Gorzów Wielkopolski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Gorzów Wielkopolski
Panorama miasta z południowego brzegu Warty, Katedra, Filharmonia, Pomnik E. Jancarza, Stary Rynek, Centrum, Osiedle Staszica
Panorama miasta z południowego brzegu Warty, Katedra, Filharmonia, Pomnik E. Jancarza, Stary Rynek, Centrum, Osiedle Staszica
Herb Flaga
Herb Gorzowa Wielkopolskiego Flaga Gorzowa Wielkopolskiego
Państwo  Polska
Województwo  lubuskie
Powiat miasto na prawach powiatu
Data założenia 1257
Prawa miejskie ok. 1257
Prezydent Tadeusz Jędrzejczak
Powierzchnia 86[1] km²
Wysokość 19-82 m n.p.m.
Populacja (2012)
• liczba ludności
• gęstość

124 470[2]
1447[1] os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 95
Kod pocztowy 66-400 do 66-414
Tablice rejestracyjne FG
Położenie na mapie województwa lubuskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubuskiego
Gorzów Wielkopolski
Gorzów Wielkopolski
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Gorzów Wielkopolski
Gorzów Wielkopolski
Ziemia 52°43′51,14″N 15°14′17,90″E/52,730872 15,238306Na mapach: 52°43′51,14″N 15°14′17,90″E/52,730872 15,238306
TERC
(TERYT)
0861011
SIMC 0935140
Hasło promocyjne: Gorzów – przystań
Urząd miejski
ul. Sikorskiego 3-4
66-400 Gorzów Wielkopolski
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikisłownik Hasło Gorzów Wielkopolski w Wikisłowniku
Strona internetowa
Ten artykuł jest częścią cyklu artykułów o Gorzowie Wielkopolskim
POL Gorzów Wielkopolski COA 1.svg

Gorzów Wielkopolski (niem. Landsberg an der Warthe) – miasto na prawach powiatu w zachodniej Polsce, w województwie lubuskim, siedziba wojewody lubuskiego. Gorzów Wielkopolski położony jest nad Wartą.

Gorzów Wielkopolski jest największym miastem w województwie lubuskim. W marcu 2011 roku Gorzów Wielkopolski zamieszkiwało 124 534 osób, co lokuje go na 31. pozycji w kraju pod względem liczby ludności.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Pod względem geograficznym miasto położone jest na skraju Kotliny Gorzowskiej, leżącej na Równinie Gorzowskiej, nad Wartą u ujścia Kłodawki, na wysokości od 19 do 82 m n.p.m.[3] Leży 53 km od granicy z Niemcami i około 135 km od ich stolicy, Berlina. Do Warszawy jest 448 km, a siedziba władz samorządowych województwa lubuskiego znajduje się w oddalonej o 112 km Zielonej Górze.

Miasto regionalnie leży w granicach Nowej Marchii, a więc stanowi historyczne tereny Brandenburgii. Wcześniej tereny, gdzie położony jest Gorzów należały do ziemi lubuskiej. Po podbiciu Lubuszan przez Polan, tereny te zostały włączone do Wielkopolski. Następnie w 1252 r. ziemia ta została włączona do Marchii Brandenburskiej, stanowiąc zalążek Nowej Marchii. Do 1945 r. miasto związane było z niemiecką Brandenburgią, a po II wojnie światowej znalazło się w granicach Polski.

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

Pierwotna niemiecka nazwa Landsberg an der Warthe pochodzi od słów „Land” (pol. ziemia, kraina) oraz „Berg” (pol. góra), będących częstymi elementami nazewnictwa niemieckich miast. Poza główną nazwą miasto posiadało element lokalizujący miasto, wynikający z dużej liczby miast w ówczesnej Rzeszy Niemieckiej posiadających tę nazwę.

Historia polskiej nazwy miasta rozpoczęła się na początku kwietnia 1945 roku, kiedy zaczęła upowszechniać się nazwa Gorzów[4]. Nazwa, choć nie umotywowana historycznie, nie jest jednak całkiem przypadkowa – miastu nadano nazwę Gorzów w analogii do Gorzowa Śląskiego na Śląsku Opolskim, który po niemiecku nazywał się Landsberg in Oberschlesien, będącym miastem pogranicza etnicznego i mającym podwójną (polską i niemiecką) tradycję nazewniczą. W początkowym okresie rządów polskich stosowana była także nazwa Kobyla Góra, którą wywodzono z nieprecyzyjnego, XV-wiecznego opisu granic miasta. Nazwę Kobylagóra przedstawił w 1934 r. Stanisław Kozierowski w swoim Atlasie nazw geograficznych Słowiańszczyzny Zachodniej[5]. Współczesna nauka nie znajduje jednak żadnych dowodów na faktyczne odnoszenie się tej nazwy do samego Landsbergu.

Po przyłączeniu do woj. poznańskiego, od 7 lipca 1945 roku w dokumentach urzędowych funkcjonuje nazwa Gorzów nad Wartą[4]. Dodany drugi człon nad Wartą był dokładnym odzwierciedleniem niemieckiego określenia lokalizacyjnego an der Warthe.

2 marca 1946 roku Komisja Ustalania Nazw Miejscowości podjęła decyzję o urzędowym brzmieniu nazwy Gorzów Wielkopolski. Zgodnie z zarządzeniem Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych nazwa Gorzów Wielkopolski formalnie obowiązuje od 19 maja 1946 roku[6]. Miasto nigdy nie było stale związane z historycznym regionem Wielkopolski, ponieważ ziemie te należały do kasztelanii santockiej przed powstaniem Gorzowa. Pomimo tego faktu zmieniono drugi człon nazwy z nad Wartą na Wielkopolski. Sam przymiotnik Wielkopolski pojawia się w dziennikach ustaw i monitorach rządowych dopiero na początku lat 50., czyli gdy miasto już nie należało do woj. poznańskiego.

Według nazewnictwa pocztowego do 30 maja 1945 roku nazwa brzmiała Kobylagóra, następnie Gorzów nad Wartą, a od 5 listopada 1946 roku Gorzów Wielkopolski[4].

Środowisko naturalne[edytuj | edytuj kod]

Klimat

W Gorzowie Wielkopolskim panuje klimat umiarkowany przejściowy, z przewagą wpływów oceanicznych. Opady roczne wynoszą 523,2 mm.

