Pomoc:Porady stylistyczne

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Na tej stronie zawarte są porady, jak napisać artykuł w Wikipedii, aby był on poprawny stylistycznie. Jest ona uzupełnieniem dla strony Pomoc:Styl – poradnik dla autorów, która opisuje ogólnie zalecenia odnoszące się do formy hasła w Wikipedii. Tutaj zamieszczamy szersze porady dotyczące języka, jakim piszemy artykuły.

Każdy/a z nas kiedyś zaczynał/a edytowanie haseł encyklopedycznych w Wikipedii. Każdy/a był/a kiedyś nowicjuszem/ką przekonanym/ą, że sobie nie poradzi. Nic bardziej błędnego! Wikipedia jest dla ludzi. Poprawne napisanie artykułu encyklopedycznego nie jest trudne i zawsze można liczyć na pomoc innych, bardziej doświadczonych użytkowników. Można też próbować samemu, należy jednak, obok zaleceń edycyjnych podanych na stronie głównej, pamiętać o „drobiazgach”, które omawiamy poniżej. Poczytaj poniższe porady, a jeszcze lepiej zrób do nich zakładkę i sięgaj w razie potrzeby. Edytuj śmiało, a gdy czegoś nie rozumiesz, pytaj. To żaden wstyd. Nawet my – gdy mamy wątpliwości – pytamy kolegów czy koleżanek lepiej poruszających się w danym temacie. Zapraszamy do lektury i zadawania pytań. Jesteśmy tu także po to, by na nie odpowiadać.

Zasady ogólne[edytuj | edytuj kod]

Stylistyka. Wielu z nas ma z tym trudności. By stworzyć poprawny artykuł, potrzebny jest, jak to napisał dawno temu Juliusz Słowacki, język giętki, czyli tzw. łatwość pisania. By to osiągnąć, trzeba czytać, czytać i czytać. Dlatego zachęcamy do sięgania po najwybitniejsze dzieła literatury światowej. Tylko one pozwolą na wypracowanie stylu potrzebnego do osiągnięcia wysokiego poziomu. W Wikipedii znajdziesz zestaw najbardziej znanych dzieł literatury światowej (około 250 pozycji). Nie musisz znać wszystkich, ale dobrze byłoby przeczytać 1/5 z nich, czyli około 50 pozycji, najlepiej (ale to dziś niemal nieosiągalne) w oryginale. Bryki się nie liczą.

Czy istnieje możliwość ominięcia tej żmudnej i karkołomnej drogi? Niestety, nie. Bez poznania twórczości Homera, Szekspira, Mickiewicza, Słowackiego, Prusa, Sienkiewicza, Żeromskiego, Reymonta, Hemingwaya, Longfellowa, Dumasa, Verne’a i wielu wielu innych nie ma o tym mowy.

Czy my, bardziej doświadczeni wikipedyści, jesteśmy w stanie pomóc w tej kwestii? W jakimś stopniu tak.

Zacznijmy od spraw ogólnych, które czasami przysparzają kłopotów nawet wytrawnym wikipedystom, bowiem trudno jest wyplenić w sobie przyzwyczajenia wywodzące się z regionalizmów i tzw. kalek językowych. Edytując w Wikipedii, musimy pamiętać o tym, że obowiązuje nas literacki język polski, tj. taki, jaki został przyjęty i zatwierdzony przez Radę Języka Polskiego. To nic trudnego, jest to bowiem język, w którym pisane są wszystkie encyklopedie i dzieła naukowe. Przejdźmy jednak do szczegółów, bo w nich rzeczywiście tkwi diabeł:

Prostota języka[edytuj | edytuj kod]

Język, jakim napisane jest hasło encyklopedyczne, musi być przede wszystkim bardzo precyzyjny. Należy unikać plątaniny myśli, nadmiernych ubarwień. Jako że Wikipedia jest jednak encyklopedią specyficzną, w miejsce znanych np. z PWN-u równoważników zdań stosujmy zdania. Mogą to być jak najbardziej zdania złożone, jednak nie nazbyt długie – w trosce o łatwiejsze rozumienie tekstu przez czytelnika. W zdaniach wielokrotnie złożonych dbajmy o poprawną interpunkcję, tak aby nie pozostawiać miejsca na różną interpretację.

