STZ-5

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
STZ-5
Wyrzutnia rakietowa Katiusza na podwoziu ciągnika STZ-5
Wyrzutnia rakietowa Katiusza na podwoziu ciągnika STZ-5
Dane podstawowe
Państwo  ZSRR
Typ pojazdu gąsienicowy ciągnik artyleryjski
Trakcja gąsienicowa
Załoga 1
Historia
Produkcja 1937 - 13 września 1942
Egzemplarze 9944
Dane techniczne
Silnik 1MA 4-cylindrowy benzynowo - naftowy
o mocy 52 KM
Poj. zb. paliwa benzyna - 14 l, nafta - 148 l
Długość 4,15 m
Szerokość 1,855 m
Wysokość 2,36 m
Prześwit 288 mm
Masa 5840 kg
Osiągi
Prędkość 21,5 km/h
Zasięg 145 km
Pokonywanie przeszkód
Brody (głęb.) 0,8 m
Rowy (szer.) 1 m
Ściany (wys.) 0,6 m
Dane operacyjne

STZ-5 (ros. СТЗ-5) – wojskowy średni gąsienicowy ciągnik artyleryjski i transportowy, konstrukcji radzieckiej z okresu II wojny światowej, produkcji Stalingradzkiej Fabryki Traktorów (STZ). Produkowany w latach 1937-1942, był najliczniejszym ciągnikiem artyleryjskim specjalnej budowy w Armii Czerwonej podczas wojny.

Historia powstania[edytuj | edytuj kod]

Ciągnik został opracowany w biurze konstrukcyjnym Stalingradzkiej Fabryki Traktorów (Stalingradskij Traktornyj Zawod - STZ), przy udziale Naukowego Instytutu Auto-Traktorowego (NATI), pod ogólnym kierownictwem W. Słonimskiego z NATI[1]. Prace rozpoczęto w 1933 roku. Podwozie było wzorowane na brytyjskim czołgu lekkim Vickers Carden-Loyd, testowanym w ZSRR w 1931 roku, oraz częściowo na amerykańskim ciągniku International TA-40[2]. Konstruktorom przyświecał cel unifikacji ciągnika wojskowego (artyleryjskiego i transportowego) i ciągnika do zastosowań cywilnych, głównie rolniczych. W efekcie, na tym samym podwoziu opracowano dwa ciągniki, z takim samym silnikiem: rolniczy STZ-NATI 1TA (STZ-3)[2], z kabiną z tyłu (używany także w wojsku) i wojskowy STZ-NATI 2TW (СТЗ-НАТИ 2ТВ), znany szerzej pod fabrycznym oznaczeniem STZ-5[1]. Ciągniki serii próbnej zostały 16 lipca 1935 r. zaprezentowane Stalinowi, po czym zaaprobowane do produkcji, jednakże dopracowanie konstrukcji i wdrożenie do produkcji potrwało do 1937 roku[1].

STZ-5 otrzymał zakrytą dwuosobową kabinę z przodu, typu wagonowego, z silnikiem w kabinie, a z tyłu platformę ładunkowo-pasażerską. Od cywilnego wariantu silnik STZ-5 różnił się wyposażeniem w rozrusznik elektryczny, a ponadto dzięki innym przełożeniom skrzyni biegów (pięć do przodu o rozpiętości 9,81 i jedno do tyłu), rozwijał większą prędkość[1]. Został on również wyposażony w wciągarkę. Masa holowanej przyczepy wynosiła 4,5 t, maksymalnie 7,25 t[1].

Produkcja i eksploatacja[edytuj | edytuj kod]

W 1937 roku zbudowano 173 ciągniki, w następnym roku 136, po czym poziom produkcji skoczył do ponad 1200 rocznie w latach 1939-1940[1]. Do 13 września 1942, kiedy zakończono produkcję na skutek podejścia wojsk niemieckich pod zakłady Stalingradzkiej Fabryki Traktorów, wyprodukowano 9944 ciągników STZ-5, z tego 6505 już w trakcie wojny z Niemcami[1]. Przez to, był on najliczniejszym radzieckim ciągnikiem artyleryjskim specjalnej budowy podczas II wojny światowej (nie licząc adaptowanych ciągników rolniczych). Na 1 stycznia 1941 Armia Czerwona miała ich na stanie 2839 (13,2% parku ciągników). Z powodu dużych strat poniesionych w początkowym okresie wojny, 1 września 1942 było ich w armii 4678 (około połowy wyprodukowanych)[1].

