STZ-5

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
STZ-5
Wyrzutnia rakietowa Katiusza na podwoziu ciągnika STZ-5
Wyrzutnia rakietowa Katiusza na podwoziu ciągnika STZ-5
Dane podstawowe
Państwo  ZSRR
Typ pojazdu gąsienicowy ciągnik artyleryjski
Trakcja gąsienicowa
Załoga 1
Historia
Produkcja 1937 - 13 września 1942
Egzemplarze 9944
Dane techniczne
Silnik 1MA 4-cylindrowy benzynowo - naftowy
o mocy 52 KM
Poj. zb. paliwa benzyna - 14 l, nafta - 148 l
Długość 4,15 m
Szerokość 1,855 m
Wysokość 2,36 m
Prześwit 288 mm
Masa 5840 kg
Osiągi
Prędkość 21,5 km/h
Zasięg 145 km
Pokonywanie przeszkód
Brody (głęb.) 0,8 m
Rowy (szer.) 1 m
Ściany (wys.) 0,6 m
Dane operacyjne

STZ-5 (ros. СТЗ-5) – wojskowy średni gąsienicowy ciągnik artyleryjski i transportowy, konstrukcji radzieckiej z okresu II wojny światowej, produkcji Stalingradzkiej Fabryki Traktorów (STZ). Produkowany w latach 1937-1942, był najliczniejszym ciągnikiem artyleryjskim specjalnej budowy w Armii Czerwonej podczas wojny.

Historia powstania[edytuj | edytuj kod]

Ciągnik został opracowany w biurze konstrukcyjnym Stalingradzkiej Fabryki Traktorów (Stalingradskij Traktornyj Zawod - STZ), przy udziale Naukowego Instytutu Auto-Traktorowego (NATI), pod ogólnym kierownictwem W. Słonimskiego z NATI[1]. Prace rozpoczęto w 1933 roku. Podwozie było wzorowane na brytyjskim czołgu lekkim Vickers Carden-Loyd, testowanym w ZSRR w 1931 roku, oraz częściowo na amerykańskim ciągniku International TA-40[2]. Konstruktorom przyświecał cel unifikacji ciągnika wojskowego (artyleryjskiego i transportowego) i ciągnika do zastosowań cywilnych, głównie rolniczych. W efekcie, na tym samym podwoziu opracowano dwa ciągniki, z takim samym silnikiem: rolniczy STZ-NATI 1TA (STZ-3)[2], z kabiną z tyłu (używany także w wojsku) i wojskowy STZ-NATI 2TW (СТЗ-НАТИ 2ТВ), znany szerzej pod fabrycznym oznaczeniem STZ-5[1]. Ciągniki serii próbnej zostały 16 lipca 1935 r. zaprezentowane Stalinowi, po czym zaaprobowane do produkcji, jednakże dopracowanie konstrukcji i wdrożenie do produkcji potrwało do 1937 roku[1].

STZ-5 otrzymał zakrytą dwuosobową kabinę z przodu, typu wagonowego, z silnikiem w kabinie, a z tyłu platformę ładunkowo-pasażerską. Od cywilnego wariantu silnik STZ-5 różnił się wyposażeniem w rozrusznik elektryczny, a ponadto dzięki innym przełożeniom skrzyni biegów (pięć do przodu o rozpiętości 9,81 i jedno do tyłu), rozwijał większą prędkość[1]. Został on również wyposażony w wciągarkę. Masa holowanej przyczepy wynosiła 4,5 t, maksymalnie 7,25 t[1].

Produkcja i eksploatacja[edytuj | edytuj kod]

W 1937 roku zbudowano 173 ciągniki, w następnym roku 136, po czym poziom produkcji skoczył do ponad 1200 rocznie w latach 1939-1940[1]. Do 13 września 1942, kiedy zakończono produkcję na skutek podejścia wojsk niemieckich pod zakłady Stalingradzkiej Fabryki Traktorów, wyprodukowano 9944 ciągników STZ-5, z tego 6505 już w trakcie wojny z Niemcami[1]. Przez to, był on najliczniejszym radzieckim ciągnikiem artyleryjskim specjalnej budowy podczas II wojny światowej (nie licząc adaptowanych ciągników rolniczych). Na 1 stycznia 1941 Armia Czerwona miała ich na stanie 2839 (13,2% parku ciągników). Z powodu dużych strat poniesionych w początkowym okresie wojny, 1 września 1942 było ich w armii 4678 (około połowy wyprodukowanych)[1].