Wikipedia powinna stanowić wzorzec językowy dla jej czytelników. Nie stosujmy zatem form do niedawna uznawanych za błędne, a dziś już dopuszczalnych, kolokwializmów, anglicyzmów (tam, gdzie można zastosować rdzennie polski wyraz). Chrońmy i zachowujmy tradycyjną, literacką polszczyznę.

Należy także wystrzegać się nadmiernej żargonowości specjalistycznej. Definicje (czyli wstępne rozdziały artykułów) powinny być jak najbardziej czytelne dla sięgającego po nie laika.

Neutralność[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z zasadą neutralności hasła muszą być pisane językiem pozbawionym ozdób stylistycznych mających nastawiać czytelnika pozytywnie lub negatywnie do omawianego tematu, a zgodnie z zasadą weryfikowalności ograniczać się do podawania faktów dających się potwierdzić w wiarygodnych źródłach. Przekłada się to także na styl artykułów, który powinien być całkowicie wolny od wyrażeń próżnych i zwodniczych, bardzo charakterystycznych dla tekstów reklamowych i propagandowych, o ile nie istnieją odpowiednio wiarygodne źródła uzasadniające takie stwierdzenia.

Typowe przykłady wyrażeń próżnych: „dobrze znany”, „sztandarowy” „legendarny”, „wybitny”, „najlepszy” itp.

Typowe przykłady wyrażeń zwodniczych: „faktycznie, jasno, oczywiście, rzekomo, widocznie, wyraźnie...”, „powszechnie wiadomo, że...”, „niektórzy (ludzie, nauczyciele, historycy, badacze...) zgadzają się z...”, „badania pokazują, że...”. Stosowanie tych ostatnich sformułowań jest dopuszczalne jedynie przy podaniu źródła, np.: Tarkwiniusz Pyszny panował, jak wykazują niektórzy badacze<|ref>Aleksander Krawczuk: Kronika starożytnego Rzymu, Iskry, Warszawa 1994, ISBN 83-207-1432-X.</ref> w latach 534–510 pne”.

Styl podręcznikowy i beletrystyczny a styl encyklopedyczny[edytuj | edytuj kod]

Wikipedia to encyklopedia, a nie podręcznik, dlatego należy w niej unikać stylu podręcznikowego, zwłaszcza pisania w drugiej osobie liczby mnogiej oraz udzielania czytelnikom różnych porad i pouczeń.

Typowe przykłady stylu podręcznikowego: „możemy rozważać”, „przyjmujemy, że”, „w niniejszym paragrafie podamy twierdzenie”, „warto zauważyć...”, „nie należy popełnić błędu...” itp. Warto zauważyć, że w ramach Wikipedii przyjmujemy, że taki styl pisania często też skłania nas podświadomie do umieszczenia w hasłach określeń zwodniczych i próżnych. Młody i stary Wikipedysto, pamiętaj, że nie należy popełniać tego błędu !! !

Wikipedia to encyklopedia, a nie kryminał czy thriller, dlatego nie należy stosować w niej stylistycznych ozdobników mających wciągnąć czytelnika w akcję wydarzeń. Nie stosujemy zatem ozdobników w rodzaju pytań retorycznych, wielokropków na końcu zdania, wykrzykników, przypowieści, metafor, niedomówień i wszelkich innych literackich figur retorycznych.

Nie mieszaj czasów[edytuj | edytuj kod]

W hasłach encyklopedycznych zawsze stosujemy:

  • czas przeszły, dokonany do wydarzeń, które już się zakończyły oraz
  • czas teraźniejszy, prosty do wydarzeń, które są w trakcie.

Nigdy nie stosuj czasu teraźniejszego do wydarzeń, które się zakończyły.

Typowym błędem jest stosowanie stylu podręcznikowo-sensacyjnego, w ramach którego pisze się o zdarzeniach przeszłych w czasie teraźniejszym. Np. „Wstąpił na tron w roku 1332. Już w trzecim roku panowania usuwa ze stanowiska kanclerza...”.