Średnia temperatura i opady dla Gorzowa Wielkopolskiego
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Średnie najwyższe temperatury [°C] 0 2 7 16 17 22 23 22 19 13 7 1 12
Średnie najniższe temperatury [°C] -4 -3 -2 4 8 12 13 12 9 6 2 -3 4
Opady [mm] 33 30.5 33 35.6 48.3 58.4 71.1 58.4 40.6 38.1 38.1 38.1 523,2
Źródło: Weatherbase[7] 18.12.2008
Parki
Panorama z platformy widokowej w Parku im. Henryka Siemiradzkiego
Panorama z platformy widokowej w Parku im. Henryka Siemiradzkiego

Gorzów Wielkopolski – podobnie jak Rzym – położony jest na siedmiu wzgórzach. Na obszarze Gorzowa można zauważyć dwa poziomy teras holoceńskich, w obrębie których występują liczne zachowane starorzecza. Prawobrzeżna część Gorzowa leży na silnie pofałdowanej północnej krawędzi pradoliny Warty o zróżnicowanych rzędnych od 23,0 m do 82,0 m n.p.m. Lewobrzeżna, nizinna część o przeciętnej rzędnej wynoszącej 19 m n.p.m. obejmuje płaską terasę zalewową, przeciętą Kanałem Ulgi[8].

Zieleń miejska

Miasto ma 9 parków o łącznej powierzchni 138,3 ha (w tym Słowiański, Siemiradzkiego, Kopernika, Wiosny Ludów, 750-lecia, Zacisze) oraz 141 zieleńców zajmujących łączną powierzchnię około 120,5 ha okalające tereny wokół placów, budynków i narożniki ulic. Wszystkie parki, zieleńce i tereny zieleni osiedlowej zajmują łączną powierzchnię 342,7 ha[9]. W granicach miasta występuje też jeden zwarty kompleks leśny stanowiący wschodni fragment Obszaru Chronionego Krajobrazu „Wysoczyzna Gorzowska”, związanego ze strefą krawędziową wysoczyzny morenowej, biegnący od Witnicy, aż po Gorzów Wielkopolski. Drzewostany tego obszaru składają się przede wszystkim z sosny z domieszką drzew liściastych[10].

Ochrona przyrody

Na obszarze miasta znajduje się rezerwat przyrody Gorzowskie Murawy chroniący zbiorowiska roślinności kserotermicznej, szczególnie muraw ostnicowych, kłosownicowych i szczotlichowych oraz stanowisk gatunków roślin i zwierząt, m.in. ostnicy włosowatej, pajęcznicy liliowatej, dzwonka syberyjskiego, ostrołódki kosmatej, świergotka polnego i ślimaka żeberkowego[11].

Historia[edytuj | edytuj kod]

W okresie wczesnego średniowiecza (od X wieku), tereny ujścia rzeki Warty znajdowały się pod panowaniem i kontrolą państwa Polan, a następnie Królestwa Polskiego. Postępujący proces rozbicia dzielnicowego piastowskiego państwa polskiego, doprowadził do utraty tych terenów na rzecz zachodnich sąsiadów. W 1249 ziemia lubuska znalazła się w rękach brandenburskich poprzez zastaw jaki książę legnicki Bolesław Rogatka uczynił wobec arcybiskupów Magdeburga. W 1260 Konstancja Przemysłówna – księżniczka córka księcia wielkopolskiego Przemysła I, wyszła za Konrada, syna margrabiego brandenburskiego Jana I Askańczyka, i jako posag wniosła ziemie kasztelanii santockiej bez samego grodu w Santoku. W dniu 2 lipca 1257 rycerz Albrecht de Luge został upoważniony przez margrabiego Jana I z dynastii askańskiej do założenia niemal na granicy kasztelanii i ziemi lubuskiej miasta o nazwie Landisberch Nova (Landsberg Nowy, dla rozróżnienia z Altlandsbergiem, koło Berlina (w Niemczech do 1945 r. nazwa Landsberg odnosiła się w sumie do 6 miejscowości). Landisberch (Landsberg) szybko stał się ważnym ośrodkiem gospodarczym na wschodnich rubieżach Brandenburgii. Wraz z założeniem miasta zbiegła się budowa okazałej gotyckiej fary (kościoła parafialnego, od 1537 luterańskiego), dziś rzymskokatolickiej katedry pw. Wniebowzięcia NMP. Po wygaśnięciu dynastii Askańczyków w 1319 miasto przeszło wraz z Nową Marchią pod panowanie Wittelsbachów. W 1329 roku podpisano w mieście Traktat pokojowy między Polską i Brandenburgią. Po 1373 roku miasto przeszło pod kontrolę rodu Luksemburczyków, którzy w 1402 roku, mimo prowadzonych w tej sprawie negocjacji z Władysławem Jagiełłą, sprzedali miasto wraz z Nową Marchią Zakonowi Krzyżackiemu. W 1433 przeżył oblężenie husytów. W 1454 roku Zakon krzyżacki sprzedał Nową Marchię Fryderykowi II Hohenzollernowi. W 1626 roku miasto ucierpiało przez szwedzką okupację. W czasie wojny siedmioletniej miasto utrzymywało wojska rosyjskie, a na początku XIX wieku opłacało kontrybucję armii Napoleona. Od 1892 r. Gorzów był siedzibą powiatu miejskiego (niem. Stadtkreis).

Bulwar Nadwarciański. Willa Herzoga z 1900 r. i miejska estakada kolejowa (1910-1914)[12] z przeciwległego brzegu Warty
Dawny ratusz (1923 - 1924)[13]

Do przedwojennych osobistości Landsbergu należeli: Max Bahr (właściciel fabryki worków jutowych, właściciel willi zajmowanej obecnie przez Pałac Biskupi, inicjator budowy łaźni miejskiej (1928), która działała jeszcze na początku XXI wieku), Hermann Paucksch – fabrykant z Zawarcia (fundator fontanny z 1897 na Starym Rynku, nazwanej od jego nazwiska, odtworzonej w 1997 rękami gorzowian i dawnych niemieckich mieszkańców), właściciel willi Grodzkiego Domu Kultury na Zawarciu, Gustaw Schroeder – założyciel fabryki kabli i sznurów, budowniczy willi, obecnie Muzeum Lubuskie im. Jana Dekerta. W Landsbergu nad Wartą urodziła się w 1929 Christa Wolf, najsławniejsza pisarka NRD, kilkoro literatów, utalentowanych artystów i techników, przebywało tu także kilka ważnych postaci znanych z historii powszechnej np. Fryderyk Schleiermacher, Gottfried Benn. Położenie miasta u ujścia Kłodawy (Kłodawki) do Warty na skrzyżowaniu wodnych i lądowych szlaków komunikacyjnych, dawało dogodne warunki do urbanizacji i rozwoju miasta, które rozkwitało dzięki pracy kupców i rzemieślników. Doprowadziło to do rozrośnięcia się miasta i przybrania jeszcze większej wartości ekonomiczno-strategicznej.