Ciągniki te przede wszystkim były używane do holowania armat kalibru 76,2 mm, haubic 122 mm i 152 mm oraz armat przeciwlotniczych 76,2 mm i 85 mm. Niektóre maszyny posłużyły jako podstawa do montowania wyrzutni pocisków rakietowych BM-13 Katiusza, a w rejonie Odessy budowano na ich bazie improwizowane czołgi NI (Na Ispug), uzbrojone w karabiny maszynowe. Po II wojnie światowej pozostałe ciągniki zostały wycofane z wojska, natomiast do lat 50. służyły w gospodarce narodowej[1].

Wiele ciągników STZ-5 zostało zdobytych podczas wojny przez wojska niemieckie i było następnie przez nie używanych, głównie do zastosowań tyłowych. W niemieckiej nomenklaturze otrzymały oznaczenie CT3 - 601(r) (wynikało ono zapewne z błędnego odczytania nazwy СТЗ zapisanej w cyrylicy, przy tym litery С nie transkrybowano na S, ale odczytywano jako łacińskie C)[3].

Opis techniczny[edytuj | edytuj kod]

Konstrukcja oparta była na ramie prostokątnej. STZ-5 miał z przodu zakrytą dwuosobową nieopancerzoną, drewniano-metalową, przeszkloną kabinę typu wagonowego, a z tyłu platformę ładunkowo-pasażerską o nośności 1,5 t[1]. Kabina miała w przedniej ściance dwa uchylane okna, osłonę chłodnicy i dwa reflektory. Silnik umieszczony był w kabinie, pomiędzy miejscami załogi. Na najniższym biegu ciągnik miał uciąg 4850 kgf (prędkość 1,9 km/h)[1]. Na tylnym moście zamontowane były sprzęgła boczne i hamulce. Nad tylnym mostem była wciągarka (kabestan) z liną 40-metrową o uciągu do 4000 kgf (moc silnika pozwalała na uciąg 12 000 kgf, lecz niewystarczająca była wytrzymałość ramy)[1].

Silnik typu 1MA był wielopaliwowy: rozruch następował na benzynie (zbiornik 14 l), a po rozgrzaniu mógł przejść na naftę (kerozynę) lub podobne paliwo (zbiornik 148 l). Istniała możliwość wtrysku wody do cylindrów dla uniknięcia detonacyjnego spalania i zwiększenia mocy[1]. W 1939 roku testowano ciągnik STZ-5 z silnikiem Diesla D-8T z zakładów z Charkowa (ChTZ), o mocy 58,5 KM, lecz silnik ten nie wszedł do produkcji[1].

Dane techniczne[edytuj | edytuj kod]

  • Silnik: 1MA o mocy 52 KM przy 1250 obr/min, rzędowy 4-cylindrowy benzynowo - naftowy, 7460cm3.
  • Długość: 4,15 m, szerokość: 1,855 m, wysokość: 2,36 m prześwit: 288 mm[1].
  • Przekładnia: 5-biegowa oraz 2 biegowe przekładnie napędowe.
  • Napęd gąsienicy na tylne koło.
  • Zawieszenie: wahliwe wózki resorowane sprężynami.
  • Hamulce mechaniczne.
  • Rozstaw między środkami gąsienic: 1435 mm.
  • Szerokość gąsienic: 310 mm.
  • Waga: 5840 kg.
  • Masa ciągniona: 3400 kg.
  • Prędkość maksymalna: 21,5 km/h.
  • Pojemność zbiorników: benzyna - 14 l, nafta - 148 l.
  • Zasięg: 145 km po drodze.
  • Głębokość brodzenia: 0,8 m.
  • Maksymalna wysokość pionowej przeszkody: 0,6 m.
  • Maksymalna szerokość rowu: 1 m.

Przypisy

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 Je. Proczko, Artillerijskie...
  2. 2,0 2,1 P. Siergiejew, Gusjenicznyje..., ss. 47, 65-67.
  3. P. N. Siergiejew: Gusjenicznyje tjagaczi Krasnoj Armii. Czast 1, Wojennyje maszyny nr 74. Kirow: 2004. Ss.11-18 (ros.)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • P.N. Siergiejew: Gusjenicznyje tjagaczi Krasnoj Armii. Czast 2, Wojennyje maszyny nr 75, Kirow: 2004 (ros.)
  • Jewgienij Proczko: Artillerijskie tjagaczi Krasnoj Armii, Broniekollekcja nr 3(42)/2002 (ros.)
  • Oldtimer gallery