Gorzów Wielkopolski

Z Wikipedii

Współrzędne: 52°44'N 15°15'E / 52.733, 15.25

Gorzów Wielkopolski
panorama Gorzowa widziana z południowego brzegu Warty
Herb Gorzowa Wielkopolskiego Flaga Gorzowa Wielkopolskiego
Województwo	lubuskie
Powiat	miasto na prawach powiatu
Założono	XIII wiek
Prawa miejskie	1257
Prezydent miasta	Tadeusz Jędrzejczak
Powierzchnia	85,73 [1] km²
Położenie (punkt)	52° 44' 00 '' N 15° 15' 00 '' E
Wysokość	19-82 m n.p.m.
Ludność (2008-06-30) • liczba • gęstość	125 157[2] 1462 [1] os./km²
Strefa numeracyjna	0-95
Kod pocztowy	66-400 do 66-414
Tablice rejestracyjne	FG
Położenie na mapie Polski Gorzów Wielkopolski
TERC10 (TERYT)	0861011
SIMC10	0935140
Miasta partnerskie	Cava de' Tirreni, Eberswalde, Frankfurt nad Odrą, Hazleton, Herford, Jönköping, Verden, Sumy
Hasło promocyjne: Łączy nas Gorzów
Urząd miejski 3 ul. Sikorskiego 3-4 66-400 Gorzów Wielkopolski tel. (95) 721-9500; faks (95) 721-9670
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Strona internetowa miasta

Gorzów Wielkopolski (niem. Landsberg an der Warthe, pol. hist. Kobylagóra^[3]) – miasto na prawach powiatu w województwie lubuskim, siedziba wojewody lubuskiego. Położone nad Wartą, w zachodniej Polsce. Miasto o największej liczbie mieszkańców w województwie. W styczniu 2008 roku Gorzów Wlkp. zamieszkiwało 125 157 osób, co lokuje go na 31. pozycji w kraju pod względem ludności^[1].

Spis treści 1 Położenie 2 Historia 2.1 Toponimia nazwy 3 Środowisko naturalne 4 Architektura 4.1 Układ urbanistyczny miasta 4.2 Architektura w mieście 4.2.1 Fontanny 4.3 Zieleń miejska 5 Gospodarka 5.1 Demografia 5.2 Klimat 6 Komunikacja i transport 6.1 Komunikacja miejska 6.2 Transport drogowy 6.3 Transport kolejowy 6.4 Transport lotniczy 6.5 Transport wodny śródlądowy 6.6 Mosty gorzowskie 7 Edukacja 8 Kultura i sztuka 8.1 Teatry 8.2 Imprezy cykliczne 8.3 Gorzowscy twórcy i wykonawcy 8.4 Media 8.4.1 Prasa 8.4.2 Radio 8.4.3 Telewizja 9 Sport 9.1 Kluby sportowe 9.2 Gorzowscy sportowcy 10 Administracja 10.1 Podział terytorialny miasta 10.2 Współpraca zagraniczna 11 Religie 12 Zobacz też 13 Przypisy 14 Linki zewnętrzne

Położenie

Pod względem geograficznym położone jest na skraju Kotliny Gorzowskiej leżącej na Równinie Gorzowskiej nad Wartą u ujścia Kłodawki, na wysokości od 19 do 82 metrów n.p.m. Leży 53 km od granicy z Niemcami i około 135 km od ich stolicy, Berlina. Do Warszawy jest 448 km, a siedziba władz samorządowych województwa lubuskiego znajduje się w oddalonej o 112 km Zielonej Górze. Miasto leży w granicach historycznej ziemi lubuskiej. Po podbiciu Lubuszan przez Polan, tereny te zostały włączone do Wielkopolski. Następnie w 1252 r. ziemia ta została włączona do Marchii Brandenburskiej, stanowiąc zalążek Nowej Marchii. Do 1945 r. miasto związane było z niemiecką Brandenburgią, a po II wojnie światowej znalazło się w granicach Polski.

Historia

W okresie wczesnego średniowiecza (od X wieku), tereny ujścia rzeki Warty znajdowały się pod panowaniem i kontrolą państwa Polan, a następnie Królestwa Polskiego. Postępujący proces rozbicia dzielnicowego piastowskiego państwa polskiego, doprowadził do utraty tych terenów na rzecz zachodnich sąsiadów. W 1249 ziemia lubuska znalazła się w rękach brandenburskich poprzez zastaw jaki Bolesław Rogatka, książę legnicki uczynił wobec arcybiskupów Magdeburga. W 1260 Konstancja – księżniczka córka Przemysła I, księcia wielkopolskiego wyszła za Konrada, syna margrabiego brandenburskiego Jana, jako posag wniosła ziemie kasztelanii santockiej bez samego grodu. 2 lipca 1257 rycerz Albrecht de Luge został upoważniony przez margrabiego Jana I z dynastii askańskiej do założenia niemal na granicy kasztelanii i ziemi lubuskiej miasta o nazwie Landisberch Nova (Landsberg Nowy, dla rozróżnienia z Alt-Landsbergiem, koło Berlina (w Niemczech do 1945 r. nazwa Landsberg odnosiła się w sumie do 6 miejscowości). Landisberch (Landsberg) szybko stał się bardzo ważnym ośrodkiem kulturalnym i handlowym na wschodnich rubieżach Niemiec^{[potrzebne źródło]}. Wraz z założeniem miasta zbiegła się budowa okazałej gotyckiej fary (kościoła parafialnego, od 1537 luterańskiego), dziś rzymskokatolickiej katedry pw. Wniebowzięcia NMP W 1433 przeżył oblężenie husytów, w XVII wieku przez kilkadziesiąt lat znosił szwedzką okupację, utrzymywał wojska rosyjskie w wojnie siedmioletniej, opłacał się kontrybucją armii Napoleona. Od 1892 r. Gorzów był powiatem miejskim (niem. Stadtkreis).