Podczas II wojny światowej garnizon Wehrmachtu wycofując się do Kostrzyna nad Odrą wysadził oba mosty, a oddziały Armii Czerwonej paliły Stare Miasto począwszy od 30 stycznia 1945, masowo dokonując też gwałtów na kilku tysiącach niemieckich kobiet[potrzebne źródło]. W marcu miasto przyjęło nazwę Gorzów nad Wartą, a później dodano przymiotnik Wielkopolski. Pierwszymi polskimi osadnikami spoza miasta byli kolejarze, którzy przybyli tu 3 lutego 1945 z radzieckim transportem wojskowym z wielkopolskiego Wągrowca. Pierwszym Komendantem Wojennym miasta był radziecki dowódca płk. Josif Dragun, który władzę sprawował do 26 marca 1945, po czym przekazał ją polskiej administracji – pierwszemu prezydentowi miasta Piotrowi Wysockiemu[14]. Równocześnie powołana została w Gorzowie delegatura poznańskiego urzędu wojewódzkiego, w celu zapewnienia sprawnej polskiej administracji na zachodnim pograniczu. Ludność niemiecką, która nie opuściła miasta przed nadejściem 1 Frontu Białoruskiego, przesiedlono[15] do radzieckiej strefy okupacyjnej w Niemczech. Do Gorzowa przybywali jednocześnie liczni Polacy wysiedleni z Kresów Wschodnich[16].

W okresie powojennym następował ponowny szybki rozwój miasta. Od roku 1945 do 1950, Gorzów pełnił rolę głównego ośrodka administracyjnego zachodnich powiatów województwa poznańskiego. Jednocześnie w Gorzowie rozpoczęła działalność administracja kościoła katolickiego, obejmująca tereny północno-zachodniej Polski.

Od 1950 roku miasto należało do nowo utworzonego województwa zielonogórskiego. Już w połowie lat 60. liczba ludności sięgnęła 50 tys. osób, przekraczając stan sprzed wojny. W końcu lat 60. XX wieku Gorzów przeżył drugi w swych dziejach boom budowlany stając się miastem średniej wielkości, następuje dynamiczny rozwój przemysłu. W latach 70. powstały pierwsze publiczne placówki szkolnictwa wyższego. W 1975 roku miasto zostało stolicą nowo utworzonego województwa gorzowskiego, a w 1979 roku urodziła się 100-tysięczna gorzowianka[17]. W latach 80. wybudowany został nowoczesny szpital wojewódzki.

Po pacyfikacji przez ZOMO strajku w Zakładach Mechanicznych Ursus 16 grudnia 1981 roku w Gorzowie powstała silna organizacja NSZZ Solidarność[18]. Pierwszym demokratycznie wybranym przewodniczącym Zarządu Regionu Gorzowskiego Solidarności został Edward Borowski (pełnił tę funkcję aż do śmierci 4 sierpnia 1987 roku). Po wprowadzeniu stanu wojennego 13 grudnia 1981 roku zastrajkowały największe gorzowskie zakłady przemysłowe: ZWCh Stilon, Silwana, ZM Ursus. 16 grudnia 1981 roku ZOMO brutalnie rozbiło strajk w Ursusie. Solidarność w Gorzowie zeszła do podziemia. W 1982 roku rozpoczęto wydawanie biuletynu Feniks (do dziś organ ZR Gorzowskiego NSZZ Solidarność). W tym samym roku powstał w Gorzowie Młodzieżowy Ruch Oporu (MRO) zrzeszający antykomunistyczną młodzież gorzowskich szkół średnich. 31 sierpnia 1982 roku, w 2. rocznicę podpisania porozumień sierpniowych, w centrum miasta miały miejsce wielogodzinne solidarnościowe i demonstracje. W 1983 roku w miejsce MRO powstał Ruch Młodzieży Niezależnej (RMN). Pierwszym przewodniczącym RMN był Marek Rusakiewicz. RMN wydawał własne pismo podziemne Szaniec (łącznie w latach 1983-1989 ukazało się prawie 200 numerów) rozprowadzane wśród młodzieży szkół średnich. Wiosną 1989 roku, z inspiracji Solidarności i RMN, odbyła się w Gorzowie kilkunastotysięczna manifestacja mieszkańców protestujących przeciwko planom budowy elektrowni jądrowej w niedalekim Klempiczu.

Lata 90. to dynamiczny rozwój sektora prywatnego. Powstają pierwsze inwestycje zagraniczne. Od 1999 roku Gorzów jest siedzibą wojewody lubuskiego.

W 2007 roku miasto obchodziło jubileusz 750-lecia lokacji.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Zabytki, inne
Mury obronne
Mury obronne

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[19]:

  • historyczny układ urbanistyczny tzw. Nowego Miasta, z 1876-XX w.
  • historyczny układ urbanistyczny d. osiedla robotniczego Zamoście, z l. 1920-30
  • kościół farny, obecnie katedralny pw. Wniebowzięcia NMP, z XIV w.
  • kościół par. pw. Niepokalanego Poczęcia NMP, ul. Mieszka I 59, z 1895 r.
  • kościół par. pw. Świętego Krzyża, ul. Warszawska, z 1855 r.
  • kościół ewangelicki, obecnie rzym.-kat. par. pw. Chrystusa Króla, ul. Grobla, z l. 1928-1930
  • kościół ewangelicki „Zgody”, obecnie rzym.-kat. pw. św. Stanisława, z 1776 r., 1864 r., 1979 r.
  • kościół ewangelicki, obecnie rzym.-kat. fil. pw. NMP Królowej Polski, ul. Poznańska 82 (Karmin), z 1828 r.
  • kościół ewangelicki, obecnie rzym.-kat. par. pw. MB Różańcowej, ul. Strażacka 97 (Siedlice), z 1828 r.: cmentarz przykościelny
  • klasztor oblatów, ul. Bracka 7, po 1920 r.
  • cmentarz rzym.-kat., ul. Warszawska, z poł. XIX w.
  • cmentarz żydowski, ul. Gwiaździsta, z pocz. XVIII w.-1942 r.
  • aleja lipowa, ul. Walczaka, z XIX w.
  • mury obronne, z XV w.
  • gmach teatru im. J. Osterwy, ul. Teatralna 9, z pocz. XX w.
  • wille, ul. Borowskiego 28, 29, z l. 1894-1906
  • willa, ul. Chrobrego 31, kamienica nr 33, z 1893-1894 r.
  • szkoła podstawowa nr 1, ul. Dąbrowskiego 23, z pocz. XX w.
  • d. łaźnia miejska, obecnie dom, ul. Dąbrowskiego 35 / Jagiełły 9-11, z l. 1928-30
  • willa „Zacisze”, obecnie budynek usługowy, ul. Drzymały 13, z 1823 r., XX w.
  • kamienice, ul. Grobla 14, 15, z 1911 r., z pocz. XX w.
  • Instytut Surowic, ul. Grottgera 24/25, z 1904 r.: laboratorium, obecnie mieszkania, stajnia, koziarnia, stodoła
  • kamienica, ul. Hawelańska 11, z 1897 r.
  • dom, ul. Jagiełły 3
  • willa, ul. Kazimierza Wielkiego 1, z 1903 r.: ogród
  • willa ul. Kobylogórska 77, z ok. 1890 r.: park
  • kamienice, ul. Kosynierów Gdyńskich 75, 92, 108, z 1896-1910 r.
  • kamienica, ul. Krzywoustego 1, z k. XIX w.
  • kamienice, ul. Łokietka 16, 17, 18, 20a, 22, 23, 26, 35, dom nr 37, z l. 1899-1914
  • willa, ul. Nadbrzeżna 1, z 1900 r.
  • dom, ul. Obotrycka 8, kamienica 9, z XVIII w., 1867 r., z 1908 r.
  • sierociniec, obecnie biura, ul. Obotrycka 14, z l. 1823-24
  • ratusz, obecnie biura, ul. Obotrycka 16, po 1920 r.
  • zespół poczty i telegrafu, ul. Pocztowa 15-19 / ul. Strzelecka 25, z 1890 r., r. 1905 r.: budynek poczty ze skrzydłami, budynek odprawy dyliżansów
  • szkoła, ul. Przemysłowa 22, z 1905 r.
  • Miejska Kasa Oszczędności, Towarzystwo Kredytowe, obecnie bank, ul. Sikorskiego 7, z l. 1910-20
  • kamienica, ul. Sikorskiego 106, willa 107, z 1880 r., XIX w./XX w.
  • willa, ul. Składowa 11, z 1898 r., 1914 r.
  • kamienica, ul. Spichrzowa 4, z l. 1894-1895
  • dwie wille braci Bahrów, ul. 30 Stycznia 1, z 1895 r., l. 1900-02
  • zespół szkoły, ul. 30 Stycznia 29, z XIX w./XX w.: szkoła, budynek gospodarczy, sala gimnastyczna
  • Dom Ubogich, ul. Teatralna 25, z l. 1799/1801, XX w.
  • pałac, ul. Teatralna 30
  • zespół domu zakonnego ss. Czerwonego Krzyża „Bethesda”, obecnie szpital dziecięcy, ul. Walczaka 16: budynek główny, z 1921 r.; dom emeryta, 1927 r.; budynek oddziału niemowląt z 1935 r.; zieleń szpitalna z XX w.
  • zespół szpitala, ul. Walczaka 42, z l. 1885-1935: 10 pawilonów szpitalnych; budynek administracyjny nr 15; budynek gospodarczy nr 13; kotłownia nr 14, kostnica, z XIX w./XX w. w.; park szpitalny
  • zespół willowy, ul. Wał Okrężny 37, z poł. XIX w.: willa – pałacyk, kordegarda, park, brama
  • zespół willowy, ul. Warszawska 35, z 1903 r.: willa, oficyna, park
  • kamienica, obecnie dom parafialny, ul. Woskowa 1 b, z 1902 r., dom nr 1 c, z 1892 r.
  • estakada kolejowa, wzdłuż rz. Warty, betonowo-stalowa, z l. 1905-14
  • spichrz, ul. Fabryczna 1, szachulcowy z XVIII w.
  • spichrz, ul. Grobla 1, szachulcowy, stodoła nr 43, z pocz. XIX w., 1842 r.

Układ urbanistyczny miasta

Wielkomiejska część miasta – w tle Katedra gorzowska

Układ historyczny Starego Miasta w ciągu ostatnich 50 lat uległ znacznemu przekształceniu ze względu na niemal całkowite jego zniszczenie w wyniku działań II wojny światowej oraz w sposób jego odbudowy w latach 60. XX wieku, który zignorował średniowieczną strukturę działek i dokonał zmian w układzie ulic. Zachowany został jedynie zewnętrzny, historyczny obrys Starego Miasta z fragmentami murów obronnych oraz czytelność większości ulic. Natomiast charakter nowej zabudowy, w większości mieszkaniowej wprowadzonej w jego obszar nie nawiązał do historycznych wartości[20]. Dużą wartość historyczną ma jednak kompleks Nowego Miasta, w większości kamienic z przełomu XIX i XX wieku, którego układ wpisany został do rejestru zabytków.

Fontanny

Fontanna na placu Grunwaldzkim

W Gorzowie Wielkopolskim znajduje się osiem fontann:

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Struktura demograficzna mieszkańców Gorzowa według danych z 31 grudnia 2008[9]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
Jednostka osób  % osób  % osób  %
Populacja 125 157 100 65 620 52,43 59 537 47,57
Wiek przedprodukcyjny (0–17 lat) 21 589 17,25 10 429 8,33 11 160 8,92
Wiek produkcyjny (18–65 lat) 84 113 67,21 41 519 33,17 42 594 34,03
Wiek poprodukcyjny (powyżej 65 lat) 19 455 15,54 13 672 10,92 5783 4,62

Liczba ludności Gorzowa Wielkopolskiego na przestrzeni ostatnich 5 stuleci:

Największą populację Gorzów Wielkopolski odnotował w 1999 r. – według danych GUS 126 406 mieszkańców[21]. Obecnie liczba mieszkańców kształtuje się na poziomie 124 534 mieszkańców[22].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Siedziba Vetoquinol Biowet, przedsiębiorstwa z branży farmacji weterynaryjnej istniejącego w Gorzowie od 1888 r.

W czerwcu 2014 r. stopa bezrobocia w Gorzowie wynosiła 7,0 proc. a w Powiecie Gorzowskim 10,6 proc. [23].

Miasto Gorzów Wielkopolski dostała nagrodę jako Gmina Fair Play-Certyfikowana Lokalizacja Inwestycji w kategorii dużych miast w Polsce, w konkursie organizowanym przez Instytut Badań Nad Gospodarką Rynkową 2009 r.[24] Gorzów Wlkp. jest prężnym ośrodkiem przemysłowym z rozwiniętym przemysłem chemicznym, elektronicznym, energetycznym, farmaceutycznym, lekkim, maszynowym, metalowym, motoryzacyjnym, spożywczym, włókienniczym.

Dobrze rozwinięty handel i usługi. W mieście działa wiele stacji benzynowych, serwisów, warsztatów, hurtowni, sklepów, punktów usługowych, istnieją oddziały większości działających w Polsce banków i towarzystw ubezpieczeniowych, dealerzy popularniejszych marek samochodowych. Istnieje wiele centrów handlowych oraz marketów wielkopowierzchniowych.

W Gorzowie działa podstrefa Kostrzyńsko-Słubickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej.

Od momentu wprowadzenia reform gospodarczych Leszka Balcerowicza z początku lat 90, Gorzów przechodził duże zmiany w strukturze gospodarczej. Tuż po wprowadzeniu gospodarki wolnorynkowej największe zakłady w mieście, tzn. ZWCH Stilon, Silwana i Ursus, zaczęły przechodzić trudności. Konieczność konkurowania z firmami zagranicznymi doprowadziła do ich upadku lub sprzedaży[25]. Stilon wpadł w tarapaty finansowe związane z radykalnym zmniejszeniem zamówień. Z ok. 20 tys. osób załoga zmniejszyła się do kilku tysięcy pod koniec lat 80[potrzebne źródło]. Na przełomie stuleci część majątku ZWCH Stilon nabyli Nylstar i Rhodia, ale zarówno zatrudnienie, jak i produkcja nigdy nie zbliżyły się do historycznych rekordów[26]. Zakłady Mechaniczne Ursus ostatecznie zamknięto pod koniec lat 90., podobnie jak Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Rolno-Przemysłowe (rzeźnia miejska), zaś Silwana została postawiona w stan upadłości.

