Korpus Ochrony Pogranicza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Korpus Ochrony Pogranicza
(KOP)
Historia
Państwo  Polska
Sformowanie 17 września 1924
Rozformowanie 1939
Tradycje
Tradycje jednostki kontynuuje lub kontynuowały Wojska Ochrony Pogranicza, Straż Graniczna Rzeczypospolitej Polskiej
Dowódcy
Pierwszy gen. bryg. Henryk Odrowąż-Minkiewicz
Ostatni gen. bryg. Wilhelm Orlik-Rückemann
Organizacja
Podporządkowanie Wojsko Polskie
Odznaka „Za Służbę Graniczną” wzorowana na przedwojennej Odznace KOP

Korpus Ochrony Pogranicza, KOP – formacja wojskowa czasu pokoju utworzona w 1924 do ochrony wschodniej granicy II Rzeczypospolitej przed penetracją agentów, terrorystów i zwartych uzbrojonych oddziałów dywersyjnych przerzucanych przez sowieckie służby specjalne z terenu ZSRR na terytorium II Rzeczypospolitej. W czasie stanu wojny funkcja KOP miała dobiec końca, a jego jednostki miały zgodnie z planem mobilizacyjnym zasilić oddziały i pododdziały Wojska Polskiego w linii.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Geneza KOP[edytuj | edytuj kod]

Granice Polski po podpisaniu traktatu ryskiego w 1921 r.
Gen. dyw. Władysław Sikorski – minister spraw wojskowych 1924-1925

Wkrótce po podpisaniu traktatu ryskiego w marcu 1921 władze sowieckie rozpoczęły kampanię odrzucenia nowo uznanej granicy z Polską, używając argumentu, że nie była ona wytyczona zgodnie z zasadą samostanowienia narodów. Władze radzieckie zaczęły wspierać i inspirować bandy terrorystyczne mniejszości narodowych w Polsce oraz wypady z terytorium ZSRR na wschodnie powiaty RP.[1].

Specyficzne uwarunkowania społeczno-polityczne na kresach wschodnich II Rzeczypospolitej spowodowały, iż żadna z działających tam do 1924 formacji granicznych nie była w stanie w pełni zrealizować swoich zadań. Różnice w systemach polityczno-gospodarczych Polski i Związku Sowieckiego, katastrofalna sytuacja gospodarcza wschodniego sąsiada i konflikty narodowościowe pogłębiały procesy destabilizacyjne[1].

Zwykły bandytyzm był bardzo rozpowszechniony zarówno na terenach zamieszkanych przez Białorusinów, jak i na zamieszkanym w większości przez Ukraińców Wołyniu, liczba zorganizowanych napadów dywersyjnych z terytorium ZSRR i Litwy sukcesywnie wzrastała. Nie zmieniło sytuacji przejęcie w 1923 ochrony granicy przez Policję Państwową. Była ona bezsilna wobec narastającej fali przestępczości granicznej.

Apogeum nieoficjalnej agresji sowieckiej nastąpiło w sierpniu 1924, kiedy to z terytorium ZSRR uzbrojony oddział liczący około stu osób pod dowództwem oficera Armii Czerwonej przekroczył granicę i w nocy z 3 na 4 sierpnia zaatakował Stołpce w województwie nowogrodzkim. Miasto zostało opanowane. Splądrowano sklepy i domy, zniszczono posterunek policji oraz stację kolejową. We wrześniu 1924 pod miejscowością Łowcza banda zatrzymała pociąg relacji PińskŁuniniec wiozący wojewodę poleskiego Stanisława Downarowicza i towarzyszących mu senatora RP Bolesława Wysłoucha i biskupa Zygmunta Łozińskiego.

Ogółem w 1924 w strefie granicy polsko-sowieckiej miało miejsce ponad 200 większych napadów i aktów dywersji, w których wzięło udział ok. 1000 bandytów, a zginęły co najmniej 54 osoby[2]. Zbrojne napady dywersyjne z terenu ZSRR, za które oficjalnie rząd sowiecki nie przyjmował odpowiedzialności, kompromitowały polską administrację i policję i wspierały propagandę KPZB i KPZU o tymczasowości granicy polsko-sowieckiej ustalonej traktatem ryskim i świeżo wówczas podpisanym protokołem o szczegółowej delimitacji granicy.

Rząd RP, po próbach doraźnego opanowania sytuacji, w 1924 postanowił stworzyć jako systemowe rozwiązanie problemu specjalną formację wojskową czasu pokoju pod nazwą Korpus Ochrony Pogranicza (KOP).