Do najważniejszych przedwojennych osobistości Landsbergu należą: Max Bahr (właściciel fabryki worków jutowych, właściciel willi zajmowanej obecnie przez Pałac Biskupi, inicjator budowy łaźni miejskiej (1928), która działała jeszcze na początku XXI wieku), Hermann Paucksch – fabrykant z Zawarcia (fundator fontanny z 1897 na Starym Rynku, nazwanej od jego nazwiska, odtworzonej w 1997 rękami gorzowian i dawnych niemieckich mieszkańców), właściciel willi Grodzkiego Domu Kultury na Zawarciu, Gustaw Schroeder – założyciel fabryki kabli i sznurów, budowniczy willi, obecnie Muzeum Lubuskie im. Jana Dekerta. W Landsbergu nad Wartą urodziła się w 1929 Christa Wolf, najsławniejsza pisarka NRD, kilkoro literatów, utalentowanych artystów i techników, przebywało tu także kilka ważnych postaci znanych z historii powszechnej np. Fryderyk Schleiermacher, Gottfried Benn. Położenie miasta u ujścia Kłodawy (Kłodawki) do Warty na skrzyżowaniu wodnych i lądowych szlaków komunikacyjnych, dawało dogodne warunki do urbanizacji i rozwoju miasta, które rozkwitało dzięki pracy kupców i rzemieślników. Doprowadziło to do rozrośnięcia się miasta i przybrania jeszcze większej wartości ekonomiczno-strategicznej.

Podczas II wojny światowej garnizon Wehrmachtu wycofując się do Kostrzyna nad Odrą wysadził oba mosty, a oddziały Armii Czerwonej paliły Stare Miasto począwszy od 30 stycznia 1945, masowo dokonując też gwałtów na kilku tysiącach niemieckich kobiet. Ostatecznie w marcu Landsberg stał się polskim Gorzowem nad Wartą, a później dodano przymiotnik Wielkopolski. Trzeba wziąć pod uwagę, że pierwsi polscy osadnicy oraz urzędnicy, przyjechali do powojennego Gorzowa z wielkopolskiego Wągrowca^{[potrzebne źródło]}. Już wkrótce po przekazaniu Polakom administracji nad miastem, powołana została w Gorzowie delegatura poznańskiego urzędu wojewódzkiego, w celu zapewnienia sprawnej polskiej administracji na zachodnim pograniczu. Do miasta przybywają również liczni Polacy z Kresów Wschodnich^[4].

W okresie powojennym następuje ponowny szybki rozwój miasta. Od roku 1945, aż do roku 1950, Gorzów pełni rolę głównego ośrodka administracyjnego zachodnich powiatów województwa poznańskiego. Jednocześnie w Gorzowie rozpoczyna działalność administracja kościoła katolickiego, obejmująca tereny północno-zachodniej Polski. Z powodu wyjątkowo silnej niechęci komunistycznej władzy do rezydującej w Gorzowie wpływowej katolickiej administracji kościelnej, Gorzów traci stopniowo znaczenie na administracyjnej mapie kraju. Od 1950 roku miasto należy do nowo utworzonego województwa zielonogórskiego.Już w połowie lat 60. liczba ludności sięgnęła 50 tys. osób, przekraczając stan sprzed wojny. W końcu lat 60. Gorzów przeżywa drugi w swych dziejach boom budowlany stając się miastem średniej wielkości, następuje dynamiczny rozwój przemysłu. W latach 70. powstają pierwsze publiczne placówki szkolnictwa wyższego. W 1975 miasto zostało stolicą nowo utworzonego województwa gorzowskiego, a w 1979 rodzi się 100-tysięczna gorzowianka^{[potrzebne źródło]}. W latach 80. wybudowany zostaje nowoczesny szpital wojewódzki.

Po strajkach sierpniowych 1980 roku w Gorzowie powstała silna^{[potrzebne źródło]} organizacja NSZZ Solidarność. Pierwszym demokratycznie wybranym przewodniczącym Zarządu Regionu Gorzowskiego Solidarności został Edward Borowski (pełnił tę funkcję aż do śmierci 4 sierpnia 1987 roku). Po wprowadzeniu stanu wojennego 13 grudnia 1981 roku zastrajkowały największe gorzowskie zakłady przemysłowe: ZWCh Stilon, Silwana, ZM Ursus.16 grudnia 1981 ZOMO brutalnie rozbiło strajk w Ursusie. Solidarność w Gorzowie zeszła do podziemia antykomunistycznego. W 1982 roku rozpoczęto wydawanie biuletynu Feniks (do dziś organ ZR Gorzowskiego NSZZ Solidarność). W tym samym roku powstał w Gorzowie Młodzieżowy Ruch Oporu (MRO) zrzeszający antykomunistyczną młodzież gorzowskich szkół średnich. 31 sierpnia 1982 roku, w 2. rocznicę podpisania Porozumień Sierpniowych, w centrum miasta miały miejsce wielogodzinne solidarnościowe i niepodległościowe demonstracje. W 1983 roku w miejsce MRO powstał Ruch Młodzieży Niezależnej (RMN). Pierwszym przewodniczącym RMN był Marek Rusakiewicz. RMN wydawał własne pismo podziemne Szaniec (łącznie w latach 1983-1989 ukazało się prawie 200 numerów) rozprowadzane wśród młodzieży szkół średnich. Wiosną 1989 roku, z inspiracji Solidarności i RMN odbyła się w Gorzowie kilkunastotysięczna manifestacja mieszkańców protestujących przeciwko planom budowy elektrowni jądrowej w niedalekim Klempiczu.

Lata 90. to dynamiczny rozwój sektora prywatnego. Powstają pierwsze inwestycje zagraniczne. Od 1999 r. Gorzów jest siedzibą wojewody lubuskiego. W 2007 roku miasto obchodziło jubileusz 750-lecia lokacji.

Toponimia nazwy

Pierwotna niemiecka nazwa Landsberg an der Warthe pochodzi od słowa "Land" (pol. ziemia, kraina) oraz członu "-berg" (pol. góra), będącym wyróżnikiem niemieckich miast. Poza główną nazwą miasto posiadało element lokalizujący miasto, wynikający z dużej liczby miast w ówczesnej Rzeszy Niemieckiej posiadających tę nazwę.