Można natomiast napisać: „Stopień generała brygady uzyskał w roku 1998. Od czerwca 2004 pełni obowiązki zastępcy dowódcy Okręgu...”.

Ponadczasowość[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobna strona: Pomoc:Ponadczasowość.

Wpis w encyklopedii pozostanie w niej na lata. Nie stosuj nigdy czasu przyszłego, czasu zaprzeszłego oraz trybu przypuszczającego, bo to co napiszesz, może się szybko zdezaktualizować. Nie przewiduj nigdy przyszłości i nie pisz o zdarzeniach, które dopiero mają nastąpić.

Nie można napisać: „W ławach poselskich będzie zasiadał do 2011 r.”

Błędem jest też używanie zapisów typu „w bieżącym roku”, „w obecnym sezonie”, „w ubiegłym roku”, „w przyszłym roku” i podobnych. Taki wpis za rok stanie się nieaktualny. Lepiej jest napisać: „w 2009 roku”, „w sezonie 2009/2010”, wówczas treść będzie poprawna także w przyszłości.

Kolokwializmy, slang i manieryzmy[edytuj | edytuj kod]

Kolokwializm to wyraz, wyrażenie lub forma składni stosowane wyłącznie w języku potocznym, zasadniczo tylko w mowie, w życiu codziennym, a jednocześnie w sytuacji, gdy nie ma wymogu dbałości o czystość literacką. Nagminne stosowanie kolokwializmów jest czasem odbierane jako niedbałe (a czasami wręcz prostackie) traktowanie języka. Wynika stąd, że stosowanie kolokwializmu w innej niż potoczna formie wypowiedzi jest błędem językowym. Kilka przykładów kolokwializmów: „syf” (bałagan), „zajebiście” (wspaniale), „burak” (prostak), „debeściak” (ktoś najlepszy), oraz wszelkie przekleństwa. Chyba nie trzeba nikomu tłumaczyć, że na kolokwializmy w encyklopedii nie ma miejsca.

Manierą językową nazywamy upodobanie do pewnych słów, które mimo woli powtarzamy nazbyt często. Można tu zaliczyć takie wyrażenia, jak „aczkolwiek”, „jednak”, „zważywszy że” itp. Manieryzmy nie są błędami językowymi, natomiast ich częste stosowanie razi.

Kolokwializmy i slang w artykułach o artystach i grupach muzycznych[edytuj | edytuj kod]

Poniżej znajduje się lista kolokwializmów często pojawiających się w opisach artystów i grup muzycznych:

Kolokwializm (pojęcie używane w slangu) Poprawna forma
„krążek” płyta
„winyl” płyta gramofonowa
„kapelka”, „kapela”, „band” grupa muzyczna, zespół muzyczny
„kawałek” utwór, piosenka
„wokal” śpiew
przygoda z..., rozpoczął przygodę z... działalność w, zaczął działać w/rozpoczął karierę w

Nieporadności[edytuj | edytuj kod]

W wielu artykułach napotykamy nieporadności językowe, które wynikają z co najmniej kilku przyczyn: nieznajomości składni języka polskiego, błędów w tłumaczeniach z języków obcych, a także z nieznajomości właściwej terminologii. Przykład poniższy[1] zawiera kilka z nich:

„Uszkodzony statek „Brisbane Star”, z zalaną jedną ładownią, idący samotnie w pobliżu wybrzeża Tunezji, zdołał nie atakowany dotrzeć na Maltę 14 sierpnia. Podczas podróży, 13 sierpnia, funkcjonariusze francuskich władz Vichy dostali się z patrolowca na jego pokład i usiłowali zmusić kapitana do zawinięcia do portu tunezyjskiego i internowania, lecz jego kapitan F. Riley zdołał przekonać ich do kontynuowania rejsu.”