Gen. Stanisław Haller – szef Sztabu Generalnego 1923-1925 (grafika z 1915)

Decyzję o jego utworzeniu podjęto podczas specjalnego posiedzenia Rady Ministrów z udziałem prezydenta RP Stanisława Wojciechowskiego w dniach 21-22 sierpnia 1924. 12 września Ministerstwo Spraw Wojskowych pod kierunkiem Władysława Sikorskiego wydało rozkaz o utworzeniu Korpusu Ochrony Pogranicza a 17 września w instrukcji, opracowanej przez Sztab Generalny Wojska Polskiego pod kierunkiem gen. Stanisława Hallera, określono wojskową strukturę formacji[3].

W jej skład wchodziły: dowództwo, sztab, służby specjalistyczne, brygady ochrony pogranicza oraz kompanie i strażnice. Zadaniami związanymi z wyszkoleniem kadry zajmowały się szkoły podoficerskie: podoficerów zawodowych piechoty, podoficerów zawodowych kawalerii, tresury psów służbowych, kompanie szkolne podoficerów służby czynnej. W ramach KOP swoje zadania wypełniały: dywizjon żandarmerii oraz szefostwo wywiadu[3].

Siedziba dowództwa KOP znajdowała się w budynku przy ul. Chałubińskiego w Warszawie.

Umundurowanie[edytuj | edytuj kod]

Mundur żołnierza Korpusu Ochrony Pogranicza

Umundurowanie kopowców niewiele różniło się od umundurowania innych żołnierzy. Różnicą było to, iż nosili oni wyłącznie okrągłe czapki i tym samym wraz ze szwoleżerami stanowili wyjątek w przedwrześniowych wojskach lądowych. Czapki, określane w regulaminach jako wzoru angielskiego, wykonywane były z gabardyny koloru ogólnowojskowego, z jasnozieloną wypustką wzdłuż krawędzi denka i granatowym otokiem, zaopatrzone były w czarny daszek, okuty metalem koloru srebrnego. Orzełki na czapkach były takie same jak w wojskach lądowych. Denka czapek były nieusztywniane, podobnie jak rogatywek w reszcie armii, do reformy umundurowania w 1936, kiedy wprowadzono usztywnienie drutem. Patki (łapki) na kołnierzach KOP-u były barwy granatowej, z jasnozieloną wypustką, ozdobione typowym wężykiem. Kawaleria KOP, jak inne jednostki jazdy, nosiła na kołnierzach proporczyki w barwach formacji: granacie i jasnej zieleni. Kolor granatowy w barwach KOP jako kolor ogólnowojskowy symbolizował związek formacji z resztą wojska, kolor jasnozielony bywał tłumaczony jako symbol jednego z zadań korpusu: ochrony zielonej granicy.

Żołnierze KOP używali w warunkach bojowych hełmów typu francuskiego, często jednak były używane czapki garnizonowe. Polowe nakrycia głowy (furażerki, czapki polowe) nie były w tej formacji stosowane, podobnie jak w powojennym WOP- ie.

KOP w latach 1924-1929[edytuj | edytuj kod]

Korpus podporządkowany został dwóm resortom: Ministerstwu Spraw Wojskowych – pod względem personalnym, organizacyjnym, operacyjnym i wyszkolenia oraz Ministerstwu Spraw Wewnętrznych – pod względem ochrony granicy, bezpieczeństwa w pasie granicznym oraz budżetu. Od maja 1938 w sprawach wywiadu oraz przygotowań do zadań wojennych KOP podlegał również Generalnemu Inspektorowi Sił Zbrojnych[3].

Zawarte pomiędzy ministrami spraw wewnętrznych i wojskowych porozumienie przewidywało organizację KOP w trzech etapach: pierwszy od 1 listopada 1924, drugi – do 1 marca 1925 i trzeci – do 11 marca 1926.

Korpus Ochrony Pogranicza, choć podlegał Ministrowi Spraw Wewnętrznych, stanowił część składową sił zbrojnych II Rzeczypospolitej. Miał on uszczelnić wschodnią granicę państwa. Do zadań KOP należało:

  • strzeżenie nienaruszalności znaków i urządzeń granicznych;
  • niedopuszczenie do nielegalnego przewozu i przerzutu towarów przez granicę;
  • niedopuszczenie do nielegalnych przekroczeń granicy;
  • zwalczanie przemytu i wykroczeń skarbowych oraz wykroczeń w zakresie postanowień o granicach państwa;
  • współdziałanie z organami wojska w dziedzinie obrony państwa itd.

Tylko do końca 1924 żołnierze KOP zatrzymali ponad 5 tysięcy osób, które nielegalnie chciały przekroczyć granicę do Rosji lub Polski. Odparli 89 napadów różnych band, wytropili 51. W walkach zraniono lub zabito 70 osób.