Historia polskiej nazwy miasta rozpoczęła się na początku kwietnia 1945 roku, kiedy zaczęła upowszechniać się nazwa Gorzów^[5]. Nazwa choć nie umotywowana historycznie, nie jest jednak całkiem przypadkowa - miastu nadano nazwę Gorzów w analogii do Gorzowa Śląskiego na Opolszczyźnie, który po niemiecku nazywał się Landsberg in Oberschlesien, będącym miastem pogranicza etnicznego i mającym podwójną (polską i niemiecką) tradycję nazewniczą .

Po przyłączeniu do woj. poznańskiego, od 7 lipca 1945 roku w dokumentach urzędowych funkcjonuje nazwa Gorzów nad Wartą^[5]. Dodany drugi człon nad Wartą był dokładnym odzwierciedleniem niemieckiego elementu lokalizacyjnego (niem. an der Warthe).

2 marca 1946 roku Komisja Ustalania Nazw Miejscowości podjęła decyzję o urzędowym brzmieniu nazwy Gorzów Wielkopolski. Zgodnie z zarządzeniem Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych nazwa Gorzów Wielkopolski formalnie obowiązuje od 19 maja 1946 roku^[6]. Miasto nigdy nie było stale związane z historycznym regionem Wielkopolski, ponieważ ziemie te należały do kasztelanii santockiej przed powstaniem Gorzowa. Pomimo tego faktu zmieniono drugi człon nazwy z nad Wartą na Wielkopolski. Sam przymiotnik Wielkopolski pojawia się w dziennikach ustaw i monitorach rządowych dopiero na początku lat 50., czyli gdy miasto już nie należało do woj. poznańskiego.

Według nazewnictwa pocztowego do 30 maja 1945 roku nazwa brzmiała Kobylagóra, następnie Gorzów nad Wartą, a od 5 listopada 1946 roku Gorzów Wielkopolski^[5].

Środowisko naturalne

Gorzów Wielkopolski podobnie jak Rzym położony jest na siedmiu wzgórzach.

Na obszarze Gorzowa można zauważyć dwa poziomy teras holoceńskich, w obrębie których występują liczne zachowane starorzecza. Prawobrzeżna część Gorzowa leży na silnie pofałdowanej północnej krawędzi pradoliny Warty o zróżnicowanych rzędnych od 23,0 m do 82,0 m n.p.m. Lewobrzeżna, nizinna część o przeciętnej rzędnej wynoszącej 19 m n.p.m. obejmuje płaską terasę zalewową, przeciętą Kanałem Ulgi^[7].

Architektura

Układ urbanistyczny miasta

Układ historyczny Starego Miasta w ciągu ostatnich 50 lat uległ znacznemu przekształceniu ze względu niemal całkowite jego zniszczenie w wyniku działań II wojny światowej oraz w znikomym stopniu wierna jego odbudowa w latach 60. XX wieku. Zachowany został jedynie zewnętrzny, historyczny obrys Starego Miasta z fragmentami murów obronnych oraz podstawowy układ ulic. Natomiast charakter nowej zabudowy, w większości mieszkaniowej wprowadzonej w jego obszar nie nawiązał do historycznych wartości^[8]. Dużą wartość historyczną ma jednak kompleks Nowego Miasta, w większości kamienic z przełomu XIX i XX wieku, który w całości został wpisany do rejestru zabytków.

Architektura w mieście

 Osobne artykuły: Zabytki Gorzowa Wielkopolskiego, pomniki w Gorzowie Wielkopolskim.

Fontanny

W Gorzowie Wielkopolskim znajduje się 8 fontann. Obecnie czynne są wszystkie. 8 kwietnia 2009 r. uruchomiono nową fontannę na placu Grunwaldzkim.

• Fontanna Paukscha
• Fontanna w Parku im. Kopernika
• Fontanna przy biurowcu Pekao SA
• Fontanna na placu Grunwaldzkim
• Fontanna przy Pałacyku Ślubów
• Fontanna w Parku Wiosny Ludów
• Fontanna przy ul. Drzymały
• Fontanna w Parku Górczyńskim

Zieleń miejska

Miasto ma 9 parków o łącznej powierzchni 138,3 ha (w tym Słowiański, Siemiradkiego, Kopernika, Wiosny Ludów, 750-lecia, Zacisze) oraz 141 zieleńców zajmujących łączną powierzchnię około 120,5 ha okalające tereny wokół placów, budynków i narożniki ulic. Wszystkie parki, zieleńce i tereny zieleni osiedlowej zajmują łączną powierzchnię 342,7 ha ¹.

W granicach miasta występuje też jeden zwarty kompleks leśny stanowiący wschodni fragment Obszaru Chronionego Krajobrazu "Wysoczyzna Gorzowska", związanego ze strefą krawędziową wysoczyzny morenowej, biegnący od Witnicy, aż po Gorzów Wielkopolski. Drzewostany tego obszaru składają się przede wszystkim z sosny z domieszką drzew liściastych^[9].

Gospodarka

Ta sekcja wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji od 2009-05. Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Aby uczynić sekcję weryfikowalną, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach.

Gorzów Wlkp. jest prężnym ośrodkiem przemysłowym z rozwiniętym przemysłem chemicznym, elektronicznym, energetycznym, farmaceutycznym, lekkim, maszynowym, metalowym, motoryzacyjnym, spożywczym, włókienniczym.

Dobrze rozwinięty handel i usługi. W mieście działa wiele stacji benzynowych, serwisów, warsztatów, hurtowni, sklepów, punktów usługowych, istnieją oddziały większości działających w Polsce banków i towarzystw ubezpieczeniowych, dealerzy popularniejszych marek samochodowych. Istnieje wiele centrów handlowych oraz marketów wielkopowierzchniowych.

W Gorzowie działa podstrefa Kostrzyńsko-Słubickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej.