Przeprowadźmy analizę cytowanego tekstu:

uszkodzony statek „Brisbane Star”, z zalaną jedną ładownią – cytowany fragment może sugerować, że ów statek został uszkodzony (jak?, kiedy?), a ponadto miał zalaną jedną z ładowni, niekoniecznie w wyniku uszkodzeń. W dodatku określenie „statek” wydaje się zbyt ogólnikowe. Z całą pewnością nie był to tankowiec (tankowce nie mają ładowni) ani kontenerowiec (takowe jeszcze wówczas nie istniały), ale nie wiemy, czy był to drobnicowiec czy też masowiec, dlatego lepiej użyć bezpiecznego określenia „frachtowiec”.

idący samotnie w pobliżu wybrzeża Tunezji – określenie „w pobliżu” nie wyznacza kierunku. Niby wszystko w porządku, lecz brak precyzji. Poza tym do określania ruchu statku używamy wyrazu „płynąc”. Lepiej użyć tu imiesłowu przysłówkowego.

Podczas podróży, 13 sierpnia, funkcjonariusze francuskich władz Vichy dostali się z patrolowca na jego pokład... – określenie „podczas podróży” jest nieprecyzyjne i nijak odnosi się do operacji militarnej. W dodatku nie jest istotne, z pokładu jakiej jednostki (chyba że podamy jej nazwę) dostali się (lepiej zabrzmi „wtargnęli” lub „wdarli się”) owi funkcjonariusze.

lecz jego kapitan F. Riley zdołał przekonać ich do kontynuowania rejsu – z tego fragmentu wnioskować by można, że kapitan powiedział im „płyńcie swoim kursem”, co zupełnie opacznie oddaje sens akcji.

Ten sam fragment, napisany poprawnie, powinien wyglądać tak:

„Uszkodzony (zalana jedna z ładowni) frachtowiec «Brisbane Star» zdołał dotrzeć nieatakowany 14 sierpnia na Maltę, płynąc wzdłuż wybrzeży Tunezji, choć 13 sierpnia na jego pokład wtargnęli funkcjonariusze władz Vichy z zamiarem internowania jednostki w jednym z tunezyjskich portów, na co nie przystał jej kapitan F. Riley rozkazując utrzymanie dotychczasowego kursu.”

Numerologia[edytuj | edytuj kod]

Wszystkie miary i wagi podajemy w układzie metrycznym, ewentualnie dodając w nawiasach ich odpowiedniki w innych układach. Wyjątek może stanowić następujące zdanie: „Odległość z Gdańska do Hawru wynosi 1850 km (~1000 MM), co przy średniej prędkości 10 węzłów pozwoli statkowi dotrzeć do celu po czterech dobach...”.

W artykułach Wikipedii czasami można dostrzec rozbieżności przy numerowaniu, np. jednostek wojskowych. Generalnie liczebniki porządkowe zapisujemy z kropką: pierwszy = 1., piętnasty = 15., dwieście dwudziesty ósmy = 228. Tak więc czwarty pułk piechoty = 4. pp, trzecia dywizja zmechanizowana = 3. DZm, a drugi batalion = 2. bat.

Nie ma takiego zalecenia, ale większość autorów dla wielkich jednostek, jak armie i korpusy, przyjmuje liczebniki łacińskie: pierwsza armia = I Armia, czternasty korpus = XIV Korpus.

Wyjątkami, kiedy nie stawia się kropki po cyfrze, są jednostki, w których cyfra jest częścią nazwy jednostki, np. 1 Pułk Szwoleżerów-Lansjerów Gwardii Cesarskiej.

Stosując zasadę „cyfra z kropką”, będziemy pisać „440. rocznica unii lubelskiej, a nie „440 rocznica...” itp. Wyjątek od tej zasady to zapis daty dziennej, którą zapisujemy bez kropki, czyli 8 września lub 14 października, oraz godziny.

Odmiana nazwisk polskich i obcych[edytuj | edytuj kod]

Nazwiska polskie i obce pisze się zawsze, czyli także w bibliografii, podając najpierw imię (czasem także drugie imię lub przydomek), a następnie nazwisko, a więc Adam Mickiewicz, Akira Kurosawa, Bruce Lee, John Quincy Adams, Chester W. Nimitz, Edwin (Buzz) Aldrin, Dick Cheney lub Martin Luther King, Jr. Oczywiście w zapisach kategorii i przy stosowaniu szablonu {{Cytuj książkę}} napiszemy najpierw nazwisko, a po nim imię, ale po wyświetleniu ukaże się zapis zgodny z polską normą językową.