Formowanie Korpusu, który przyjął strukturę wojskową, zakończono w grudniu 1927, choć właściwie przez cały okres jego istnienia często dochodziło do różnorodnych przekształceń strukturalnych. Na czele KOP stało dowództwo, któremu podlegało 6 brygad, w skład których wchodziły bataliony piechoty i szwadrony kawalerii. Najmniejszą jednostką organizacyjną były strażnice liczące w czasach pokoju jedną drużynę piechoty. Było ich 357.

Stefan Pasławski – dowódca brygady KOP w Baranowiczach i w Wilnie 1925-1927

W latach 1924-1929 nazwy jednostek KOP posiadały tylko numerację, np.:

Pierwsze trzy brygady (1., 2., 3.) rozpoczęły obsadzanie granicy na Wołyniu i Białorusi 27 października 1924, a operacja została zakończona 11 listopada, który to dzień stał się nieoficjalnym świętem formacji. W kwietniu 1925 zostały zorganizowane kolejne dwie brygady (4. i 5.), które obsadziły odcinki w Małopolsce i na Polesiu. W marcu 1926 6 Brygada Ochrony Pogranicza przejęła dozór granicy z Litwą i Łotwą. Siły te to 24 bataliony piechoty i 20 szwadronów kawalerii.

KOP miał składać się z wyborowych jednostek o pełnych stanach etatowych. Żołnierze byli specjalnie dobierani, pochodzili głównie z województw zachodnich. Przed wcieleniem do KOP-u odbywali przeszkolenie w jednostkach liniowych. Do KOP wysyłano też wszystkich żołnierzy służby czynnej narodowości niemieckiej. System ochrony granicy przez KOP wyglądał następująco. Każda brygada (potem także pułk) miała własny odcinek, który dzielił się na odcinki batalionowe. Te z kolei składały się kompanijnych strażnic w pasie nadgranicznym. Jednostki odwodowe, saperzy i artyleria tworzyły kolejne linie oporu.

Na podstawie wytycznych Ministerstwa Spraw Wojskowych z 2 sierpnia 1927 roku został przeprowadzony czwarty etap formowania KOP. W ramach tego etapu zostało sformowanych sześć batalionów odwodowych, po jednym dla każdej z brygad ochrony pogranicza:

Ponadto w składzie 3 i 6 Brygady Ochrony Pogranicza zostały utworzone dowództwa 3 i 6 Półbrygady Ochrony Pogranicza oraz zorganizowane trzy kompanie graniczne dla 19, 22 i 23 baonu.

Ostatecznego zamknięcia obu skrzydeł granicy wschodniej i północno-wschodniej dokonano w październiku 1927. Oddziały KOP, wychodząc poza pierwotne ustalenia, dodatkowo chroniły suwalski odcinek granicy polsko-pruskiej oraz wzdłuż Dniestru – granicy polsko-rumuńskiej.

W 1928 ogólna długość granicy państwowej ochranianej przez KOP wynosiła ponad 2334 km. Na 1 km ochranianej granicy średnio przypadało około 11 żołnierzy. KOP liczył blisko 25 tysięcy żołnierzy i oficerów. Żołnierze Korpusu ochraniali granice poprzez system posterunków, patroli, zasadzek, obław oraz pracę wywiadowczą.

Organizacja pokojowa KOP w grudniu 1927 roku[edytuj | edytuj kod]

Żołnierze KOP-u
Ułani z 20 szwadronu KOP

Organizacja pokojowa Korpusu Ochrony Pogranicza na podstawie komunikatu dyslokacyjnego jednostek KOP, część I, L.dz. 7000/OdeB/27 z 5 grudnia 1927[4].

Reforma Józefa Piłsudskiego (1929-1935)[edytuj | edytuj kod]

Józef Piłsudski, autor reformy KOP w 1929 r.

18 maja 1929 nowym dowódcą KOP został gen. bryg. Stanisław Tessaro. W lipcu 1929 nastąpiła reorganizacja KOP pod kryptonimem „R. 1”, zarówno pod względem organizacji wewnętrznej, jak i dyslokacji. Utworzono dodatkowo sześć dowództw pułków i nowe bataliony. Wszystkie jednostki KOP począwszy od strażnicy aż po brygadę przyjęły nazwy miejscowości lub nazwy geograficzne regionów, w których stacjonowały sztaby. Część jednostek przeformowano, utworzono kilka nowych. Wprowadzono pododdziały saperów i artylerii.