Od momentu reform gospodarczych Balcerowicza z początku lat 90. Gorzów przechodził duże zmiany w strukturze gospodarczej. Tuż po wprowadzeniu gospodarki wolnorynkowej największe zakłady w mieście, tzn. ZWCH Stilon, Silwana i Ursus, zaczęły przechodzić trudności. Konieczność konkurowania z firmami zagranicznymi doprowadziła do ich upadku lub sprzedaży^{[potrzebne źródło]}. Stilon wpadł w tarapaty finansowe związane z radykalnym zmniejszeniem zamówień. Z ok. 20 tys. osób załoga zmniejszyła się do kilku tysięcy pod koniec lat 80^{[potrzebne źródło]}. Na przełomie stuleci część majątku ZWCH Stilon nabyli Nylstar i Rhodia, ale zarówno zatrudnienie jak i produkcja nigdy nie zbliżyły się do historycznych rekordów^{[potrzebne źródło]}. Zakłady Mechaniczne Ursus ostatecznie zostały zamknięte pod koniec lat 90., a Silwana jest w stanie upadłości.

W przeciwieńtwie do rodzimych gigantów z minionej epoki dużo lepiej radziły sobie nowo powstające firmy^{[potrzebne źródło]}. Gorzów od początku lat 90. dynamicznie przyciągał kapitał zarówno Polski jak i zagraniczny. W 1993 r. zakład produkcyjny otwarła firma Volkswagen Elektrosystemy Sp. z o.o., która w 2006 została wykupiona przez japoński koncern Sumitomo Electric. Jest to obecnie największy pracodawca w mieście zatrudniający ok. 3 tys. ludzi^{[potrzebne źródło]}. W Gorzowskiej Podstrefie Kostrzyńsko-Słubickiej Strefy Ekonomicznej działa obecnie wiele firm a największym inwestorem jest tajwański koncern TPV Displays, który rozpoczął działalność w 2007 r. Jako stolica województwa i powiatu Gorzów posiada duży odsetek zatrudnionych w urzędach administracji rządowej i samorządowej^{[potrzebne źródło]}.

Jak we wszystkich polskich miastach doby komunizmu, tak i w Gorzowie handel był niezwykle utrudniony^{[potrzebne źródło]}. Z upadających spółdzielni szybko powstała gęsta sieć sklepów, rozwijały się również targowiska. Miasto w latach 90. otworzyło się na handel wielkopowierzchniowy, a pierwszym sklepem tego typu był HIT, który kilka lat później został wykupiony przez Tesco, które obecne posiada w Gorzowie dwa hipermarkety i jeden mniejszy obiekt. Rozwijają się również galerie handlowe^{[potrzebne źródło]}. Pierwszym dużym przedsięwzięciem tego typu było Centrum Handlowe Panorama w dzielnicy Górczyn otwarte na początku tego wieku. Kolejno powstawały m.in. Park 111, Galeria Młyńska, Kupiec Gorzowski oraz Galeria Askana, a w międzyczasie odnowiony został Dom Towarowy Rolnik. Od 2008 r. irlandzka firma Caelum Development prowadzi budowę największego obiektu handlowego w województwie Nova Park^{[potrzebne źródło]}.

 Z tym tematem związana jest kategoria: Przedsiębiorstwa w Gorzowie Wielkopolskim.

Demografia

Struktura demograficzna mieszkańców Gorzowa wg danych z 31 grudnia 2007 ¹:

Opis	Ogółem		Kobiety		Mężczyźni
jednostka	osób	%	osób	%	osób	%
populacja	125 411	100	65 709	52,39	59 702	47,61
wiek przedprodukcyjny (0–17 lat)	21 982	17,53	10 613	8,46	11 369	9,07
wiek produkcyjny (18–65 lat)	84 674	67,52	42 092	33,56	42 582	33,95
wiek poprodukcyjny (powyżej 65 lat)	18 755	14,95	13 004	10,37	5 751	4,59

Liczba ludności Gorzowa Wielkopolskiego na przestrzeni ostatnich 5 stuleci

Największą populację Gorzów Wielkopolski odnotował w 1999 r. – wg danych GUS 126 406 mieszkańców^[10].

Klimat

W Gorzowie Wielkopolskim panuje klimat umiarkowany przejściowy, z przewagą wpływów oceanicznych. Opady roczne wynoszą 523,2 mm.

Średnia temperatura i opady dla Gorzowa Wielkopolskiego
Miesiąc	Sty	Lut	Mar	Kwi	Maj	Cze	Lip	Sie	Wrz	Paź	Lis	Gru	Roczna
Średnie najwyższe temperatury °C	7	8	16	22	26	29	30	30	26	21	13	9	19
Średnie najniższe temperatury °C	-13	-12	-7	-2	1	5	8	7	3	-1	-5	-10	-2
Opady mm	33	30.5	33	35.6	48.3	58.4	71.1	58.4	40.6	38.1	38.1	38.1	523,2
Źródło: Weatherbase[11] 18.12.2008

Komunikacja i transport

Komunikacja miejska

 Osobny artykuł: Tramwaje w Gorzowie Wielkopolskim.

Komunikacja miejska w Gorzowie Wielkopolskim obsługiwana jest przez autobusy kursujące na 39 liniach dziennych i 6 nocnych, oraz tramwaje jeżdżące na 3 liniach. Od 1 lipca 2009 roku planowane jest ponowne uruchomienie 2 linii tramwajowych, numer 4 i 5. Transportem zarządzaMiejski Zakład Komunikacji. Stan taboru autobusowego MZK należy do najlepszych w kraju 9/10 autobusów jest niskopodłogowych, składa się głównie z pojazdów Solaris Urbino 12 oraz MAN NL 202. Do 2011 r. planowana jest również wymiana przestarzałych tramwajów, których wiek dochodzi do 40 lat na dużo nowocześniejsze używane tramwaje typu N8C zakupione z Niemiec. Komunikacja miejska operuje na co dzień zarówno na terenie Gorzowa jak i okolicznych gmin a w lecie dowozi również ludzi na wybrane kąpieliska.