Zgodnie z zasadami pisowni polskiej wszystkie imiona i nazwiska się odmienia. Wyjątek stanowią jedynie te imiona i nazwiska, które nie mają w języku polskim wzorca odmiany (np. Lee)[2]. Niekiedy, np. w wypadku bardzo krótkich słów, należy zrezygnować z odmiany nazwiska bądź imienia, jeśli odmiana znacząco zmienia to słowo (np. Umberto Eco – Umbertem Eco zamiast Umbertem Ekiem). Oto przykłady:

M. Akira Kurosawa
D. Akiry Kurosawy
C. Akirze Kurosawie
B. Akirę Kurosawę
N. Akirą Kurosawą
Msc. Akirze Kurosawie
W. Akiro Kurosawo!
Bruce Lee
Bruce’a Lee
Bruce’owi Lee
Bruce’a Lee
Bruce’em Lee
Brusie Lee
Brusie Lee!
Luciano Pavarotti
Luciana Pavarottiego
Lucianowi Pavarottiemu
Luciana Pavarottiego
Lucianem Pavarottim
Lucianie Pavarottim
Lucianie Pavarotti!
Dick Cheney
Dicka Cheneya
Dickowi Cheneyowi
Dicka Cheneya
Dickiem Cheneyem
Dicku Cheneyu
Dicku Cheneyu![3]

Zasady odmiany nazwisk i imion obcojęzycznych można znaleźć w internetowym słowniku ortograficznym PWN[4]. W tym słowniku istnieje także możliwość wyszukania odmiany konkretnego obcojęzycznego nazwiska, jeśli nosiła je bardzo znana osoba, co może być przydatne także w przypadkach mniej znanych postaci – wystarczy znaleźć nazwisko z podobną końcówką.

Osobny problem stwarza pisownia polskich nazwisk kobiet (z końcówką -ska/cka/dzka) zamieszkałych za granicą. Tam, w związku z nieodmienialnością nazwisk, pojawia się konflikt: żona mężczyzny o nazwisku Kowalski nie może nazywać się Kowalska, bo to dla obcokrajowców całkiem inne nazwisko. Dlatego Polki mieszkające na obczyźnie stosują męską końcówkę nazwiska, np. Wanda Rapaczynski (zamiast Wanda Rapaczyńska) i tak musimy jej nazwisko zapisywać. W tym wypadku będziemy odmieniać tylko imię, nigdy nazwisko. Jedyny wyjątek stanowi nazwisko kobiety niezamężnej, która postanowiła zachować końcówkę -ska/cka/dzka.

Wśród Polonii pojawia się nadto maniera nieodmieniania (nawet w polskojęzycznych zapisach) wszelkich nazwisk (np. Janusz Kopeć chciałby być pisany w dopełniaczu Janusza Kopeć), co jest oczywistym błędem.

Nazwy geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Z zasady nazwy geograficzne polskie i obce zapisujemy zgodnie z zaleceniami Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych, ale czasami spotykamy się z nazwami tymi zaleceniami nie objętymi. Należy wówczas sięgnąć do artykułów już istniejących w Wikipedii (np. „Snake River” zapisujemy jako „rzeka Snake”). Jeśli jednak napotkamy takie rzeki, jeziora, pasma górskie, szczyty, które nie mają odpowiedników, pytajmy bardziej doświadczonych wikipedystów; na pewno coś doradzą.

Są też – to oczywiste – nazwy nieprzetłumaczalne (zobacz np. artykuł „Overhill Cherokee”). W takich przypadkach nie próbujemy tłumaczyć i zostawiamy nazwę oryginalną.

Zalecenia dla tłumaczy[edytuj | edytuj kod]

Dla wikipedystów pragnących zajmować się tłumaczeniami z języków obcych oferujemy zestaw materiałów, które znajdują się na stronie Pomoc:Dla tłumaczy. Przykładem może tu być Pomocnik amerykański.