W przeciwieństwie do rodzimych gigantów z minionej epoki dużo lepiej radziły sobie nowo powstające firmy[potrzebne źródło]. Gorzów od początku lat 90. dynamicznie przyciągał kapitał zarówno Polski, jak i zagraniczny. W 1993 r. zakład produkcyjny uruchomiła firma Volkswagen Elektrosystemy Sp. z o.o., która w 2006 została wykupiona przez japoński koncern Sumitomo Electric. Jest to obecnie drugi największy pracodawca w mieście, zatrudniający ok. dwóch tysięcy pracowników[27]. W Gorzowskiej Podstrefie Kostrzyńsko-Słubickiej Strefy Ekonomicznej działa obecnie wiele firm, a największym inwestorem w mieście jest tajwański koncern TPV Displays, który rozpoczął działalność w 2007 r.

Galerie i centra handlowe
Centrum Handlowe Askana otwarte w 2007 r.
Centrum Handlowe Askana otwarte w 2007 r.

Jak we wszystkich polskich miastach doby komunizmu, tak i w Gorzowie handel był niezwykle utrudniony[potrzebne źródło]. Z upadających spółdzielni szybko powstała gęsta sieć sklepów, rozwijały się również targowiska. Miasto w latach 90. otworzyło się na handel wielkopowierzchniowy, a pierwszym sklepem tego typu był Hit, który kilka lat później został wykupiony przez Tesco, które obecne posiada w Gorzowie dwa hipermarkety i jeden mniejszy obiekt. Rozwijają się również galerie handlowe[28]. Pierwszym dużym przedsięwzięciem tego typu było Centrum Handlowe Panorama w dzielnicy Górczyn otwarte na początku tego wieku. Kolejno powstawały m.in. Park 111, Galeria Młyńska, Kupiec Gorzowski oraz Galeria Askana, a w międzyczasie odnowiony został Dom Towarowy Rolnik. W 2008 r. irlandzka firma Caelum Development rozpoczęła budowę największego obiektu handlowego w województwie – Nova Park, który został otwarty 18 kwietnia 2012r[29]. Planowana jest także nowa Galeria Zielona Przystań[30], której budowa zakończy się w 2014r.[31]. W 2013 r. przy Centrum Rehabilitacyjno-Sportowym „Słowianka” rozpocznie się budowa hotelu sieci Hilton[32].

Infrastruktura i transport[edytuj | edytuj kod]

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Tramwaj typu Credé 4EGTW
Autobus typu MAN NL 2x2

Komunikacja miejska w mieście obsługiwana jest przez autobusy kursujące na 41 liniach dziennych i 3 nocnych, oraz tramwaje jeżdżące na 3 liniach. Przewozy na zlecenie Wydziału Transportu Publicznego Urzędu Miasta Gorzowa Wielkopolskiego wykonuje Miejski Zakład Komunikacji.

Stan taboru autobusowego MZK należy do najlepszych w kraju – większość autobusów jest niskopodłogowych i składa się głównie z pojazdów Solaris Urbino 12 i MAN NL 2x2. W 2011 roku zakupione zostałe nowe autobusy MAN Lion's City w ilości 11 sztuk[33]. Do 2014 r. planowana jest również wymiana przestarzałych tramwajów, których wiek dochodzi do 40 lat na dużo nowocześniejsze używane tramwaje typu Düwag N8C.

Komunikacja miejska operuje na co dzień zarówno na terenie miasta, jak i okolicznych gmin, a w lecie dowozi również ludzi na wybrane kąpieliska. Od 2011 roku wszystkie autobusy i tramwaje wyposażone są w automaty do sprzedaży biletów[34]. Dokupionych zostało również kilkanaście autobusów niskopodłogowych, Zakład zainstalował również nowe wiaty przystankowe[35]. W lutym 2013 roku komunikację miejską obsługiwało 36 dziennych linii autobusowych, 3 linie tramwajowe, a ponadto 5 linii autobusowych nocnych[36].

W mieście istnieją 3 linie tramwajowe:

Ponadto zawieszone są 2 linie: 014 white, red rounded rectangle.svg (Gorzów Wielkopolski Główny - Silwana) oraz 015 white, red rounded rectangle.svg (Gorzów Wielkopolski Główny - Piaski).

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

W granicach miasta przecinają się 2 następujące drogi:


W mieście rozpoczynają się także 4 drogi wojewódzkie:

Oprócz tego z miasta wybiegają drogi powiatowe m.in. do Borka, Ulimia, Chwalęcic, Santoka.

W mieście działa spółka Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej - będąca największym przewoźnikiem autobusowym w regionie.

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Autobus szynowy na linii kolejowej nr 367

Miasto uzyskało pierwsze połączenie kolejowe dzięki uruchomieniu 12 października 1857 roku 102,4 km jednotorowej linii Krzyż Wlkp. - Gorzów Wlkp. - Kostrzyn nad Odrą[37]. Kolejnym połączeniem wybudowanym w latach 1885-1896 była 67,6 km jednotorowa linia Dąbrówka Wlkp. - Gorzów Wlkp.

Obecnie przez miasto przebiegają 3 linie kolejowe:

W mieście działa 5 stacji kolejowych:

Ponadto w mieście znajduje się dawny przystanek Gorzów Wlkp. Chróścik na niedziałającej linii do Myśliborza.

Miasto jest siedzibą spółek produkcyjnych i usługowych związanych z transportem kolejowym, m.in. Gorzów Wagony, zajmująca się naprawą i renowacją wagonów.

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

Miasto nie posiada własnego lotniska. Przy Szpitalu Wojewódzkim zlokalizowane jest oświetlone lądowisko dla śmigłowców, które zostało zastąpione przez nowe lądowisko. Budowa jego rozpoczęła się w 2013 roku[38], a w 2014 zostało oddane do uzytku. Planowana była budowa bazy lotnictwa sanitarnego oraz lotniska aeroklubu w podgorzowskich Wojcieszycach, lecz Wojewódzki Sąd Administracyjny unieważnił uchwałę gminy Kłodawa o zmianie planu zagospodarowania przestrzennego pod lotnisko[39].

W okolicach miasta znajduje się leśna baza lotnicza Lasów Państwowych w Lipkach Wielkich, a także prywatne lotniska w pogorzowskim Ulimiu oraz Trzebiczu Nowym.

Transport wodny śródlądowy[edytuj | edytuj kod]

W mieście znajduje się niewielki port rzeczny na rzece Warcie, jednakże znaczenie transportu wodnego obecnie jest bardzo małe. W mieście ponadto działa stocznia rzeczna oraz Stowarzyszenie Wodniaków Gorzowskich „Kuna”, które opiekuje się zabytkowym lodołamaczem o tej samej nazwie.

