

  Dawny cmentarz żydowski

• 

  Cerkiew

Bibliografia

• Lech Wyszczelski: Wojna polsko-rosyjska 1919–1920. Wyd. 1. T. 1. Warszawa: Bellona, 2010, s. 696. ISBN 978-83-11-11934-5. 
• Marek A. Koprowski: Białoruś. Uparte trwanie polskości. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2006, s. 270. ISBN 978-83-7441-409-8. 

Linki zewnętrzne

• Strona przedstawiająca przedwojenne Baranowicze
• Baranowicze. Wirtualne Muzeum (ros.)
• Historia Żydów w Baranowiczach na portalu Wirtualny Sztetl