Podczas tłumaczenia na język polski należy skupiać się nie tylko na oddaniu treści, lecz także na formie – czyli na stylu. To właśnie on cechuje naprawdę dobrego tłumacza. Nawet osoby znające język obcy na poziomie zaawansowanym mogą mieć problem z dobrym stylistycznie przekazem, gdyż muszą jednocześnie wykazywać bardzo dobrą sprawność w zakresie poprawnej polszczyzny. Należy unikać bezpośredniego tłumaczenia związków frazeologicznych z danego języka na polski (kalki językowe) – w miarę możliwości należy je zastępować rodzimymi frazeologizmami. Zaleca się, po pierwszym tłumaczeniu, odłożyć tekst na jakiś czas i powrócić do niego ze „świeżą głową”, starając się wejść w skórę odbiorcy-czytelnika i odpowiedzieć sobie na pytanie: na ile mój tekst brzmi gładko, czytelnie i poprawnie?

Często mamy do czynienia z pojęciami wieloznacznymi. Oto zdanie, które przysporzyło kłopotów jednemu z kolegów: „Some of these regimes have been pretty quiet since September the 11th”. Zajrzyjmy do słownika języka angielskiego: pretty znaczy zarówno ładny, śliczny, jak i niemały, spory oraz dosyć, mniej więcej i całkiem. Nie wystarczy tu ani zbyt słaba znajomość języka angielskiego, ani polskiego. Oba trzeba znać dobrze, przy czym polski bardzo dobrze. Tylko wtedy przetłumaczymy ww. zdanie poprawnie, zmieniając również jego szyk: „Po 11 września niektóre z tych reżimów zachowywały się całkiem/dość spokojnie”.

W żadnym razie nie wolno wklejać do Wikipedii tekstu tłumaczonego przez elektroniczne translatory – NIGDY nie będzie on w pełni poprawny stylistycznie, a także (z powodu wieloznaczności wielu wyrazów) może być niepoprawny merytorycznie. Takie oprogramowanie może być tylko ułatwieniem w zrozumieniu niektórych wyrazów czy sensu danego tekstu.

Pułapkę dla tłumacza stanowią także zasady interpunkcji – niejednokrotnie różniące się w obu językach. Przykładem może być oddzielanie przecinkami określeń czasu od reszty zdania w języku angielskim, czego w polszczyźnie nie stosuje się. In 1993, they moved to the capital. = W 1993 przeprowadzili się do stolicy. Podobne zasady obowiązują przy przypisach: w języku angielskim przypis wstawia się po znaku interpunkcyjnym, w polskim zaś przed nim, tak, by stanowił integralną część zdania.

Kolejną trudność niesie szyk zdania – nie zawsze trzeba tłumaczyć je bezpośrednio. Należy zadbać o precyzyjny, niezakłócający sensu przekaz relacji wyrazów w zdaniu, w razie potrzeby modyfikując ich kolejność zgodnie z zasadami poprawnej polszczyzny, o czym mowa trzy akapity wyżej.

Przy tłumaczeniach (zwłaszcza z angielskiego) unikajmy dokładnego przeliczania stóp, jardów, mil itp., stosując raczej określenie około lub zaokrąglając (np. w odniesieniu do kalibrów dział lub temperatur w skali Fahrenheita).

Polecane wzory[edytuj | edytuj kod]

Wzorami dla każdego początkującego powinny być artykuły na medal oraz dobre artykuły, a więc takie, które społeczność wikipedystów uznała za warte wyróżnienia. Radzimy przeczytać kilka z nich, na przykład tutaj.

Przypisy

  1. Artykuł zgłoszony jako PAnM.
  2. SO PWN.
  3. Przyjęto, że nazwiska anglojęzyczne z końcówką -ey odmienia się w ten właśnie sposób, jakkolwiek oryginalnie (po angielsku) wymawia się je inaczej: Cheney = Czejni, Bentley = Bentli, Harley = Harli, co sugerowałoby odmianę Cheney’ego, Bentley’emu, Harley’ego itd. Popularny członek zespołu „The Beatles” Paul McCartney brzmiałby w dopełniaczu nie Paula McCartneya, a Paula McCartney’ego.
  4. Zasady pisowni nazw własnych.