Mosty gorzowskie[edytuj | edytuj kod]

W mieście znajdują się 4 mosty nad rzeką Wartą:

Nad Kanałem Ulgi miasto posiada 3 mosty: Most Stary, most w przebiegu Trasy Nadwarciańskiej oraz most kolejowy.

Miasto ponadto posiada 10 mostów nad rzeką Kłodawką[40] oraz kładki dla pieszych[41].

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Uczelnie

Miasto jest rozwijającym się ośrodkiem szkolnictwa wyższego w zachodniej Polsce. Pierwszą szkołą wyższą w powojennym Gorzowie było utworzone w 1947 Wyższe Seminarium Duchowne, które następnie przeniesiono w 1952 do Paradyża. Obecnie najważniejsze placówki szkolnictwa wyższego to:

Ponadto w Gorzowie funkcjonuje szereg zamiejscowych ośrodków dydaktycznych uczelni z najbliższych miast akademickich. Miasto posiada również rozwiniętą sieć placówek oświaty. Działa m.in. 8 publicznych liceów ogólnokształcących oraz szereg zespołów szkół szkolnictwa zawodowego. Działają dwie publiczne szkoły muzyczne (I i II stopnia oraz I stopnia), jak również liceum plastyczne. Gorzów posiada także dużą liczbę szkół niepublicznych wszystkich szczebli. Ponadto w mieście funkcjonują dwie instytucje publiczne nadzorujące i wspomagające oświatę na obszarze województwa: Lubuskie Kuratorium Oświaty oraz Wojewódzki Ośrodek Metodyczny.

Kultura i sztuka[edytuj | edytuj kod]

Muzeum Lubuskie
Willa fabrykancka Gustawa Schroedera obecnie Muzeum Lubuskie im. Jana Dekerta[42]
Willa fabrykancka Gustawa Schroedera obecnie Muzeum Lubuskie im. Jana Dekerta[42]
Mural propagujący Międzynarodowe Spotkania Zespołów Cygańskich Romane Dyvesa
Juwenalia 2009

W mieście działa Muzeum Lubuskie im. Jana Dekerta, będące najstarszym muzeum w województwie. Składa się z czterech oddziałów: Muzeum Sztuk Dawnych, Muzeum Grodu Santok, Muzeum Warty oraz Muzeum Kultury i Techniki Wiejskiej.

Według danych z 2006 r. w mieście działało 15 placówek bibliotecznych, z których w 2006 roku korzystało 33 644 czytelników[9]. Największą biblioteką jest Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna im. Zbigniewa Herberta, które prócz wypożyczalni głównej posiada 3 oddziały oraz filie. Biblioteka ta posiada w swoich zbiorach 389 373 książek[43]. W styczniu 2008 r. otwarta została jej nowa siedziba. W nowoczesnym gmachu mieszczą się obecnie wszystkie działy, wcześniej rozrzucone w wielu lokalizacjach w mieście, a ponadto przeniesiony z ul. Pomorskiej Ośrodek Alliance Française, jak również galeria oraz kawiarnia. Zabytkowy budynek obok WiMBP tzw. Willa Jahnego w ciągu kilku lat ma zostać zaadaptowany na siedzibę Miejskiego Ośrodka Sztuki a oba budynki mają być połączone mostkiem.

W Gorzowie działają 2 kina, które w 2006 roku odwiedziło 86 665 widzów[9]. Centrum Filmowe Helios jest multipleksem z 5 salami znajdującym się w Galerii Askana. Kino „60 krzeseł” mieści się w Miejskim Ośrodku Sztuki przy ul. Pomorskiej 73 i jest kinem studyjnym z widownią na 60 osób, gdzie wyświetlane są produkcje filmowe spoza głównego nurtu komercyjnego. Kino to powstało we wrześniu 2002. Projekcje odbywają się od września do czerwca. W siedzibie kina działa również Dyskusyjny Klub Filmowy „Megaron”. Wcześniej w mieście działało 5 innych kin, obecnie są one nieczynne. Kino „Kopernik” przy ul. Warszawskiej, zostało oddane do użytku w 1975 i posiadało widownię na 570 osób, Kino „Słońce” mieszczące się w centrum miasta przy ul. Chrobrego było najstarszym kinem w Gorzowie. Oba zostały zamknięte w 2007 r. w związku z otwarciem kompleksu kinowego Helios. Ponadto istniały jeszcze kina „Muza”, kino Kolejarz oraz kino „Kapitol”.

W świecie muzyki najbardziej znany jest Jazz Club "Pod Filarami". Klub co roku gości wielu artystów jazzowych zarówno z Polski, jak i zagranicy[44].

18 maja 2011 roku została otwarta Filharmonia Gorzowska[45]. Inwestycja zrealizowana kosztem 130 mln złotych jest pierwszym etapem projektu budowy Centrum Edukacji Artystycznej, w skład którego wejdzie także Zespół Szkół Artystycznych.

Teatry[edytuj | edytuj kod]

  • Teatr im. Juliusza Osterwy w Gorzowie Wlkp. (scena główna oraz scena letnia),
  • Teatr Kreatury
  • Cygański Teatr Muzyczny Terno
  • Amfiteatr Gorzowski
  • Teatr Na Murku

Imprezy cykliczne[edytuj | edytuj kod]

Lista imprez cyklicznych odbywających się w Gorzowie Wielkopolskim:

Lista nieodbywających się już imprez cyklicznych w Gorzowie Wielkopolskim:

  • Biennale Sztuki Sakralnej Sacrum – do 2004, odbyło się 11 razy[51]

Gorzowscy twórcy i wykonawcy[edytuj | edytuj kod]

Lokalne media[edytuj | edytuj kod]

W Gorzowie Wielkopolskim istnieje 8 stacji radiowych, 4 telewizyjne, wydawane są gazety i czasopisma.

Stacje radiowe[edytuj | edytuj kod]

Inne stacje mające swoje nadajniki na terenie Gorzowa:

Prasa[edytuj | edytuj kod]

Telewizja[edytuj | edytuj kod]

Lokalne stacje telewizyjne nadające sygnał z Gorzowa:

Sport i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Sport w Gorzowie Wielkopolskim.

W mieście istnieje rozbudowana infrastruktura sportowa, działalność prowadzi wiele klubów w różnorodnych dyscyplinach. Najpopularniejszymi dyscyplinami sportowymi w Gorzowie Wielkopolskim są żużel (popularyzowany przez drużynę KS Stali), koszykówka kobiet (popularyzowana przez drużynę KSSSE AZS PWSZ-u) i piłka nożna (popularyzowana przez drużynę KS Stilonu).

Miasto posiada tradycje w sportach wodnych: pływaniu, kajakarstwie i wioślarstwie.

Od 1928 roku do 2012 roku gorzowianie zdobyli 9 medali olimpijskich: z tego 3 w wioślarstwie, 5 w kajakarstwie i 1 w kolarstwie.