Brygady otrzymały następujące nazwy: Brygada KOP „Grodno”, Brygada KOP „Wilno”[5], Brygada KOP "Nowogródek"[5], Brygada KOP "Polesie", Brygada KOP "Wołyń"[5], Brygada KOP "Podole". Pułki z kolei nazwano: Pułk KOP "Głębokie", Pułk KOP "Wilejka", Pułk KOP "Wołożyn", Pułk KOP "Sarny", Pułk KOP "Czortków"[6]. Bataliony i szwadrony utrzymały numery z cyframi arabskimi oraz dodatkową nazwę w cudzysłowie od nazwy miejscowości, w której stacjonowały, np. 22 Batalion KOP „Nowe Troki”. W nazewnictwie kompanii i plutonów zachowano status quo.

Równocześnie w dokumentach i wspomnieniach pojawiały się nazwy nieformalne, np 3. Brygada KOP nosiła nazwę „Wileńska” lub rzadziej „Wilejska”.

W 1931 dokonano reorganizacji KOP pod kryptonimem „R. 2”. Tym razem zlikwidowano numerację i pozostawiono tylko nazwy w oddziałów w cudzysłowach od nazwy miejscowości, w której stacjonowały.

Organizacja KOP w 1931[7][8][edytuj | edytuj kod]

Modernizacja i rozbudowa KOP (1937-1939)[edytuj | edytuj kod]

Stefan Rowecki – dowódca Brygady KOP „Podole” 1935-1938

W II połowie 1937 przystąpiono do tworzenia artylerii KOP-u. We wrześniu 1937 utworzono dal „Czortków” i baterię „Kleck”, a w październiku 1937 baterię „Osowiec”. Piechota wzbogaciła się o jeden batalion piechoty, który został utworzony w Pułku KOP „Snów” i otrzymał nazwę Batalion KOP "Snów".

W obiegu kancelaryjnym (w dokumentach) wprowadzono kryptonimy poszczególnych oddziałów KOP w postaci dwucyfrowych liczb będących odpowiednikami poszczególnych dowództw od dowództwa KOP po dowództwa szwadronów KOP. Tak nazywały wytyczne, zaś rzeczywistość była czasem odmienna.

W rozkazach Dowództwa KOP co roku powtarzano nakazy stosowania prawidłowych nazw, ale nawet Inspektorom Armii na ich własnym odcinku zdarzało się pomylić nazwy, jak np. gen. Stefanowi Dąb-Biernackiemu, który Brygadę KOP „Wilno” ochrzcił nazwą 6 Brygady KOP (już po reformie z 1929). Ponadto oficjalne nazwy batalionów często były skracane, np. 22 Batalion KOP „Nowe Troki” skracany do „Troki” lub „Nowe Święciany” do „Święciany”.

W grudniu 1938 dla ochrony granicy południowej z Rumunią rozpoczęto organizację Pułku KOP „Karpaty”. Wynikało to z faktu, że Straż Graniczna przekazała część swojej granicy z Rumunią dla KOP, stąd od lutego 1939 cała granica polsko-rumuńska podlegała pod KOP.

Początkiem roku 1938 pojawiły się także postulaty o konieczności stworzenia zachodniego Korpusu Ochrony Pograniczna dla granicy z Niemcami[9].

Na dzień 31 grudnia 1938 organizacja KOP przedstawiała się następująco:

Rok 1938 był ostatnim, w czasie którego Korpus istniał i działał według pokojowej organizacji. Dalsza rozbudowa KOP nastąpiła już w 1939. Utworzono wówczas 1 Pułk Piechoty KOP "Karpaty" (Batalion KOP "Skole" i Batalion KOP "Delatyn") oraz 2 Pułk Piechoty KOP "Karpaty" (Batalion KOP "Komańcza" i Batalion KOP "Dukla"). W planie mobilizacyjnym jednostki KOP-u przewidziane były do zadań osłonowych lub też stanowić miały podstawę dywizji rezerwowych.

Przygotowywany od początku lat trzydziestych i wprowadzany w 1939 plan mobilizacyjny „W” przewidywał dla KOP szereg nowych zadań. W ramach ich realizacji od wiosny 1939, rozpoczęto, wraz z zarządzoną dnia 23 marca 1939 częściową mobilizacją, przesuwanie batalionów i innych pododdziałów w różne regiony kraju oraz podporządkowywanie ich jednostkom operacyjnym. Tym samym formacja weszła w okres przygotowań wojennych.