Transport drogowy

Miasto stanowi ważny węzeł drogowy w którym przecinają się dwie drogi krajowe:

• droga krajowa nr 3 relacji Świnoujście – Szczecin – Gorzów Wlkp. – Zielona Góra – Legnica – Jelenia Góra – Jakuszyce,
• droga krajowa nr 22 relacji Kostrzyn nad Odrą – Gorzów Wlkp – Wałcz – Elbląg – Grzechotki.

27 listopada 2007 otwarto obwodnicę Gorzowa, która jest częścią przyszłej drogi ekspresowej S3. W mieście rozpoczynają się także 4 drogi wojewódzkie. Droga wojewódzka nr 132 biegnąca do Kostrzyna nad Odrą, droga wojewódzka nr 151 do Choszczna, droga wojewódzka nr 158 do Drezdenka oraz droga wojewódzka nr 130 do Dębna. Oprócz tego z miasta wybiegają drogi powiatowe m.in. do Borka, Ulimia, Chwalęcic, Santoka.

W Gorzowie działa spółka PKS Gorzów Wielkopolski będąca największym przewoźnikiem autobusowym w regionie.

Transport kolejowy

Gorzów uzyskał pierwsze połączenie kolejowe dzięki uruchomieniu 12 października 1857 102,4 km 1-torowej linii Krzyż Wielkopolski-Gorzów-Kostrzyn nad Odrą.^[12] Kolejnym połączeniem wybudowanym w latach 1885-1896 była 67,6 km 1-torowa linia Dąbrówka Wielkopolska-Gorzów.

Obecnie przez miasto przebiegają linia kolejowa nr 203 (Berlin-Kostrzyn nad Odrą-Gorzów-Piła-Tczew), która dzięki węzłowi kolejowemu w Krzyżu Wielkopolskim łączy miasto ze Szczecinem i Poznaniem. Z miasta wychodzi także linia kolejowa nr 367 biegnąca w kierunku Zbąszynka,oraz linia kolejowa nr 415 do Myśliborza.

W mieście działa 5 stacji kolejowych, z czego najważniejsza to Gorzów Wielkopolski. Pozostałe to Gorzów Wlkp. Wieprzyce, Gorzów Wlkp. Zamoście, Gorzów Wlkp. Karnin i Gorzów Wlkp. Zieleniec.

Ponadto w Gorzowie znajduje się dawny przystanek Gorzów Wlkp. Chróścik na niedziałającej linii do Myśliborza.

Gorzów jest siedzibą spółek produkcyjnych i usługowych związanych z transportem kolejowym, m.in. Gorzów Wagony, zajmująca się naprawą i renowacją wagonów.

Transport lotniczy

Gorzów nie posiada własnego lotniska. Obecnie planowana jest budowa bazy lotnictwa sanitarnego oraz lotniska aeroklubu w podgorzowskich Wojcieszycach^{[potrzebne źródło]}. W okolicach Gorzowa znajduje się leśna baza lotnicza Lasów Państwowych w Lipkach Wielkich, a także prywatne lotnisko w Trzebiczu Nowym k. Drezdenka. Planowana jest budowa lotniska Gorzów Wlkp.-Różanki^{[potrzebne źródło]}.

Najbliższe porty lotnicze:

• Port lotniczy Szczecin-Goleniów
• Port lotniczy Zielona Góra-Babimost
• Port lotniczy Poznań-Ławica
• zespół portów lotniczych Berlina.

Transport wodny śródlądowy

W Gorzowie znajduje się niewielki port rzeczny na Warcie, jednakże znaczenie transportu wodnego obecnie jest bardzo małe.

Mosty gorzowskie

W Gorzowie znajdują się 4 mosty nad Wartą. Są to Most Staromiejski, Most Lubuski, Most żelazny (kolejowy) oraz most w przebiegu Trasy Zgody Obwodnicy S3.

Nad Kanałem Ulgi miasto posiada 2 mosty: Most Stary oraz most w przebiegu Trasy Nadwarciańskiej. Gorzów posiada 10 mostów nad Kłodawką^[13] oraz kładki dla pieszych^[14].

Edukacja

 Osobny artykuł: Edukacja w Gorzowie Wielkopolskim.

Miasto jest ważnym ośrodkiem akademickim zachodniej Polski. Pierwszą szkołą wyższą w powojennym Gorzowie było utworzone w 1947 Wyższe Seminarium Duchowne, które następnie przeniesiono w 1952 do Paradyża. Obecnie najważniejsze placówki szkolnictwa wyższego to:

• Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Gorzowie Wielkopolskim,
• AWF w Poznaniu – Zamiejscowy Wydział Kultury Fizycznej w Gorzowie Wielkopolskim,
• Wyższa Szkoła Biznesu w Gorzowie Wielkopolskim.

Ponadto w Gorzowie funkcjonuje szereg filii i ośrodków zamiejscowych uczelni z najbliższych miast akademickich. Obecnie realizowana jest koncepcja połączenia dwóch publicznych szkół wyższych: PWSZ oraz ZWKF, co w perspektywie zaowocować ma utworzeniem w Gorzowie uczelni akademickiej - Akademii Gorzowskiej. Miasto posiada również rozwiniętą sieć placówek oświaty. Działa m.in. 8 publicznych liceów ogólnokształcących oraz szereg zespołów szkół szkolnictwa zawodowego. Działają dwie publiczne szkoły muzyczne (I i II stopnia oraz I stopnia), jak również liceum plastyczne. Gorzów posiada także dużą liczbę szkół niepublicznych wszystkich szczebli. Ponadto w mieście funkcjonują dwie instytucje publiczne nadzorujące i wspomagające oświatę na obszarze województwa: Lubuskie Kuratorium Oświaty oraz Wojewódzki Ośrodek Metodyczny.W styczniu 2008 r. otwarta została nowa siedziba Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej na ul. Kosynierów Gdyńskich. W nowoczesnym gmachu mieszczą się obecnie wszystkie działy, wcześniej rozrzucone w wielu lokalizacjach w mieście oraz, przeniesiona z ul. Pomorskiej Alliance Francaise, galeria oraz kawiarnia. Budynku obok WiMBP tzw. Willa Jahnego w ciągu kilku lat ma zostać zaadaptowany na siedzibę Miejskiego Ośrodka Sztuki a oba budynki mają być połączone mostkiem.