W 2013 roku w najwyższej klasie rozgrywkowej występują: gorzowskie koszykarki (KSSSE AZS PWSZ-u) oraz gorzowscy żużlowcy (KS Stali).

W mieście znajdują się takie obiekty sportowe jak: Stadion im. Edwarda Jancarza (stadion żużlowy zespołu KS Stal), Hala PWSZ (kryta hala sportowa, w której odbywają się przede wszystkim rozgrywki koszykarskie), Hala ZSTiO (kryta hala sportowa, w której odbywają się przede wszystkim rozgrywki siatkarskie), Stadion OSiR (stadion do gry w piłkę nożną użytkowany przez drużyny KS Stilonu, TKKF Stilonu i KP Warty), Centrum Sportowo-Rehabilitacyjne Słowianka (w skład którego wchodzą: basen pływacki o wymiarach olimpijskich – 50m x 25m z 10 torami o głębokości 2m użytkowany przez MKP Słowianka, basen pływacki rekreacyjny, 5 kortów tenisowych o nawierzchni ceglanej i zadaszone lodowisko o wymiarach – 24m x 48m) i przystanie kajakowe klubów MKKS, KS AZS-AWF i KS Admira.

Administracja[edytuj | edytuj kod]

Budynek Lubuskiego Urzędu Wojewódzkiego
Budynek Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego

Gorzów Wielkopolski ma status gminy miejskiej na prawach powiatu. Mieszkańcy wybierają do swojej rady miasta 25 radnych. Organem wykonawczym władz jest prezydent miasta. Siedzibą władz miasta jest urząd miasta przy ulicy Sikorskiego.

Miasto jest członkiem Związku Miast Polskich.

We wrześniu 1999 roku miasto zostało uhonorowane Dyplomem Rady Europy, a w 2002 roku zdobyło kolejne wyróżnienie – Sztandar Rady Europy.

Miasto jest siedzibą Wojewody Lubuskiego i jego urzędu wojewódzkiego oraz większości służb, inspekcji i straży administracji rządowej zespolonej z wojewodą:

Miasto jest także siedzibą:

Mieszkańcy miasta wybierają posłów na Sejm z okręgu wyborczego nr 8, senatora z okręgu nr 21, a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego nr 13.

Podział terytorialny miasta[edytuj | edytuj kod]

Dzielnice i osiedla mieszkaniowe nie stanowią oficjalnego, prawnego podziału administracyjnego miasta. Nie są zgodnie z art. 5 ustawy o samorządzie gminnym z dnia 8 marca 1990 roku jednostkami pomocniczymi gminy. Nazwy osiedli i dzielnic funkcjonują jako nazwy potoczne poszczególnych obszarów miasta.

Dzielnice

Osiedla

Współpraca zagraniczna[edytuj | edytuj kod]

W 1999 roku w mieście został otwarty Ośrodek Kultury Francuskiej - Alliance française. Ponadto miasto jest największym ośrodkiem Euroregionu Pro Europa Viadrina.

Miasta partnerskie i zaprzyjaźnione[52]
Miasto partnerskie Kraj Data podpisania umowy
Wappen Frankfurt (Oder).png Frankfurt nad Odrą  Niemcy 1975
Wappen von Herford.svg Herford  Niemcy 1995
Coat of Arms Eberswalde.svg Eberswalde  Niemcy 2001
Coats of arms of None.svg Cava de' Tirreni  Włochy 1992
Teramo-Stemma.png Teramo  Włochy 1996
Coats of arms of None.svg Jönköping  Szwecja 2001
Sumy-COA.PNG Sumy  Ukraina b.d.
Miasto zaprzyjaźnione Kraj Data podpisania umowy
Coat of arms of Potsdam.svg Poczdam  Niemcy b.d.
Monopoli-Stemma.png Monopoli  Włochy b.d.
Coats of arms of None.svg Hazleton  Stany Zjednoczone b.d.

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

W Gorzowie znajduje się katedra rzymskokatolickiej diecezji zielonogórsko-gorzowskiej, która jest głównym gorzowskim kościołem rzymskokatolickim. Miasto posiada 14 parafii, które są podzielone pomiędzy 3 dekanaty: Gorzów Wielkopolski – Katedra, Chrystusa Króla i Świętej Trójcy. W kościele NMP Królowej Polski mieści się sanktuarium św. Weroniki Giuliani. Jednym z ważniejszych wydarzeń w życiu religijnym miasta była wizyta papieża Jana Pawła II, który odwiedził Gorzów 2 czerwca 1997.

Na cmentarzu znajduje się kaplica wiernych obrządku greckokatolickiego. W Gorzowie mieści się także prawosławna cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy (parafialna), polskokatolicki kościół św. Józefa Oblubieńca Najświętszej Maryi Panny (parafialny) oraz kościół luterański Świętej Trójcy.

Swoje zbory w Gorzowie posiadają baptyści (zbór baptystyczny w Gorzowie Wielkopolskim), Kościół Zielonoświątkowy (zbór zielonoświątkowy w Gorzowie Wielkopolskim), adwentyści dnia siódmego (zbór adwentystyczny w Gorzowie Wielkopolskim), wierni Kościoła Bożego w Chrystusie, oraz Kościoła Chrześcijan Wiary Ewangelicznej. Mieści się tu także Centrum Chrześcijańskie „Obfite Życie” Kościoła Bożego. W Gorzowie Wielkopolskim istnieje 8 zborów Świadków Jehowy (z Salami Królestwa)[53].

Poza kościołami chrześcijańskimi, w mieście istnieją także miejsca spotkań modlitewnych muzułmanów.

W Gorzowie znajduje się także ośrodek filialny Jiyu-Kutsu Wspólnoty Drogi Rinzai Mumon-Kai oraz centrum buddystów Diamentowej Drogi.