W marcu 1939 w związku z narastaniem zagrożenia na granicy południowej, zostały skierowane tam 4 bataliony piechoty (Batalion KOP "Berezwecz", Batalion KOP "Żytyń", Batalion KOP „Snów I”, Batalion KOP „Snów II”), a na granicę zachodnią wysłano trzy kompanie saperów („Wilejka”, „Stolin”, „Hoszcza”). Ponadto 23 marca wydano rozkaz o utworzeniu tzw. Ćwiczebnego Pułku Kawalerii KOP w składzie 6 szwadronów liniowych i 1 szwadron ckm.

W marcu 1939 Pułk KOP „Karpaty” objął również pod ochronę powstałą granicę polsko-węgierską po rozpadzie Czechosłowacji. 15 lipca 1939 wydano rozkaz organizacyjny o utworzeniu kolejnego pułku Karpaty do wzmocnienia granicy ze Słowacją. Z chwilą jego organizacji obu pułkom nadano numery 1. i 2. Zgodnie z Planem „Z” (Zachód), na wypadek wojny z Niemcami, część sił KOP miała posłużyć jako baza dla organizacji jednostek WP. Stąd tworzone oddziały Wojska Polskiego otrzymały z KOP przeważającą część kadry, żołnierzy i sprzętu. Całą artylerię przekazano dla jednostek nowo formowanych.

W kwietniu 1939 na granicę południową wysłano kolejne 2 bataliony KOP-u (Batalion KOP "Wilejka", Batalion KOP "Wołożyn") oraz 1 do Augustowa (Batalion KOP "Słobódka"). W maju na Hel wysłano: z Batalionu KOP „Sienkiewicze” – kompanię odwodową i kompanię ckm, z Pułku KOP „Sarny” – kompanię odwodową. Z tych jednostek utworzono batalion noszący numerację IV/7 pp, znany także jako IV Batalion KOP „Hel”.

Ministerstwo Spraw Wojskowych utworzyło dowództwa pododcinków: „Sucha”, „Nowy Sącz” i „Sanok”, które przemianowane później na brygady górskie, 25 sierpnia 1939 zostały wcielone w skład organizacyjny KOP. Jedyną brygadą górską która powstała na bazie jednostek KOP jest 1 Brygada Górska (pododcinek „Sucha”), która powstała na bazie 1 Pułku Piechoty KOP i 2 Pułku Piechoty KOP.

Wraz z narastaniem niebezpieczeństwa ze strony Niemiec, KOP oddelegowywał na zachód kolejne swoje jednostki. Większość z nich została następnie odtworzona. Jednak oddziały powstałe w ten sposób charakteryzowały się większym procentem żołnierzy pochodzenia niepolskiego. Były one też gorzej przygotowane i uzbrojone.

Granica służbowej działalności KOP w roku 1939 rozciągała się od styku Polski, Litwy i Prus Wschodnich na północy przez linię graniczną z Litwą, Łotwą, Związkiem Radzieckim, Rumunią, Węgrami oraz Słowacją aż do Wisłoki.

KOP był zorganizowany w następujący sposób:

Współpraca z Oddziałem II Sztabu Generalnego[edytuj | edytuj kod]

Oddział II Sztabu Generalnego WP korzystał na terenie kraju z pomocy innych państwowych instytucji cywilnych i wojskowych m.in; Inspektoratu Defensywy Politycznej Policji Państwowej, Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Dużą współpracę Oddział II prowadził z Korpusem Ochrony Pogranicza.

W porozumieniu z Oddziałem II głównym zadaniem organów wywiadowczych KOP-u na rok 1926 było:

  1. Obserwowanie działania wywiadów litewskiego, sowieckiego, niemieckiego, litewskich działaczy nacjonalistycznych, komunistów i przemytników
  2. Przenikanie wywiadowcze na teren kowieńskiej Litwy, Rosji i Prus Wschodnich
  3. Osłabienie antypolskiej działalności Litwy na terenie Łotwy
  • Ekspozytura Nr 1 Oddziału II SG w Wilnie – wywiad ofensywny przeciw ZSRR, Litwie i Łotwie; od 1933 podlegała dowódcy KOP (Oddziałowi II podlegała nadal w sensie etatowym i budżetowym)
  • Ekspozytura Nr 5 Oddziału II SG we Lwowie – wywiad ofensywny przeciw ZSRR; od 1933 podlegała dowódcy KOP (Oddziałowi II podlegała nadal w sensie etatowym i budżetowym)
    • szefowie
      • mjr dypl. Bogdan Szeligowski (1928)
      • mjr Józef Bińkowski (1939)
    • placówka wywiadowcza nr 7 KOP – Sarny
    • placówka wywiadowcza nr 8 KOP – Równe
    • placówka wywiadowcza nr 9 KOP – Czortków – kpt. Henryk Nitecki (do 1935, potem II zastępca szefa wywiadu KOP)
    • placówka wywiadowcza nr 10 KOPTarnopol (utworzona 15 listopada 1931)
    • placówka wywiadowcza nr 11 KOP – Wołożyn, Iwieniec, później Stryj (utworzona w grudniu 1931; zlikwidowana we wrześniu 1936; odtworzona tuż przed wojną)
    • placówka wywiadowcza nr 12 KOPSłobódka (utworzona w styczniu 1933; zlikwidowana 29 października 1934 wobec nikłego zagrożenia penetracji przy granicy polsko-łotewskiej); odtworzona w marcu 1939 w Sanoku, wkrótce przeniesiona do Jasła
  • Ekspozytura Nr 6 Oddziału II SG w Brześciu Litewskim (1 czerwca 1926 podporządkowana Ekspozyturze nr 1 w Wilnie) – wywiad ofensywny przeciw ZSRR