W Gorzowie Wielkopolskim znajduje się Szkoła tańca "Mandaryna Dance Studio" należąca do Marty Wiśniewskiej.

Kultura i sztuka

W mieście działa Muzeum Lubuskie im. Jana Dekerta, będące najstarszym muzeum w województwie. Składa się z czterech oddziałów: Muzeum Sztuk Dawnych, Muzeum Grodu Santok, Muzeum Warty oraz Muzeum Kultury i Techniki Wiejskiej.

Według danych z 2006 r. w mieście działało 15 placówek bibliotecznych, z których w 2006 roku korzystało 33 644 czytelników ¹. Największą biblioteką jest Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna, które prócz wypożyczalni głównej posiada 3 oddziały oraz filie. Biblioteka ta posiada w swoich zbiorach 389 373 książek^[15].

W Gorzowie działają 2 kina, które w 2006 roku odwiedziło 86 665 widzów ¹. Centrum Filmowe Helios jest multipleksem z 5 salami znajdującym się w Galerii Askana. Kino "60 krzeseł" mieści się w Miejskim Ośrodku Sztuki przy ul. Pomorskiej 73 i jest kinem studyjnym z widownią na 60 osób, gdzie wyświetlane są produkcje filmowe spoza głównego nurtu komercyjnego. Kino to powstało we wrześniu 2002. Projekcje odbywają się od września do czerwca. W siedzibie kina działa również Dyskusyjny Klub Filmowy "Megaron". Wcześniej w mieście działało 5 innych kin, obecnie są one nieczynne. Kino "Kopernik" przy ul. Warszawskiej, zostało oddane do użytku w 1975 i posiadało widownię na 570 osób. Kino "Słońce" mieszczące się w centrum miasta przy ul. Chrobrego było najstarszym kinem w Gorzowie. Ponadto istniały jeszcze kina "Muza", kino Kolejarz oraz kino "Kapitol".

Teatry

• Teatr im. Juliusza Osterwy w Gorzowie Wlkp.
• Teatr Kreatury
• Cygański Teatr Muzyczny "Terno"
• Amfiteatr Gorzowski
• Teatr Na Murku

Imprezy cykliczne

Lista imprez cyklicznych odbywających się w Gorzowie Wielkopolskim:

• Konfrontacje Fotograficzne – maj, od 1974^[16]
• Dni Gorzowa nad Wartą – czerwiec^[17]
• Międzynarodowe Spotkania Zespołów Cygańskich "Romane Dyvesa" – lipiec^[18]
• Reggae nad Wartą
• Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Jana Sebastiana Bacha – październik, od 1986^[19]
• Gorzów Jazz Celebrations (do 2004 – Pomorska Jesień Jazzowa)
• Gorzowskie Spotkania Teatralne – listopad, od 1983^[20]

Lista nieodbywających się już imprez cyklicznych w Gorzowie Wielkopolskim:

• Biennale Sztuki Sakralnej „Sacrum” – do 2004, odbyło się 11 razy^[21]

Gorzowscy twórcy i wykonawcy

• Adam Bałdych – muzyk;
• Piotr Bukartyk wykonawca poezji śpiewanej;
• Edward Dębicki założyciel Cygańskiego Teatru Muzycznego "Terno", dyrektor i kierownik artystyczny Międzynarodowych Spotkań Cygańskich w Gorzowie "Romane Dyvesa";
• Irena Dowgielewicz – poetka, pisarka;
• Hermann Ende – architekt;
• Victor Klemperer - literat
• Ryszard Krynicki – poeta oraz wydawca;
• Michał Kwiatkowski – piosenkarz, wokalista, muzyk, występował w Szansie na sukces, znany również we Francji z programu Star Academy (odpowiednik polskiego Idola);
• Zdzisław Morawski - poeta;
• Krystyna Prońko – piosenkarka;
• Krzysztof Pulkowski reżyser, scenarzysta, aktor, niezależny twórca;
• Bronisława Wajs zwana też Papuszą – poetka, pisarka romskiego pochodzenia;
• Christa Wolf - pisarka

Media

W Gorzowie Wielkopolskim istnieją 3 stacje radiowe, 4 telewizyjne, wydawanych jest kilka gazet i czasopism.

Prasa

• Ziemia Gorzowska – tygodnik
• Gazeta Lubuska – oddział w Gorzowie
• Tylko Gorzów – tygodnik
• Teraz Gorzów – tygodnik
• Gorzowskie wydanie Gazety Wyborczej

Radio

• Radio RMG – lokalna rozgłośnia Polskiego Radia, filia Radia Zachód
• Radio Eska Gorzów Wlkp.
• Radio Plus Gorzów Wlkp.
• Radio Zachód – oddział w Gorzowie

Telewizja

Lokalne stacje telewizyjne nadające sygnał z Gorzowa:

• TVP3 Gorzów
• TMG - Telewizja Miejska Gorzów
• Telewizja TeleTop
• TV ODRA Gorzów

Sport

Gorzów Wlkp. mimo stosunkowo niewielkiej populacji w porównaniu do największych miast w Polsce od dawna jest obecny na sportowej mapie Polski. Historia sportu w mieście to założenie Kolejowego Klubu Piłkarskiego(później Warta Gorzów), jednak od wielu lat Gorzów w Polsce i na świecie kojarzony jest przede wszystkim ze sportem żużlowym. Klub Stal Gorzów Wielkopolski założony został w 1962 r. i aż do 1997 r. nieprzerwanie występował w najwyższej klasie rozgrywkowej, zdobywając 21 medali Mistrzostw Polski (w tym 7 złotych). Kolejną dyscypliną, która istnieje w Gorzowie już od wielu lat jest siatkówka. KS Stilon Gorzów(obecnie GTPS) w 1997 r. zdobyli Puchar Polski, w 1999 r. zdobyli brązowy medal Mistrzostw Polski a rok później zostali wicemistrzami Polski. Zasłużoną drużyną jest sekcja piłkarska Stilonu Gorzów, która w latach swojej świetności walczyła o awans do Ekstraklasy. Obecnie gorzowscy piłkarze GKP Gorzów Wielkopolski, po latach zmagań finansowych, rozwiązaniu klubu i ponownym starcie w rozgrywkach od występów w Lidze Okręgowej w 2003 r., po kilku latach awansów znów walczą w II lidze. W latach 80. i 90. furorę w Polsce i zagranicą robili kolarze z klubu Orlęta Gorzów.