Do 1939 roku miasto posiadało synagogę.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2010 r (pol.). Główny Urząd Statystyczny, 2010-08-20. [dostęp 2011-06-15]. s. 196. Strona 174, pozycja 1.
  2. Ludność Czerwiec 2012 (pol.). Główny Urząd Statystyczny, 2012-06-30. [dostęp 2013-02-28].
  3. Gorzów Wielkopolski w bazie Państwowej Służby Hydrograficznej (pol.). www.psh.gov.pl. [dostęp 2013-02-18].
  4. 4,0 4,1 4,2 Dariusz Rymar (w imieniu Zarządu Towarzystwa Przyjaciół Archiwum i Pamiątek Przeszłości), List do Prezydenta Miasta Gorzowa (Henryka Woźniaka), Gorzów 13.11.1995 r., opublikowany w Gorzowskie Wiadomości Samorządowe nr 11 (27) Listopad 2000 r.
  5. S. Kozierowski, 1934. Atlas nazw geograficznych Słowiańszczyzny Zachodniej. Poznań: Nauka i Praca. mapa.
  6. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. Nr 44, poz. 85).
  7. Weatherbase: Historical Weather for Gorzow Wielkopolski, Poland (ang.). [dostęp 18.12.2008].
  8. 4. Położenie miasta. W: Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Gorzowa Wlkp. Gorzów Wielkopolski: UM Gorzowa Wielkopolskiego, 2006, s. 4. [dostęp 2009-03-04].
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 Bank Danych Regionalnych – Strona główna (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
  10. 6.1. Rekreacja i zieleń. W: Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Gorzowa Wlkp. Gorzów Wielkopolski: UM Gorzowa Wielkopolskiego, 2006, s. 59. [dostęp 2009-03-04].
  11. Rejestr rezerwatów przyrody województwa lubuskiego, RDOŚ Gorzów Wielkopolski stan na 21 marca 2014. [dostęp 01-04-2014].
  12. http://www.mmgorzow.pl/artykul/gorzowska-estakada-kolejowa-niedoceniany-zabytek
  13. http://www.gorzow.pl/przystan-dla-turysty/warto-zobaczyc-turystyka/zabytki/5843-dawny-sierociniec-i-ratusz
  14. Bogdan Kucharski, Gorzów Wielkopolski i okolice, Wyd. Poznańskie 1981 ISBN 83-210-0242-0.
  15. Edmund Jan Osmańczyk: Encyklopedia ONZ i stosunków międzynarodowych. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1982, s. 438. ISBN 83-214-0092-2.
  16. Kresowianie z Gorzowa chcą mieć swoje muzeum, gazeta.pl/gorzow/, [dostęp 7.06.2009].
  17. turegion.pl: Gorzów Wielkopolski w Turegion.pl (pol.). [dostęp 2010-12-27].
  18. NSZZ Solidarność Gorzów: NSZZ Solidarność Gorzów (pol.). [dostęp 2010-12-26].
  19. Rejestr zabytków nieruchomych woj. lubuskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 21.1.13]. s. 6-9.
  20. 2. Wartości kulturowe. W: Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Gorzowa Wlkp. Gorzów Wielkopolski: UM Gorzowa Wielkopolskiego, 2006, s. 54. [dostęp 2009-03-04].
  21. GUS Bank Danych Regionalnych, faktyczne miejsce zamieszkania, stan na 31 XII 1999.
  22. Wyniki NSP 2011 (pol.). stat.gov.pl. [dostęp 2013-02-18].
  23. Bezrobocie nieznacznie w górę (pol.). [dostęp 2010-02-13].
  24. Spis laureatów nagrody Gminy Fair Play.
  25. Historia ZWCh „Stilon” (pol.). www.stilon.com.pl. [dostęp 18.02.2013].
  26. Stilon – piękna historia Gorzowa (pol.). www.a-zetka.pl. [dostęp 2013-02-18].
  27. [igglamour.blogowisko.eu/ile,osob, zatrudnia, volkswagen, bank.php Ile soób zatrudnia Volkswagen Bank] (pol.). igglamour.blogowisko.eu. [dostęp 2013-02-18].
  28. Otwarto nową galerię handlową w Gorzowie Wlkp (pol.). onet.pl. [dostęp 2013-02-18].
  29. Katarzyna Warnke; Marcin Cichoń: Atak zakupoholików na Zawarcie (pol.). gorzow24.pl, 2012-04-18. [dostęp 2013-02-18].
  30. Miłosz Żurawski: Nowe C.H. w Gorzowie (pol.). gorzow24.pl, 2010-06-15. [dostęp 2013-02-18].
  31. Filip Górecki: Podsumowanie 2012: marzec, kwiecień (pol.). gorzow24.pl, 2012-12-25. [dostęp 2013-02-18].
  32. Filip Górecki: Kogo przyjmie Hilton? (pol.). gorzow24.pl, 2012-08-31. [dostęp 2013-02-18].
  33. www.komunikacja.org: Gorzów „miastem lwa” (pol.). www.komunikacja.org, sierpień 2011.
  34. MAutomaty biletowe już niebawem (pol.). www.infogorzow.com.
  35. MZK Modernizuje się: będą automaty do biletów (pol.). www.infogorzow.com.
  36. Rozkład jazdy MZK Gorzów (pol.). www.mzk-gorzow.com.pl. [dostęp 18.02.2013].
  37. Ogólnopolska Baza Kolejowa (pol.). [dostęp 26 stycznia 2009].
  38. Filip Górecki: Debatowali o szpitalu. Spółka dziejową koniecznością? (pol.). 2013-02-16. [dostęp 2012-02-18].
  39. Artur Brykner: Lotinsko pod Gorzowem? Może kiedyś (pol.). 2009-06-09. [dostęp 2010-12-27].
  40. Mosty przy ul. Owocowej, ul. Chodkiewicza, al. Odrodzenia, ul. Mickiewicza, ul. Borowskiego, ul. Dąbrowskiego, ul. Chrobrego, ul. Wybickiego, ul. Sikorskiego, ul. Składowej.
  41. Kładka łącząca ul. Żwirki i Wigury z ul. Wyszyńskiego, kładka w Parku Wiosny Ludów.
  42. http://www.muzeumlubuskie.pl/index.php?option=com_content&view=section&layout=blog&id=18&Itemid=69
  43. WiMBP w Gorzowie Wlkp.: Zbiory WiMBP w Gorzowie Wlkp (pol.). [dostęp 12 sierpnia 2008].
  44. Wywiad z Bogusławem Dziekańskim, dyrektorem Jazz Clubu „Pod Filarami” z „Gazety Wyborczej”.
  45. artykuł o otwarciu Filharmonii Gorzowskiej z portalu gorzow24.pl z 19 maja 2011.
  46. Adam Sobota: XXXIV Konfrontacje Fotograficzne 2008 (pol.). Gorzowskie Towarzystwo Fotograficzne, 2008. [dostęp 2009-03-09].
  47. Dni Gorzowa nad Wartą (pol.).
  48. PAP: Międzynarodowe Spotkania Zespołów Cygańskich Romane Dyvesa 2008 (pol.). ziemialubuska.pl. [dostęp 2009-03-07].
  49. Dariusz Barański: W Gorzowie trwa konkurs młodych pianistów (pol.). Gazeta Wyborcza Gorzów/Agora SA, 2008-10-14. [dostęp 2009-03-06].
  50. Marcin Słowiński: XXV Gorzowskie Spotkania Teatralne tuż, tuż. Co zobaczymy? (pol.). gorzow24.pl, 2008-11-12. [dostęp 2009-03-09].
  51. Jarosław Libelt: XI Biennale Sztuki Sakralnej – Ostatnie sacrum? (pol.). Tygodnik Niedziela edycja zielonogórsko-gorzowska 16/2004. [dostęp 2009-03-07].
  52. Gorzów Wielkopolski – Gorzów w Europie – Miasta partnerskie (pol.). [dostęp 2010-07-19].
  53. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 4 czerwca 2014.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]