Struktura organizacyjna w marcu 1939[edytuj | edytuj kod]

KOP w marcu 1939: Bataliony piechoty Szwadrony kawalerii Komendy artylerii Baterie artylerii Kompanie inżynierów
  Brygady
Grodno 2 1 1
Polesie 3 1 1
Podole 4 3 1 1
  Pułki
Wilno 3 1
Głębokie 4 3
Wilejka 3 2 1
Wołożyn 2 1
Snów 3 2 1 1
Sarny 3 3
Zdołbunów 4 4 1
1 Pułk KOP 2
2 Pułk KOP 2
  Inne jednostki
CSPodof. KOP 1 1
Razem 36 21 1 2 6

Rozmieszczenie batalionów KOP przed mobilizacją[edytuj | edytuj kod]

Mobilizacja 30 sierpnia 1939[edytuj | edytuj kod]

Afisz mobilizacji powszechnej

Na mocy rozkazu z 30 sierpnia 1939 o przejściu KOP na stopę wojenną dokonano reorganizacji struktury organizacyjnej. Na bazie poszczególnych oddziałów KOP formowano rezerwowe dywizje piechoty i podporządkowano je określonym związkom operacyjnym.

Dowództwo KOP natomiast utworzyło dowództwo Grupy Operacyjnej gen. Kruszewskiego. Dowódcą KOP został dotychczasowy I zastępca dowódcy KOP – gen. bryg. Wilhelm Orlik-Rückemann.

W trakcie mobilizacji z KOP powstały:

Organizacja KOP po mobilizacji w 1939[10][11][edytuj | edytuj kod]

Wojna obronna 1939[edytuj | edytuj kod]

W dniu 1 września 1939 KOP składał się z dowództwa, 1 brygady (Brygada KOP "Polesie"), 7 pułków. Łącznie liczył tylko około 20 tys. żołnierzy. Mało było kadry i żołnierzy doświadczonych, duża zaś liczba rezerwistów wywodzących się z mniejszości narodowych, głównie Ukraińców, Białorusinów i Niemców.

Schron bojowy „Wędrowiec” w Węgierskiej Górce

Po wybuchu II wojny światowej, dowództwo KOP ewakuowano z Warszawy do Pińska.

2-3 września 1939 151 kompania forteczna „Węgierska Górka” pod dowództwem kpt. Tadeusza Semika broniła fortów w Węgierskiej Górce.

Information icon.svg Osobny artykuł: Bitwa pod Węgierską Górką.

W dniach 6 do 9 września ciężkie walki w rejonie Końskich – Szydłowca i Iłży toczyła 36 DP rez. zmobilizowana głównie z żołnierzy KOP Brygady Podole. W ostatniej fazie walk dywizją dowodził ppłk. Przemysław Nakoniecznikoff-Klukowski.

7-10 września miała miejsce bitwa pod Wizną, w której siłami polskimi dowodził kpt. Władysław Raginis.

Information icon.svg Osobny artykuł: Obrona Wizny.
Kpt. Władysław Raginis – dowódca 3 kompanii batalionu ckm w obozie warownym „Sarny”

Kiedy 17 września 1939 Armia Czerwona przekroczyła w sile 2 Frontów: Białoruskiego i Ukraińskiego (łącznie 750 tys. żołnierzy) granicę wschodnią RP, na jeden batalion KOP przypadał 1 korpus sowiecki. Oddziały i pododdziały KOP stoczyły wiele walk i potyczek z Armią Czerwoną. Brak amunicji i sprzętu oraz wyczerpanie żołnierzy spowodowało, że Rückemann zwolnił żołnierzy z przysięgi i rozwiązał liczące około 3 tys. żołnierzy zgrupowanie. Jednak część z nich przebiła się do Grupy Operacyjnej „Polesie” i brała udział w ostatnich walkach Wojska Polskiego.