Ciągniki te przede wszystkim były używane do holowania armat kalibru 76,2 mm, haubic 122 mm i 152 mm oraz armat przeciwlotniczych 76,2 mm i 85 mm. Niektóre maszyny posłużyły jako podstawa do montowania wyrzutni pocisków rakietowych BM-13 Katiusza, a w rejonie Odessy budowano na ich bazie improwizowane czołgi NI (Na Ispug), uzbrojone w karabiny maszynowe. Po II wojnie światowej pozostałe ciągniki zostały wycofane z wojska, natomiast do lat 50. służyły w gospodarce narodowej[1].

Wiele ciągników STZ-5 zostało zdobytych przez Niemców podczas wojny, zwłaszcza w 1941 roku. Zdobyte cięgniki były używane przez wojsko niemieckie, głównie do zastosowań tyłowych. W niemieckiej nomenklaturze otrzymały oficjalne oznaczenie CT3 - 601(r), wynikające z błędnego odczytania oznaczenia ciągnika STZ zapisanego w cyrylicy (СТЗ – litery С nie transkrybowano na S, ale zapisano jako łacińskie C, a literę З zapisano jako cyfrę 3)[3].

Opis techniczny[edytuj | edytuj kod]

Konstrukcja oparta była na ramie prostokątnej. STZ-5 miał z przodu zakrytą dwuosobową nieopancerzoną, drewniano-metalową, przeszkloną kabinę typu wagonowego, a z tyłu platformę ładunkowo-pasażerską o nośności 1,5 t[1]. Kabina miała w przedniej ściance dwa uchylane okna, osłonę chłodnicy i dwa reflektory. Silnik umieszczony był w kabinie, pomiędzy miejscami załogi. Na najniższym biegu ciągnik miał uciąg 4850 kgf (prędkość 1,9 km/h)[1]. Na tylnym moście zamontowane były sprzęgła boczne i hamulce. Nad tylnym mostem była wciągarka (kabestan) z liną 40-metrową o uciągu do 4000 kgf (moc silnika pozwalała na uciąg 12 000 kgf, lecz niewystarczająca była wytrzymałość ramy)[1].

Silnik typu 1MA był wielopaliwowy: rozruch następował na benzynie (zbiornik 14 l), a po rozgrzaniu mógł przejść na naftę (kerozynę) lub podobne paliwo (zbiornik 148 l). Istniała możliwość wtrysku wody do cylindrów dla uniknięcia detonacyjnego spalania i zwiększenia mocy[1]. W 1939 roku testowano ciągnik STZ-5 z silnikiem Diesla D-8T z zakładów z Charkowa (ChTZ), o mocy 58,5 KM, lecz silnik ten nie wszedł do produkcji[1].

Dane techniczne[edytuj | edytuj kod]

  • Silnik: 1MA o mocy 52 KM przy 1250 obr/min, rzędowy 4-cylindrowy benzynowo - naftowy, 7460cm3.
  • Długość: 4,15 m, szerokość: 1,855 m, wysokość: 2,36 m prześwit: 288 mm[1].
  • Przekładnia: 5-biegowa oraz 2 biegowe przekładnie napędowe.
  • Napęd gąsienicy na tylne koło.
  • Zawieszenie: wahliwe wózki resorowane sprężynami.
  • Hamulce mechaniczne.
  • Rozstaw między środkami gąsienic: 1435 mm.
  • Szerokość gąsienic: 310 mm.
  • Waga: 5840 kg.
  • Masa ciągniona: 3400 kg.
  • Prędkość maksymalna: 21,5 km/h.
  • Pojemność zbiorników: benzyna - 14 l, nafta - 148 l.
  • Zasięg: 145 km po drodze.
  • Głębokość brodzenia: 0,8 m.
  • Maksymalna wysokość pionowej przeszkody: 0,6 m.
  • Maksymalna szerokość rowu: 1 m.

Przypisy

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 Je. Proczko, Artillerijskie...
  2. 2,0 2,1 P. Siergiejew, Gusjenicznyje tjagaczi Krasnoj Armii. Czast 2, ss. 47, 65-67.
  3. P. N. Siergiejew: Gusjenicznyje tjagaczi Krasnoj Armii. Czast 1, Wojennyje maszyny nr 74. Kirow: 2004. Ss.11-18 (ros.)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • P.N. Siergiejew: Gusjenicznyje tjagaczi Krasnoj Armii. Czast 2, Wojennyje maszyny nr 75, Kirow: 2004 (ros.)
  • Jewgienij Proczko: Artillerijskie tjagaczi Krasnoj Armii, Broniekollekcja nr 3(42)/2002 (ros.)
  • Oldtimer gallery