W XXI w., mimo niesłabnącej popularności wspominanych, gorzowski sport sukcesy na arenie międzynarodowej ogólnopolskiej zaczął odnosić za sprawą wioślarzy oraz kajakarzy z AZS AWF Gorzów Wielkopolski oraz KS Admira. Od kilku lat najmocniejszym punktem w grach zespołowych są koszykarkiAZS PWSZ Gorzów, wicemistrzynie Polski 2009 r.

Kluby sportowe

• Aeroklub Gorzowski
• Automobilklub Gorzowski
• AZS AWF Gorzów Wielkopolski – aikido, akrobatyka sportowa, judo, kajakarstwo, kulturystyka, lekkoatletyka, piłka ręczna, wioślarstwo, zapasy
• KSSSE AZS PWSZ Gorzów Wielkopolski – koszykówka kobiet
• NGR Technologie AWF Gorzów Wielkopolski – koszykówka mężczyzn
• Caelum Stal Gorzów – Żużlowy Klub Sportowy
• GKP Gorzów Wielkopolski - piłka nożna
• GMKS "Kadet" – strzelectwo sportowe
• GTPS Gorzów Wielkopolski - siatkówka
• Miejski Klub Pływacki "Słowianka"
• Międzyszkolny Ośrodek Sportowy
• MKKS Gorzów – kajakarstwo
• KS Admira – kajakarstwo
• Ośrodek Sportu i Rekreacji – łucznictwo
• ZTKKF Gorzów – piłka nożna kobiet, piłka ręczna mężczyzn
• Gorzovia Altvater Gorzów Wlkp. – tenis stołowy
• Gorzowskie Centrum Tenisa Stołowego UKS Jedynka - tenis stołowy
• Gorzowski Serwis Sportowy
• Gorzowski Klub Piłki Wodnej 59 - piłka wodna
• Iskra Gorzów Wlkp. - piłka nożna
• Kłos Małyszyn - piłka nożna
• KS "Pretorian" - klub sportów walki: Mixed Martial Arts (MMA) i Brazylijskie Jiu Jitsu (BJJ)
• LKS Orlęta Enter Gorzów - kolarstwo
• BKS Gorzów - boks

Gorzowscy sportowcy

• Tomasz Blatkiewicz - lekkoatletyka, złoty medalista z Igrzysk Paraolimpijskich w Atenach, srebrny medalista z Igrzysk Paraolimpijskich w Pekinie
• Alicja Bukańska - łucznictwo
• Leszek Ćmikiewicz - lekkoatletyka
• Paweł Hlib - żużlowiec
• Piotr Hojka - wioślarz
• Edward Jancarz - żużlowiec
• Michał Jeliński - wioślarz, złoty medalista z Olimpiady w Pekinie w 2008 r.
• Tomasz Kucharski - wioślarz, złoty medalista z Olimpiady w Sydney w 2000 r. i z Olimpiady w Atenach w 2004 r.
• Wojciech Kurpiewski - kajakarz, srebrny medalista z Olimpiady w Barcelonie w 1992 r.
• Maciej Mattik - wioślarz
• Zenon Burzawa - piłkarz, król strzelców w ekstraklasie
• Piotr Paluch - żużlowiec
• Aneta Pastuszka - kajakarka, brązowa medalistka z Olimpiady w Sydney w 2000 r. i z Olimpiady w Atenach w 2004 r.
• Lech Piasecki - kolarz
• Katarzyna Piekart - lekkoatletyka
• Zenon Plech - żużlowiec
• Mirosław Pych - lekkoatletyka, brązowy medalista Igrzyska Paraolimpijskie w Pekinie
• Jakub Rega - lekkoatletyka
• Ryszard Rogala - podnoszenie ciężarów, brązowy medalista z Igrzysk Paraolimpijskich w Pekinie
• Roman Rynkiewicz - kajakarz
• Beata Sokołowska-Kulesza - kajakarka, brązowa medalistka z Olimpiady w Sydney w 2000 r. i z Olimpiady w Atenach w 2004 r.
• Sebastian Świderski - siatkarz
• Daniel Woźniak - lekkoatletyka
• Waldemar Wspaniały - trener siatkarzy, były trener Stilonu Gorzów Wielkopolski oraz reprezentacji Polski
• Paweł Maciejewicz - siatkarz, zawodnik Mistrza Polski Skry Bełchatów

Administracja

 Osobny artykuł: prezydenci Gorzowa Wielkopolskiego.

Gorzów Wielkopolski ma status gminy miejskiej na prawach powiatu. Mieszkańcy Gorzowa wybierają do swojej rady miasta 25 radnych. Organem wykonawczym władz jest prezydent miasta. Siedzibą władz miasta jest urząd miasta przy ul. Sikorskiego. Gorzów Wlkp. jest członkiem Związku Miast Polskich.

We wrześniu 1999 Gorzów został uhonorowany Dyplomem Rady Europy, a w 2002 zdobył kolejne wyróżnienie – Sztandar Rady Europy.

Miasto jest jedną ze stolic województwa lubuskiego. Mieści się się tutaj Lubuski Urząd Wojewódzki. W Gorzowie mieści się także Starostwo Powiatu Gorzowskiego. Miasto jest także siedzibą wojewódzkiego ośrodka ruchu drogowego, a także wojewódzkiego inspektoratu transportu drogowego.

Mieszkańcy Gorzowa wybierają parlamentarzystów z okręgu wyborczego Zielona Góra, obejmującego obszar całego województwa, a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego Gorzów Wielkopolski.