Improwizowane Zgrupowanie KOP powstało w rejonie Kuchecka Wola – Kuchcze – Chrapin – Moroczno na podstawie rozkazu dowódcy KOP gen. Wilhelma Orlik-Rückemanna z 21 września 1939. Po ześrodkowaniu liczyło ok. 8700 żołnierzy (w tym 300 oficerów).

17 września 1939, inwazja Armii Czerwonej

W dniach 29-30 września 1939 w bitwie pod Szackiem 4-tysięczna grupa KOP pod dowództwem gen. Wilhelma Orlik-Rückemanna poważnie nadwerężyła 52 Dywizję Strzelecką Armii Czerwonej. Walki o miejscowość Szack rozpoczęły siły polskie. Wieś została ostrzelana przez artylerię, a następnie doszło do szturmu i krwawej walki na bagnety. W południe została zdobyta. Znalezione tu zaopatrzenie poprawiło sytuację wyczerpanych fizycznie i psychicznie polskich żołnierzy. Po południu zajęto przy drobnych potyczkach kilka okolicznych wsi. Pościg za niedobitkami 52 DS trwał do wieczora, ale nie powiódł się, Rosjanie zbiegli na północny wschód do Małoryty. W ciągu następnego dnia polskie oddziały zniszczyły przednie straże kolejnej dywizji, następnie ruszyły w kierunku Bugu. W walkach z bolszewikami zginęło około 350 polskich żołnierzy, a przeszło 900 zostało rannych. KOP stracił też sporo amunicji zwłaszcza artyleryjskiej i kilka ciężarówek. Straty nieprzyjaciela były jednak większe.

30 września grupa KOP podjęła dalszy marsz w kierunku Parczewa, aby tam dołączyć do Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie” gen. Kleeberga. Przy próbie przekroczenia szosy Włodawa-Lublin w miejscowości Wytyczno doszło jednak do walki z oddziałami pancernymi Armii Czerwonej nacierającymi od strony Włodawy.

Ostatnie jednostki KOP uległy rozproszeniu właśnie w bitwie pod Wytycznem (1 października 1939). Po całodziennych walkach wobec przewagi wroga dowódca grupy KOP rozkazał odwrót i rozwiązał grupę. Oddziały drobnymi grupami przedostały się do lasów i rozpoczęły walkę konspiracyjną.

Wielu żołnierzy KOP zostało zamordowanych w Katyniu (m.in. kpt. Stanisław Zwojszczyk i gen. Henryk Minkiewicz) oraz w Charkowie (m.in. kpt. Rudolf Schreiber). Przegrana wojna obronna 1939 roku stała się kresem istnienia Korpusu Ochrony Pogranicza.


Organizacja KOP po zgrupowaniu we wrześniu 1939[edytuj | edytuj kod]

Obsada personalna Dowództwa KOP w latach 1924-1939[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy korpusu:

Zastępcy dowódcy korpusu:

Pomocnik dowódcy korpusu

Inspektor piechoty

  • płk piech. Stanisław Sobieszczak

Inspektorzy formacji konnych:

  • gen. bryg. Józef Tokarzewski (X 1924 – 15 V 1926, jednocześnie zastępca dowódcy KOP)
  • płk Feliks Dziewicki (od 15 XI 1926)

Szefowie sztabu:

Szefowie Oddziału Operacyjno-Wyszkoleniowego:

Szefowie saperów korpusu:

  • mjr Eugeniusz Oskierko (do I 1931 → szef saperów 20 DP)
  • mjr sap. Ryszard Jaworowski (I 1931[12] - 1934 → dowódca 5 bsap)
  • mjr sap. Aleksander Filipowski (od 1934[13])

Szefowie budownictwa korpusu:

  • ppłk sap. inż. Stanisław Jan Paszkowski (od I 1931)

Szefowie sanitarni korpusu:

  • ppłk lek. Stanisław Michałowski (1924-1930)
  • płk lek. Kazimierz Jerzy Miszewski (1930-1932)
  • ppłk / płk lek. dr med. Antoni Szwojnicki (1932-1934)
  • płk lek. dr med. Władysław Markiewicz-Dowbor (1934-1938)
  • płk dr Bronisław Fortunat Seweryn Stroński (1938-1939)

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Korpus Ochrony Pogranicza przez cały okres swojego istnienia pragnął pozyskiwać poparcie społeczne wśród mieszkańców Kresów Wschodnich. Z tego właśnie powodu prowadził instytucje społeczno-kulturalne w rodzaju bibliotek oraz udzielał pomocy medycznej. Ze zrozumiałych względów działalność ta miała ograniczone rozmiary.

Wikimedia Commons

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Obchody 80 rocznicy powołania Korpusu Ochrony Pogranicza.
  2. Wojciech Materski, Na widecie. II Rzeczpospolita wobec Sowietów 1918-1943, Wyd. ISP PAN i oficyna „Rytm”, Warszawa 2005, ISBN 83-88490-84-2; s. 258-259.
  3. 3,0 3,1 3,2 Korpus Ochrony Pogranicza 1924-1939.
  4. Archiwum Straży Granicznej, Zespół KOP, 541.1065.
  5. 5,0 5,1 5,2 Przeformowane w pułki.
  6. Przeformowany w dwa bataliony.
  7. Reorganizacja Baonów i Centralnej Szkoły Podoficerskiej, L.dz. 4160/tj/Og.Org./31, 21 sierpnia 1931, Archiwum Straży Granicznej, Zespół KOP, 541.1106.
  8. Komunikat dyslokacyjny jednostek KOP, część I, L.dz. 3000/Tjn./O de B, 1 grudnia 1929, Archiwum Straży Granicznej, Zespół KOP.
  9. Studium planu strategicznego Polski przeciwko Niemcom Kutrzeby i Mossora, opracował Marek Jabłonowski i Piotr Stawecki, Warszawa 1987, s. 132 i 155.
  10. Jerzy Prochwicz, Formacje Korpusu Ochrony Pogranicza w 1939 roku, Warszawa 2003.
  11. Rafał Białkowski, Korpus Ochrony Pogranicza (Internet Archive).
  12. Dziennik Personalny Ministra Spraw Wojskowych z 28 stycznia 1931 r., Nr 1, s. 30.
  13. Dziennik Personalny Ministra Spraw Wojskowych z 22 grudnia 1934 r., Nr 14, s. 277.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Archiwum Straży Granicznej.
  • O Niepodległą i granice. Tom 4: Korpus Ochrony Pogranicza 1924-1939, Wyższa Szkoła Humanistyczna w Pułtusku, 2002, ISBN 83-88067-47-8.
  • Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej. Tom I: Kampania wrześniowa 1939, cz. I: Polityczne i wojskowe położenie Polski przed wojną, Londyn 1951.
  • Mieczysław Cieplewicz, Wojsko Polskie w latach 1921-1926, Wrocław 1998, ISBN 83-04-04450-1.
  • Zdzisław Cutter, Polskie wojska saperskie w 1939 roku, Częstochowa 2003.
  • Ryszard Dalecki, Armia Karpaty w wojnie obronnej 1939 r., Rzeszów 1989, ISBN 83-11-06229-3.
  • Czesław Grzelak, Szack – Wytyczno 1939, wyd. Bellona, Warszawa 1993, ISBN 83-11-09324-5.
  • Marek Jabłonowski, Formacja specjalna Korpus Ochrony Pogranicza 1924-1939, Warszawa 2003, ISBN 83-88766-52-X.
  • Marek Jabłonowski, Jerzy Prochwicz, Wywiad Korpusu Ochrony Pogranicza 1924–1939, wyd. ASPRA-JR, Warszawa 2003, ISBN 83-88766-88-0.
  • ks. mjr dr Zbigniew Kępa, Kapelani formacji granicznych II RP, Problemy Ochrony Granic Nr 7 (1998).
  • Eugeniusz Kozłowski, Wojsko Polskie w latach 1936-1939. Próby modernizacji i rozbudowy, Warszawa 1974.
  • J. Odziemkowski, F. Frątczak, Polskie duszpasterstwo wojskowe, Warszawa 1996, ISBN 83-86678-25-9.
  • J. Odziemkowski, ks. B. Spychała, Duszpasterstwo wojskowe w Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 1987.
  • dr Jerzy Prochwicz, Formacje Korpusu Ochrony Pogranicza w 1939 roku, wyd. Neriton, 2003, ISBN 83-88973-58-4.
  • dr Jerzy Prochwicz, Walki oddziałów KOP na obszarach północno-wschodniej Polski, Białoruskie Zeszyty Historyczne nr 13, Białystok 2000.
  • dr Jerzy Prochwicz, Andrzej Konstankiewicz, Jan Rutkiewicz, Korpus Ochrony Pogranicza 1924-1939, wyd. Barwa i Broń, Warszawa 2003, ISBN 83-900217-9-4 (formalnie błędny numer ISBN).
  • Władysław Steblik, Armia Kraków 1939, Warszawa 1989.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]