Podział terytorialny miasta

Dzielnice

Baczyna, Chróścik, Chwalęcice, Górczyn, Janice, Karnin, Małyszyn, Nowy Dwór, Piaski, Siedlice, Śródmieście, Wieprzyce, Zakanale, Zawarcie, Zieleniec.

Osiedla

Chemik, Dolinki, Parkowe, Piaski, Przylesie, Sady, Słoneczne, Staszica, Tartaczne, Ułańskie, Ustronie, Zacisze, Zielona Dolina.

Współpraca zagraniczna

W 1999 został otwarty Ośrodek Kultury Francuskiej Alliance Francaise.

Miasta partnerskie
Miasto	Kraj	Data podpisania umowy
Cava de' Tirreni	Włochy	???
Eberswalde	Niemcy	???
Frankfurt nad Odrą	Niemcy	1975
Hazleton	Stany Zjednoczone	???
Herford	Niemcy	1990
Jönköping	Szwecja	???
Sumy	Ukraina	???
Verden	Niemcy	1996

Gorzów Wlkp. jest największym ośrodkiem Euroregionu Pro Europa Viadrina.

Religie

W Gorzowie znajduje się katedra rzymskokatolickiej diecezji zielonogórsko-gorzowskiej, która jest głównym gorzowskim kościołem rzymskokatolickim. Miasto posiada 14 parafii, które są podzielone pomiędzy 3 dekanaty: Gorzów Wielkopolski - Katedra, Chrystusa Króla i Świętej Trójcy. W kościele NMP Królowej Polski mieści się sanktuarium św. Weroniki Giuliani. Jednym z ważniejszych wydarzeń w życiu religijnym miasta była wizyta papieża Jana Pawła II, który odwiedził Gorzów 2 czerwca 1997.

Na cmentarzu znajduje się kaplica wiernych obrządku grekokatolickiego. W Gorzowie mieści się także prawosławna Cerkiew Narodzenia NMP, polskokatolicki kościół św. Józefa Oblubieńca Najświętszej Maryi Panny oraz kościół luterański Świętej Trójcy. Swoje zbory w Gorzowie posiadają baptyści, zielonoświątkowcy, adwentyści, wierni Kościoła Bożego w Chrystusie oraz Kościoła Chrześcijan Wiary Ewangelicznej. Mieści się tu także Centrum Chrześcijańskie "Obfite Życie" Kościoła Wiary. W Gorzowie Wielkopolskim istnieje także niewielka wspólnota Reformowanego Kościoła Katolickiego.

Poza kościołami chrześcijańskimi, w mieście istnieją także miejsca spotkań modlitewnych muzułmanów, świadków Jehowy.

W Gorzowie znajduje się także ośrodek filialny Jiyu-Kutsu Wspólnoty Drogi Rinzai Mumon-Kai oraz centrum buddystów Diamentowej Drogi.

Do 1939 roku miasto posiadało synagogę.

Zobacz też

• 54 Pułk Artylerii Polowej (Nowomarchijski)
• Barlinecko-Gorzowski Park Krajobrazowy
• Ludność Gorzowa Wielkopolskiego
• Cmentarz żydowski w Gorzowie Wielkopolskim

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Oficjalna strona Gorzowa Wlkp.
• Biuletyn Informacji Publicznej Urzędu Miasta Gorzowa Wielkopolskiego
• Landsberg nad Wartą w "Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom V" str. 73-74

• Mapy: Autopilot • Google Maps • Targeo • Zumi
• Zdjęcia satelitarne: Google Maps • Wikimapia • Zumi

p • d • e Województwo lubuskie Powiaty grodzkie Gorzów Wielkopolski • Zielona Góra Powiaty ziemskie gorzowski • krośnieński • międzyrzecki • nowosolski • słubicki • strzelecko-drezdenecki • sulęciński • świebodziński • wschowski • zielonogórski • żagański • żarski

p • d • e Miasta wojewódzkie Polski Białystok • Bydgoszcz • Gdańsk • Gorzów Wielkopolski • Katowice • Kielce • Kraków • Lublin • Łódź • Olsztyn • Opole • Poznań • Rzeszów • Szczecin • Toruń • Warszawa • Wrocław • Zielona Góra

p • d • e Miasta województwa lubuskiego Babimost • Bytom Odrzański • Cybinka • Czerwieńsk • Dobiegniew • Drezdenko • Gorzów Wielkopolski • Gozdnica • Gubin • Iłowa • Jasień • Kargowa • Kostrzyn nad Odrą • Kożuchów • Krosno Odrzańskie • Lubniewice • Lubsko • Łęknica • Małomice • Międzyrzecz • Nowa Sól • Nowe Miasteczko • Nowogród Bobrzański • Ośno Lubuskie • Rzepin • Skwierzyna • Sława • Słubice • Strzelce Krajeńskie • Sulechów • Sulęcin • Szlichtyngowa • Szprotawa • Świebodzin • Torzym • Trzciel • Witnica • Wschowa • Zbąszynek • Zielona Góra • Żagań • Żary

p • d • e Dzielnice Gorzowa Wielkopolskiego Baczyna • Chróścik • Chwalęcice • Górczyn • Janice • Karnin • Małyszyn • Nowy Dwór • Piaski • Siedlice • Śródmieście • Wieprzyce • Zakanale • Zawarcie • Zieleniec

p • d • e Osiedla Gorzowa Wielkopolskiego Chemik • Dolinki • Parkowe • Piaski • Przylesie • Sady • Słoneczne • Staszica • Ułańskie • Ustronie • Zacisze

p • d • e Powiat gorzowski (1945-1975) Siedziba powiatu – Gorzów Wielkopolski Przynależność wojewódzka woj. poznańskie (1946-50) • woj. zielonogórskie (1950-75) Miasta Gorzów Wielkopolski (Gorzów n/W.) (do 1948 →) • Kostrzyn (← od 1946) • Skwierzyna (← od 1961) • Witnica Gminy wiejskie (1945-54 i 1973-75) Bogdaniec • Deszczno (od 1973) • Kamień Mały (od 1973) • Kłodawa • Lipki Wielkie • Lubiszyn • Santok • Skwierzyna (od 1973) • Witnica • Zieleniec (do 1954)